{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":4,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-4)\nPrzepisy prawne jednej z polskich konstytucji\nArt. 2. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Organami\nNarodu w zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej -\nPrezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru\nsprawiedliwości - niezawisłe Sądy.\nArt. 10. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje Rządowi i Sejmowi. […]\nArt. 20. Posłowie są przedstawicielami całego Narodu i nie są krępowani żadnemi\ninstrukcjami wyborców.\nMWO_1R\nArt. 35. Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do\nrozpatrzenia. Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego\nprojektu ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi\nogłoszenie ustawy. […] Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą\nwiększością, albo odrzuci większością 11/20 głosujących - Prezydent Rzeczypospolitej\nzarządzi ogłoszenie ustawy w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.\nArt. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością\ngłosów Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe. […]\nArt. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną\nwiększością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.\nDz.U. […], nr 44, poz. 267 [pisownia oryginalna].\n11.1. Zaznacz nazwę polskiej konstytucji, w której zamieszczono przytoczone przepisy\nprawne.\nA. mała konstytucja z 1919 roku\nB. konstytucja marcowa z 1921 roku\nC. konstytucja kwietniowa z 1935 roku\nD. konstytucja lipcowa z 1952 roku\n11.2. Podaj nazwę typu mandatu poselskiego przedstawionego w przepisie prawnym\nprzytoczonym w art. 20.\n11.3. Rozstrzygnij, czy pozycja ustrojowa głowy państwa wynikająca z przedstawionych\nfragmentów aktu prawnego była bardziej znacząca niż w obecnie obowiązującej\nKonstytucji RP. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do dwóch przytoczonych\nprzepisów prawnych i obecnych uregulowań w tym zakresie.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n10. 11.1. 11.2. 11.3.\nMaks. liczba punktów\n2\n1\n1\n2\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":"B","answer_text":"Zadanie 11. (0-4)\n11.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n4) opisuje polskie tradycje demokratyczne (parlamentaryzm\nI Rzeczypospolitej, Konstytucja 3 maja, II Rzeczpospolita).\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nB.\n11.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n1) opisuje wartości będące fundamentem współczesnej demokracji;\npodaje różne sposoby rozumienia wolności, równości\ni sprawiedliwości.\n(IV z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:\n5) porównuje demokrację bezpośrednią z przedstawicielską oraz\nwiększościową z konstytucyjną (liberalną).\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nwolny / generalny i niezależny\n11.3.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n25. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) określa główne kompetencje prezydenta w relacjach\nz parlamentem, rządem, władzą sądowniczą, a także sposób\nsprawowania władzy w zakresie bezpieczeństwa państwa i polityki\nzagranicznej;\n2) wyjaśnia różnice między ordynacjami wyborów parlamentarnych\ni prezydenckich w Polsce.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:\n1) wyjaśnia, jak przeprowadzane są w Polsce wybory prezydenckie\ni parlamentarne.