{"id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23. (0-1)\nZaznacz nazwę rodzaju systemu wielopartyjnego występującego w Wielkiej Brytanii\nw okresie wyborów opisanych w tekście.\nA. dwupartyjny\nB. dwublokowy\nC. dwuipółpartyjny\nD. kooperacji partii\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n18.\n19.\n20.\n21.\n22.\n23.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 23. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n17. Systemy partyjne. Zdający:\n1) charakteryzuje system monopartyjny, dwupartyjny i wielopartyjny.\n(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:\n2) wskazuje, odwołując się do wybranych przykładów, różnice\nmiędzy systemem dwupartyjnym a systemem wielopartyjnym.\nPoprawna odpowiedź\nA.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A. dwupartyjny**\n\n## Sposób 1 - analiza danych z tekstu zad. 21 (rozkład mandatów w Izbie Gmin 1983)\n\nNa podstawie tekstu z zad. 21 - wybory do Izby Gmin w 1983 roku:\n\n- **Partia Konserwatywna** - 397 mandatów (≈ 61%)\n- **Partia Pracy** - 209 mandatów (≈ 32%)\n- **Sojusz Liberałów i Socjaldemokratów** - 23 mandaty (≈ 3,5%)\n- inne (m.in. partie regionalne - SNP, Plaid Cymru, partie z Irlandii Płn.) - pozostałe\n\n**Test dwupartyjności:**\n- Dwie największe partie razem zdobyły **397 + 209 = 606 mandatów z 650** (≈ 93% wszystkich mandatów).\n- Trzecia siła - Sojusz - uzyskała marginalne 23 mandaty.\n- Władzę realnie sprawuje JEDNA z dwóch partii: Konserwatyści (od 1979 r. rząd M. Thatcher) lub Partia Pracy.\n\nTo **klasyczna struktura systemu dwupartyjnego (two-party system)** - w UK funkcjonuje od XIX wieku z naprzemiennym sprawowaniem władzy Whigów/Liberałów i Torysów/Konserwatystów, a od lat 20. XX w. - Konserwatystów i Partii Pracy.\n\n## Sposób 2 - typologia systemów partyjnych (G. Sartori)\n\nGiovanni Sartori (*Parties and Party Systems*, 1976) zaproponował kanoniczną klasyfikację:\n\n| System | Liczba partii istotnych | Cechy | Przykłady |\n| **Jednopartyjny** | 1 | brak konkurencji legalnej | ZSRR, PRL, Chiny |\n| **Hegemoniczny** | 1 (formalnie więcej) | satelickie partie towarzyszące głównej | PRL z ZSL i SD, NRD |\n| **Z partią dominującą** (predominant) | wiele, ale jedna ciągle wygrywa | rywalizacja jest, ale jedna partia 30+ lat u władzy | Japonia (LDP), Szwecja (socjaldemokraci do 2006), Indie (Kongres do 1977) |\n| **Dwupartyjny** | 2 główne, naprzemienna władza | dwie partie zdobywają 90%+ mandatów; władza w rękach jednej z nich | **UK (Konserwatyści/Labour)**, USA (Republikanie/Demokraci), Australia |\n| **Dwuipółpartyjny** | 2 duże + 1 mała (rola \"języczka u wagi\") | trzecia partia decyduje o koalicji | RFN do lat 80. (CDU/CSU + SPD + FDP), Wielka Brytania w niektórych okresach |\n| **Umiarkowanego pluralizmu** | 3-5 istotnych | koalicyjne rządy, centrowa logika | Niemcy współcześnie, Holandia, Belgia |\n| **Spolaryzowanego pluralizmu** | 5-7 istotnych, w tym antysystemowe | duża polaryzacja, anty-systemowe partie | Włochy do 1992, Republika Weimarska |\n| **Atomizacji** | brak dominujących | rozdrobnienie, niestabilność | Państwa pierwszych lat transformacji |\n\nUK 1983 idealnie pasuje do systemu **dwupartyjnego** (Sartori) - dwie partie zdobywają zdecydowaną większość mandatów i jedna z nich tworzy stabilny rząd jednopartyjny.