\n(III etap) 13. Władza ustawodawcza w Polsce. Zdający:\n1) przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego\nparlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw.\n(III etap) 14. Władza wykonawcza. Zdający:\n1) wskazuje najważniejsze zadania Prezydenta Rzeczypospolitej\nPolskiej i wyszukuje w środkach masowego przekazu informacje\no działaniach urzędującego prezydenta.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie -\n- Według przedstawionej konstytucji Prezydent RP był wybierany przez Zgromadzenie\nNarodowe, a obecnie wybierany jest w wyborach powszechnych, co czyni jego legitymizację\nwładzy silniejszą.\n- Według przedstawionej konstytucji Prezydent RP nie posiadał prawa inicjatywy\nustawodawczej, a obecnie je posiada.","solution":"**11.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**B. konstytucja marcowa z 1921 roku**\n\n## Sposób 1 - analiza wskazówek z przepisów\n\nPrzytoczone przepisy zawierają **pięć kluczowych elementów** wskazujących na **konstytucję marcową**:\n\n### Wskazówka 1: organy państwa wg art. 2\n> *„Art. 2. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Organami Narodu w zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej - Prezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru sprawiedliwości - niezawisłe Sądy.”*\n\n→ Klasyczna **trójpodział władz Monteskiusza**. Konstytucja marcowa 1921 r. opierała się na tej zasadzie, modelowała ustrój na III Republice Francuskiej (silny parlament, słaby prezydent).\n\n*Eliminacja innych:*\n- **Mała konstytucja 1919** - tymczasowy akt; władzę miał Naczelnik Państwa (Józef Piłsudski), nie Prezydent. Nie ma Senatu.\n- **Konstytucja kwietniowa 1935** - Prezydent ponosi odpowiedzialność „przed Bogiem i historią” (art. 2), JEST CENTRALNYM organem (nadrzędnym nad Sejmem). To NIE klasyczny trójpodział.\n- **Konstytucja lipcowa 1952** - władza zwierzchnia należy do „ludu pracującego”, nie Narodu. Brak prezydenta (Rada Państwa zamiast).\n\n### Wskazówka 2: silna pozycja Sejmu (art. 58)\n> *„Art. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną większością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.”*\n\n→ **Bardzo niska bariera dla wotum nieufności** (zwykła większość, nie bezwzględna). Sejm może obalić rząd lub pojedynczego ministra. To **klasyczny system parlamentarno-gabinetowy** marcowej z 1921 r. (silny Sejm, słaby rząd, „sejmokracja”).\n\n*Eliminacja:*\n- Konstytucja kwietniowa 1935: Sejm BARDZO OGRANICZONY. Aby obalić rząd, potrzeba wotum nieufności + Prezydent może rozwiązać Sejm.\n- Konstytucja lipcowa 1952: w PRL faktycznie nie było wotum nieufności (jedna partia).\n\n### Wskazówka 3: wybór prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe (art. 39)\n> *„Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością głosów Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe.”*\n\n→ **Wybory pośrednie** prezydenta przez Sejm + Senat = klasyczna marcowa. W kwietniowej 1935 wybory są bardziej skomplikowane (kandydat Zgromadzenia Elektorów + kandydat ustępującego Prezydenta, w referendum).\n\n*Kadencja 7 lat:* zgodne z marcową (też z kwietniową), ale w połączeniu z innymi cechami → marcowa.\n\n### Wskazówka 4: Senat ma 30 dni na poprawki (art. 35)\n> *„Art. 35. Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do rozpatrzenia. Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego projektu ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy. […] Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą większością, albo odrzuci większością 11/20 głosujących - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.”