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 23, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wskazanie poprawnej odpowiedzi: **A. dwupartyjny**\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi\n\n## Reference politologiczny\n\n> **Reference - System partyjny Wielkiej Brytanii (XIX-XXI w.):**\n> - **XIX w. - początek XX w.:** Whigowie / Liberałowie vs Torysi / Konserwatyści.\n> - **Od lat 20. XX w.:** Partia Pracy (Labour) zastępuje Liberałów jako drugą siłę. Od tego czasu klasyczny dwupartyjny system: Konserwatyści vs Labour.\n> - **Wybory 1983, 1987:** Margaret Thatcher (Konserwatyści) - dominacja konserwatywna; Partia Pracy w głębokim kryzysie pod M. Footem, potem N. Kinnockiem.\n> - **Wybory 1997-2007:** Tony Blair (Labour, New Labour) - dominacja laburzystowska.\n> - **2010-2015:** rząd koalicyjny Cameron (Conservative) + Clegg (Liberalni Demokraci) - wyjątkowy przypadek, ale nie zmienił charakteru systemu.\n> - **2015+ - wpływ Brexitu:** UKIP (potem Brexit Party), wzrost SNP w Szkocji - system pozostaje formalnie dwupartyjny, ale z silnymi regionalnymi modyfikacjami.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| **A** | **dwupartyjny** | **POPRAWNA - dwie partie 93% mandatów, naprzemienna władza** | - |\n| B | dwublokowy | Dwublokowy = dwa BLOKI partii (np. lewica vs prawica = wielopartyjne koalicje stałych sojuszy), np. Francja V Republiki, Włochy II Republika; UK ma DWIE pojedyncze partie, nie bloki | Mylenie blokowości (sojusze) z dwupartyjnością (pojedyncze partie) |\n| C | dwuipółpartyjny | 2½-partyjny = 2 duże + 1 mała, która zbiera ok. 10% i pełni rolę \"języczka u wagi\" (np. RFN - FDP); w UK 1983 trzecia partia (Sojusz) dostała 3,5% mandatów, nie ma roli koalicyjnej | Mylenie procentu głosów (25% Sojuszu) z procentem mandatów (3,5%) |\n| D | kooperacji partii | System kooperacji = partie współpracują (consociational democracy), np. Holandia, Belgia, Szwajcaria z parytetami religijnymi/językowymi; UK ma silnie KONKURENCYJNY system, nie kooperacyjny | Mylenie kooperacji (konsensus) z konkurencyjnością (zwycięzca bierze wszystko) |\n\n## Typowe pułapki\n\n> **Uwaga:** Klucz do tego zadania to **procent MANDATÓW**, nie głosów. Sojusz miał 25% głosów (co mogłoby sugerować dwuipółpartyjność), ale tylko 3,5% mandatów - to wyklucza dwuipółpartyjność. System partyjny mierzymy reprezentacją parlamentarną, nie poparciem wyborczym.\n\n> **Uwaga:** Termin \"dwuipółpartyjny\" oznacza system, w którym istnieje TRZECIA partia regularnie zdobywająca ok. 10% mandatów i decydująca o powstaniu koalicji. Klasyczny przykład - Niemcy RFN do 1983 r. z FDP (Wolne Stronnictwo Demokratyczne) jako koalicyjnym sojusznikiem na zmianę CDU lub SPD. UK 1983 NIE pasuje do tego wzorca.\n\n> **Uwaga:** System partyjny UK się zmienia - od 2010 r. częściej zdarzają się hung parliaments (parlamenty bez większości) i koalicje (2010-2015 Cameron + Clegg). Niektórzy politolodzy mówią dziś o \"polikryzysie systemu dwupartyjnego\". Ale w 1983 r. dwupartyjność była absolutnie klasyczna.","image":"img/wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 23. (0-1)<br>Zaznacz nazwę rodzaju systemu wielopartyjnego występującego w Wielkiej Brytanii<br>w okresie wyborów opisanych w tekście.<br>A. dwupartyjny<br>B. dwublokowy<br>C. dwuipółpartyjny<br>D. kooperacji partii<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>18.<br>19.<br>20.<br>21.<br>22.<br>23.<br>Maks. liczba punktów<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba punktów<br>MWO_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 23. (0-1)<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>IV. Znajomość<br>zasad i procedur<br>demokracji.</p>\n<ol><li>Systemy partyjne. Zdający:</li><li>charakteryzuje system monopartyjny, dwupartyjny i wielopartyjny.</li></ol>\n<p>(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:</p>\n<ol><li>wskazuje, odwołując się do wybranych przykładów, różnice</li></ol>\n<p>między systemem dwupartyjnym a systemem wielopartyjnym.<br>Poprawna odpowiedź<br>A.<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>wskazanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A. dwupartyjny</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza danych z tekstu zad. 21 (rozkład mandatów w Izbie Gmin 1983)</h4>\n<p>Na podstawie tekstu z zad. 21 - wybory do Izby Gmin w 1983 roku:</p>\n<ul><li><strong>Partia Konserwatywna</strong> - 397 mandatów (≈ 61%)</li><li><strong>Partia Pracy</strong> - 209 mandatów (≈ 32%)</li><li><strong>Sojusz Liberałów i Socjaldemokratów</strong> - 23 mandaty (≈ 3,5%)</li><li>inne (m.in. partie regionalne - SNP, Plaid Cymru, partie z Irlandii Płn.) - pozostałe</li></ul>\n<p><strong>Test dwupartyjności:</strong></p>\n<ul><li>Dwie największe partie razem zdobyły <strong>397 + 209 = 606 mandatów z 650</strong> (≈ 93% wszystkich mandatów).</li><li>Trzecia siła - Sojusz - uzyskała marginalne 23 mandaty.</li><li>Władzę realnie sprawuje JEDNA z dwóch partii: Konserwatyści (od 1979 r. rząd M. Thatcher) lub Partia Pracy.</li></ul>\n<p>To <strong>klasyczna struktura systemu dwupartyjnego (two-party system)</strong> - w UK funkcjonuje od XIX wieku z naprzemiennym sprawowaniem władzy Whigów/Liberałów i Torysów/Konserwatystów, a od lat 20. XX w. - Konserwatystów i Partii Pracy.</p>\n<h4>Sposób 2 - typologia systemów partyjnych (G. Sartori)</h4>\n<p>Giovanni Sartori (<em>Parties and Party Systems</em>, 1976) zaproponował kanoniczną klasyfikację:</p>\n<p>| System | Liczba partii istotnych | Cechy | Przykłady |<br>| <strong>Jednopartyjny</strong> | 1 | brak konkurencji legalnej | ZSRR, PRL, Chiny |<br>| <strong>Hegemoniczny</strong> | 1 (formalnie więcej) | satelickie partie towarzyszące głównej | PRL z ZSL i SD, NRD |<br>| <strong>Z partią dominującą</strong> (predominant) | wiele, ale jedna ciągle wygrywa | rywalizacja jest, ale jedna partia 30+ lat u władzy | Japonia (LDP), Szwecja (socjaldemokraci do 2006), Indie (Kongres do 1977) |<br>| <strong>Dwupartyjny</strong> | 2 główne, naprzemienna władza | dwie partie zdobywają 90%+ mandatów; władza w rękach jednej z nich | <strong>UK (Konserwatyści/Labour)</strong>, USA (Republikanie/Demokraci), Australia |<br>| <strong>Dwuipółpartyjny</strong> | 2 duże + 1 mała (rola &quot;języczka u wagi&quot;) | trzecia partia decyduje o koalicji | RFN do lat 80. (CDU/CSU + SPD + FDP), Wielka Brytania w niektórych okresach |<br>| <strong>Umiarkowanego pluralizmu</strong> | 3-5 istotnych | koalicyjne rządy, centrowa logika | Niemcy współcześnie, Holandia, Belgia |<br>| <strong>Spolaryzowanego pluralizmu</strong> | 5-7 istotnych, w tym antysystemowe | duża polaryzacja, anty-systemowe partie | Włochy do 1992, Republika Weimarska |<br>| <strong>Atomizacji</strong> | brak dominujących | rozdrobnienie, niestabilność | Państwa pierwszych lat transformacji |</p>\n<p>UK 1983 idealnie pasuje do systemu <strong>dwupartyjnego</strong> (Sartori) - dwie partie zdobywają zdecydowaną większość mandatów i jedna z nich tworzy stabilny rząd jednopartyjny.