*\n\n→ **Senat ma słabe uprawnienia** - Sejm może odrzucić poprawki bezwzględną większością (11/20). W marcowej Senat był **izbą drugiej rangi**. To zgodne z marcową 1921.\n\n### Wskazówka 5: pisownia oryginalna\n> *„żadnemi instrukcjami”, „ustalonem ponowną uchwałą”, „sied[e]m”*\n\n→ Ortografia sprzed reformy 1936 (przedwojenna). Pasuje do konstytucji marcowej 1921 (pisownia z lat 20.). Konstytucja kwietniowa 1935 też używałaby starej pisowni, ale inne cechy ją wykluczają.\n\n## Sposób 2 - porównanie czterech polskich konstytucji XX w.\n\n| Cecha | A. Mała 1919 | **B. Marcowa 1921** | C. Kwietniowa 1935 | D. Lipcowa 1952 |\n| Władza zwierzchnia | Naród | **Naród** | Państwo (Prezydent jako centrum) | Lud pracujący |\n| Głowa państwa | Naczelnik Państwa | **Prezydent** | Prezydent (z nadzwyczajnymi uprawnieniami) | Rada Państwa (brak prezydenta) |\n| Parlament | Sejm Ustawodawczy | **Sejm + Senat** | Sejm + Senat (ograniczone) | Sejm jednoizbowy |\n| Wybory prezydenta | - | **Zgromadzenie Narodowe (Sejm+Senat), 7 lat** | Zgromadzenie Elektorów + ref., 7 lat | brak |\n| Wotum nieufności | Brak | **Zwykła większość Sejmu** | Trudniejsze | Praktycznie brak |\n| Kontekst | Niepodległość | **„Sejmokracja”** | Sanacja, kult Prezydenta | PRL, partia rządząca |\n\n→ Tylko opcja **B (Marcowa 1921)** zawiera komplet cech z tekstu.\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny konstytucji marcowej\n\n**Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 17 marca 1921** (Dz.U. 1921, nr 44, poz. 267) - **pierwsza pełna konstytucja II Rzeczypospolitej**. Uchwalona przez Sejm Ustawodawczy po długich debatach (1919-1921).\n\n**Główne cechy:**\n- **Republika demokratyczna**, naród źródłem władzy.\n- **Trójpodział władz** (Monteskiusz).\n- **Parlament dwuizbowy:** Sejm (444 posłów, kadencja 5 lat) + Senat (111 senatorów, kadencja 5 lat).\n- **Prezydent**: wybierany przez Zgromadzenie Narodowe (Sejm + Senat) na **7 lat**, ograniczone uprawnienia (kontrasygnata premiera na większość aktów).\n- **Rząd**: odpowiedzialny przed Sejmem.\n- **„Sejmokracja”**: Sejm dominował, rządy padały szybko (do 1926 r.).\n\n**Krytyka:** zbyt silny Sejm → niestabilność rządów (14 gabinetów w latach 1921-1926). Pretekst do **przewrotu majowego** Piłsudskiego 1926 r. Po przewrocie majowym: **nowela sierpniowa 1926** osłabiała Sejm na rzecz Prezydenta i rządu. Ostatecznie **konstytucja kwietniowa 1935** zastąpiła marcową.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 11.1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź B.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n\n## Reference - polskie konstytucje XX w.\n\n> 📖 **Cztery polskie konstytucje XX w.:**\n>\n> | Konstytucja | Data | Charakter | Kluczowe cechy |\n> |-------------|------|-----------|----------------|\n> | **Mała konstytucja** | 20 II 1919 | Tymczasowa | Naczelnik Państwa (Piłsudski) + Sejm Ustawodawczy; brak Senatu, brak Prezydenta |\n> | **Konstytucja marcowa** | 17 III 1921 | Pełna, demokratyczna | Trójpodział, silny Sejm, Prezydent wybierany przez ZN na 7 lat, parlamentaryzm |\n> | **Konstytucja kwietniowa** | 23 IV 1935 | Pełna, autorytarna | Prezydent ponad innymi organami („odpowiada przed Bogiem i historią”), Sanacja, ograniczenie Sejmu |\n> | **Konstytucja lipcowa (PRL)** | 22 VII 1952 | Pełna, socjalistyczna | „Lud pracujący” źródłem władzy, Sejm jednoizbowy, Rada Państwa, hegemonia PZPR |\n>\n> **Konstytucje po 1989:**\n> - **Mała konstytucja II** - 17 X 1992 (tymczasowa, dla okresu transformacji)\n> - **Obecna Konstytucja RP** - 2 IV 1997 (przyjęta w referendum 25 V 1997, weszła 17 X 1997)\n>\n> **Konstytucja marcowa - sygnatury:**\n> - Pełna nazwa: *Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej*\n> - Publikacja: **Dz.U. 1921, nr 44, poz. 267** ← **TO TEN NUMER W ARKUSZU**\n> - W arkuszu zacytowano: „Dz.U. […], nr 44, poz. 267” - to potwierdza marcową!\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | mała konstytucja z 1919 r. | Mała konstytucja nie ma Senatu ani Prezydenta - tylko Naczelnika Państwa + Sejm | Mylenie z marcową przez podobne nazwy |\n| **B** | **marcowa z 1921 r.** | **POPRAWNA - wszystkie cechy się zgadzają** | - |\n| C | kwietniowa z 1935 r. | Kwietniowa ma silnego prezydenta („odpowiada przed Bogiem i historią”), nie podporządkowanego Sejmowi - w tekście Sejm dominuje | Uczeń może pomylić z kwietniową, bo obie mają Sejm+Senat |\n| D | lipcowa z 1952 r. | W PRL „władza należy do ludu pracującego”, nie Narodu; brak Prezydenta; Sejm jednoizbowy | Uczeń może pomylić, jeśli nie zna treści lipcowej |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - sygnatura Dz.U.:** Konstytucja marcowa = Dz.U. 1921, nr **44**, poz. **267**. Konstytucja kwietniowa = Dz.U. 1935, nr 30, poz. 227. Konstytucja lipcowa = Dz.U. 1952, nr 33, poz. 232. Obecna = Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483. Sygnatury często są kluczem do identyfikacji.\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „kwietniowa”:** Kwietniowa też ma Sejm + Senat + Prezydenta na 7 lat. ALE w kwietniowej Prezydent „odpowiada przed Bogiem i historią” (art. 2 kwietniowej) - JEST CENTRALNYM organem. W marcowej władza zwierzchnia należy do **Narodu**, a Prezydent jest tylko jednym z organów. W tekście art. 2 mówi „władza należy do Narodu” → marcowa.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wotum nieufności zwykłą większością:** To bardzo charakterystyczne dla marcowej. W kwietniowej wprowadzono utrudnienia. „Zwykła większość” + „Rada Ministrów ustępuje na żądanie Sejmu” = marcowa (najsłabszy rząd, najsilniejszy Sejm).\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji konstytucji:** Szukaj klucza w (1) źródle władzy („Naród” vs „Lud pracujący”), (2) sile prezydenta (słaby = marcowa; silny = kwietniowa; brak = lipcowa), (3) Sejm jedno- czy dwuizbowy, (4) Senat (jest w marcowej, kwietniowej; brak w lipcowej do 1989).\n\n**11.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa typu mandatu - mandat wolny (mandat wolny / generalny i niezależny)**\n\n## Sposób 1 - analiza przepisu art. 20\n\nArtykuł 20 konstytucji marcowej brzmi:\n\n> *„Posłowie są przedstawicielami całego Narodu i nie są krępowani żadnemi instrukcjami wyborców.”*\n\nPrzepis zawiera **dwa charakterystyczne elementy mandatu wolnego**:\n\n### Element 1: poseł jako przedstawiciel CAŁEGO Narodu\n→ Poseł reprezentuje **nie tylko swój okręg wyborczy**, ale wszystkich obywateli. To **cecha generalności** mandatu wolnego.\n\n### Element 2: brak instrukcji wyborców\n→ Poseł NIE jest zobowiązany prawnie do wykonywania zaleceń swoich wyborców. Decyduje **według własnego sumienia i przekonań**. To **cecha niezależności** mandatu wolnego.\n\n**Synteza:** Połączenie generalności (cały Naród) + niezależności (brak instrukcji) = **mandat wolny** (lub: mandat generalny i niezależny).\n\n## Sposób 2 - typologia mandatów parlamentarnych\n\nW politologii rozróżnia się dwa główne typy mandatu:\n\n### Mandat wolny (przedstawicielski)\n- Poseł reprezentuje cały Naród, nie tylko swój okręg.\n- Nie jest związany instrukcjami wyborców.\n- Nie może być odwołany przez wyborców (mandat trwa kadencję).\n- Głosuje wg sumienia.\n- **Stosowany dziś we większości państw demokratycznych** (UK, Niemcy, Francja, Polska).\n\n### Mandat imperatywny (związany)\n- Poseł reprezentuje konkretną grupę wyborców (okręg, stan, klasa).\n- Jest ZWIĄZANY instrukcjami wyborców.\n- **Może być odwołany** (*recall*) jeśli nie wykonuje instrukcji.\n- Głosuje zgodnie z wolą wyborców.\n- **Stosowany historycznie** w I RP (1572-1791), państwach socjalistycznych (PRL, ZSRR), niektórych stanach USA.\n\n→ Art. 20 konstytucji marcowej dosłownie odwołuje się do mandatu wolnego: „przedstawicielami **całego Narodu**” + „nie są krępowani **żadnemi instrukcjami wyborców**”.\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny i obecny\n\n**Geneza mandatu wolnego:** Sformułowany przez **Edmunda Burke'a** w mowie do wyborców w Bristolu (1774):\n> *„Wasz przedstawiciel zawdzięcza wam nie tylko swoją pracę, ale swój osąd; zdradza was, jeśli poświęca swój osąd waszemu zdaniu.”*\n\n**W Polsce historycznie:**\n- **I RP (1572-1791)** - mandat imperatywny, posłowie związani **instrukcjami sejmików** szlacheckich. To słynne *liberum veto* - jeden poseł mógł zerwać sejm, jeśli sprzeciw był „zgodny z instrukcjami”.\n- **Konstytucja 3 Maja 1791** - zniesienie mandatu imperatywnego i liberum veto, wprowadzenie elementów mandatu wolnego.\n- **Konstytucja marcowa 1921** - pełny mandat wolny (art. 20 - ten z arkusza).\n- **PRL (1952-1989)** - formalnie mandat wolny, ale w praktyce posłowie podporządkowani PZPR.\n- **Konstytucja RP 1997** - mandat wolny (art. 104 ust. 1):\n> *„Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.”*\n\n→ Treść art. 20 marcowej i art. 104 obecnej Konstytucji RP **prawie identyczna**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 11.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź „wolny”, „mandat wolny”, lub „generalny i niezależny”.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „mandat wolny”\n> - „mandat generalny i niezależny”\n> - „wolny”\n> - „przedstawicielski”\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „mandat imperatywny” / „mandat związany” (PRZECIWIEŃSTWO - błędna odpowiedź)\n> - „mandat poselski” (zbyt ogólne)\n> - „mandat narodowy” (niepoprawna nazwa)\n\n## Reference - mandat wolny w polskim prawie\n\n> 📖 **Mandat wolny w obecnej Konstytucji RP (art. 104):**\n> > *„1. Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.\n> > 2. Posłowie przed rozpoczęciem sprawowania mandatu składają przed Sejmem ślubowanie […]”*\n>\n> Analogicznie senatorowie (art. 108: „Do senatorów stosuje się odpowiednio przepisy art. 103-107”).\n>\n> **Trzy cechy klasyczne mandatu wolnego:**\n> 1. **Generalność** - przedstawia cały naród, nie tylko okręg/grupę wyborców.\n> 2. **Niezależność** - nie wiążą go instrukcje wyborców.\n> 3. **Nieodwoływalność** - mandat trwa do końca kadencji (poseł nie może być odwołany w trakcie kadencji za niezgodność z wolą wyborców).\n>\n> **Konsekwencje praktyczne mandatu wolnego:**\n> - Poseł może zmienić ugrupowanie polityczne („przebierańcy”) - zachowuje mandat.