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 23, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - wskazanie poprawnej odpowiedzi: <strong>A. dwupartyjny</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<blockquote><strong>Reference - System partyjny Wielkiej Brytanii (XIX-XXI w.):</strong><br>- <strong>XIX w. - początek XX w.:</strong> Whigowie / Liberałowie vs Torysi / Konserwatyści.<br>- <strong>Od lat 20. XX w.:</strong> Partia Pracy (Labour) zastępuje Liberałów jako drugą siłę. Od tego czasu klasyczny dwupartyjny system: Konserwatyści vs Labour.<br>- <strong>Wybory 1983, 1987:</strong> Margaret Thatcher (Konserwatyści) - dominacja konserwatywna; Partia Pracy w głębokim kryzysie pod M. Footem, potem N. Kinnockiem.<br>- <strong>Wybory 1997-2007:</strong> Tony Blair (Labour, New Labour) - dominacja laburzystowska.<br>- <strong>2010-2015:</strong> rząd koalicyjny Cameron (Conservative) + Clegg (Liberalni Demokraci) - wyjątkowy przypadek, ale nie zmienił charakteru systemu.<br>- <strong>2015+ - wpływ Brexitu:</strong> UKIP (potem Brexit Party), wzrost SNP w Szkocji - system pozostaje formalnie dwupartyjny, ale z silnymi regionalnymi modyfikacjami.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |<br>| <strong>A</strong> | <strong>dwupartyjny</strong> | <strong>POPRAWNA - dwie partie 93% mandatów, naprzemienna władza</strong> | - |<br>| B | dwublokowy | Dwublokowy = dwa BLOKI partii (np. lewica vs prawica = wielopartyjne koalicje stałych sojuszy), np. Francja V Republiki, Włochy II Republika; UK ma DWIE pojedyncze partie, nie bloki | Mylenie blokowości (sojusze) z dwupartyjnością (pojedyncze partie) |<br>| C | dwuipółpartyjny | 2½-partyjny = 2 duże + 1 mała, która zbiera ok. 10% i pełni rolę &quot;języczka u wagi&quot; (np. RFN - FDP); w UK 1983 trzecia partia (Sojusz) dostała 3,5% mandatów, nie ma roli koalicyjnej | Mylenie procentu głosów (25% Sojuszu) z procentem mandatów (3,5%) |<br>| D | kooperacji partii | System kooperacji = partie współpracują (consociational democracy), np. Holandia, Belgia, Szwajcaria z parytetami religijnymi/językowymi; UK ma silnie KONKURENCYJNY system, nie kooperacyjny | Mylenie kooperacji (konsensus) z konkurencyjnością (zwycięzca bierze wszystko) |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Klucz do tego zadania to <strong>procent MANDATÓW</strong>, nie głosów. Sojusz miał 25% głosów (co mogłoby sugerować dwuipółpartyjność), ale tylko 3,5% mandatów - to wyklucza dwuipółpartyjność. System partyjny mierzymy reprezentacją parlamentarną, nie poparciem wyborczym.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Termin &quot;dwuipółpartyjny&quot; oznacza system, w którym istnieje TRZECIA partia regularnie zdobywająca ok. 10% mandatów i decydująca o powstaniu koalicji. Klasyczny przykład - Niemcy RFN do 1983 r. z FDP (Wolne Stronnictwo Demokratyczne) jako koalicyjnym sojusznikiem na zmianę CDU lub SPD. UK 1983 NIE pasuje do tego wzorca.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> System partyjny UK się zmienia - od 2010 r. częściej zdarzają się hung parliaments (parlamenty bez większości) i koalicje (2010-2015 Cameron + Clegg). Niektórzy politolodzy mówią dziś o &quot;polikryzysie systemu dwupartyjnego&quot;. Ale w 1983 r. dwupartyjność była absolutnie klasyczna.</blockquote>"}]}