\n> - Poseł może głosować wbrew swoim wyborcom (np. PiS-owski poseł może głosować przeciw projektowi PiS).\n> - Klub poselski może wymuszać dyscyplinę partyjną tylko organizacyjnie, nie prawnie.\n>\n> **Mandat wolny vs mandat imperatywny w I RP:**\n> - Sejmiki szlacheckie spisywały instrukcje dla swoich posłów (co mają głosować w Sejmie).\n> - Poseł nie mógł wyjść poza instrukcje - to było tzw. mandat związany.\n> - **Liberum veto** (od 1652 do 1791) - jeden poseł mógł zerwać sejm słowami „nie pozwalam” (*nie pozwalam, sisto activitatem*) - i to było zgodne z instrukcjami sejmiku, więc nie można go było obejść.\n> - **Konstytucja 3 Maja 1791** zniosła liberum veto i mandat imperatywny → wprowadziła decydowanie większością.\n>\n> **Mandat wolny w innych państwach:**\n> - **Wielka Brytania**: mandat wolny od XVIII w. (Burke), choć formalnie nie zapisany w konstytucji.\n> - **Francja**: mandat wolny od Konstytucji 1791 (art. 2). Obecnie art. 27 Konstytucji V Republiki.\n> - **Niemcy**: art. 38 ust. 1 Ustawy Zasadniczej: deputowani są „przedstawicielami całego narodu, nie związani zleceniami i instrukcjami”.\n> - **USA**: skomplikowane - w teorii mandat wolny, ale praktyka *recall* (odwołania) istnieje na poziomie stanowym.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „mandat imperatywny”:** PRZECIWIEŃSTWO mandatu wolnego. Jeśli artykuł mówi „nie są krępowani instrukcjami” = WOLNY. Jeśli mówiłoby „muszą działać zgodnie z instrukcjami sejmiku/wyborców” = IMPERATYWNY.\n\n> ⚠️ **Uwaga - pełna nazwa:** Klucz CKE akceptuje zarówno krótką wersję („wolny”), jak i pełną opisową („generalny i niezależny”). Bezpieczniej napisać pełną wersję: „mandat wolny (generalny i niezależny)”.\n\n> ⚠️ **Uwaga - związek z obecnym ustrojem:** Art. 20 marcowej = praktycznie ten sam co art. 104 obecnej Konstytucji RP. Jeśli pamiętasz Konstytucję 1997 - łatwo zidentyfikujesz mandat wolny.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji mandatu:** Słowa-klucze: „cały Naród” + „nie wiążą instrukcje” = WOLNY. „Sejmik”, „wyborcy w okręgu”, „nakazują” = IMPERATYWNY.\n\n**11.3.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - NIE**, pozycja ustrojowa głowy państwa w konstytucji marcowej 1921 r. była **MNIEJ znacząca** niż w obecnie obowiązującej Konstytucji RP z 1997 r.\n\n**Uzasadnienie (dwa argumenty oparte o cytowane przepisy + obecne uregulowania):**\n\n1. **Sposób wyboru - legitymizacja władzy:**\n- **W marcowej (art. 39):** Prezydent wybierany przez **Zgromadzenie Narodowe** (Sejm + Senat) - wybory **pośrednie**.\n- **Obecnie (art. 127 Konstytucji RP):** Prezydent wybierany w **wyborach powszechnych i bezpośrednich** przez ogół obywateli, większością bezwzględną (z II turą jeśli trzeba).\n- **Wniosek:** Obecny Prezydent ma **silniejszą legitymizację demokratyczną** (mandat narodowy).\n\n2. **Inicjatywa ustawodawcza:**\n- **W marcowej (art. 10):** Prezydentowi **NIE PRZYSŁUGIWAŁA** inicjatywa ustawodawcza („Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje **Rządowi i Sejmowi**” - Prezydent NIE wymieniony).\n- **Obecnie (art. 118 ust. 1 Konstytucji RP):** Inicjatywa ustawodawcza przysługuje m.in. **Prezydentowi RP**.\n- **Wniosek:** Obecny Prezydent ma **dodatkowe uprawnienia** wpływające na proces legislacyjny.\n\n## Sposób 1 - analiza pozycji prezydenta w marcowej (na podstawie tekstu)\n\nZacytowane przepisy konstytucji marcowej dają następujący obraz Prezydenta:\n\n### Cecha 1: ograniczona inicjatywa ustawodawcza\n> *„Art. 10. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje **Rządowi i Sejmowi**. […]”*\n\n→ Prezydent **NIE jest wymieniony** wśród podmiotów z inicjatywą ustawodawczą. Nie może samodzielnie inicjować ustaw.\n\n### Cecha 2: wybór pośredni\n> *„Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością głosów **Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe**. […]”*\n\n→ Prezydent **NIE jest wybierany przez Naród**, ale przez parlament. Jego władza pochodzi pośrednio od wyborców, bezpośrednio od parlamentarzystów. Słabsza legitymizacja.\n\n### Cecha 3: rząd odpowiedzialny przed Sejmem (nie Prezydentem)\n> *„Art. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną większością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.”*\n\n→ Prezydent **nie kontroluje rządu** - to Sejm decyduje, kto będzie ministrem. Prezydent jest słabszy niż Sejm i niż rząd zależny od Sejmu.\n\n## Sposób 2 - analiza pozycji prezydenta w Konstytucji RP 1997 (kontrast)\n\n### Cecha 1: prezydent ma inicjatywę ustawodawczą\n> *Art. 118 ust. 1 Konstytucji RP: „Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, **Prezydentowi Rzeczypospolitej** i Radzie Ministrów.”*\n\n→ **WIĘKSZE uprawnienie** niż w marcowej - prezydent jest aktywnym graczem w procesie legislacyjnym.\n\n### Cecha 2: wybory powszechne i bezpośrednie\n> *Art. 127 ust. 1 Konstytucji RP: „Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany przez Naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym.”*\n\n→ **SILNIEJSZA legitymizacja** - mandat bezpośrednio od Narodu.\n\n### Cecha 3: dodatkowe uprawnienia (weto, wniosek do TK, zwierzchnictwo SZ)\n- Weto zawieszające (art. 122) - Sejm 3/5 odrzuca.\n- Wniosek do TK o badanie konstytucyjności ustaw.\n- Zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi (art. 134).\n- Ratyfikacja umów międzynarodowych.\n- Prawo łaski (art. 139).\n\nW marcowej te uprawnienia były znacznie słabsze lub nie istniały.\n\n## Sposób 3 - synteza: porównanie pozycji prezydenta\n\n| Cecha | Marcowa 1921 (art. 10, 39) | Konstytucja RP 1997 |\n| **Sposób wyboru** | Zgromadzenie Narodowe (pośrednio) | Wybory **powszechne i bezpośrednie** |\n| **Kadencja** | 7 lat (raz mogący być wybrany ponownie) | 5 lat, max 2 kadencje |\n| **Inicjatywa ustawodawcza** | **BRAK** | **TAK** |\n| **Weto** | Brak (zatwierdzał ustawy) | **TAK** (3/5 Sejm odrzuca) |\n| **Wniosek do TK** | (brak TK przed wojną) | TAK |\n| **Zwierzchnictwo nad SZ** | Tak (ale głównie ceremonialne) | Tak (zwierzchnik konstytucyjny) |\n| **Powołanie premiera** | Tak | Tak (proces 3-stopniowy art. 154) |\n| **Rola w odpowiedzialności rządu** | Bardzo słaba (Sejm decyduje) | Słaba (też Sejm decyduje) |\n| **Akty osobiste (bez kontrasygnaty)** | Niewiele | Wiele (art. 144 ust. 3) |\n| **Legitymizacja demokratyczna** | Pośrednia | **Bezpośrednia** |\n\n→ Pozycja obecnego Prezydenta jest **wyraźnie silniejsza** niż w marcowej z 1921.\n\n→ Rozstrzygnięcie: **NIE**, pozycja głowy państwa w marcowej była **mniej** znacząca.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 11.3 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - rozstrzygnięcie „nie” + uzasadnienie odwołujące się do **dwóch** różnych przepisów (np. art. 10 i art. 39) wraz z odniesieniem do obecnych uregulowań.\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie „nie” + uzasadnienie z **jednym** przepisem prawidłowo odniesionym do obecnych przepisów.\n> - **0 pkt** - błędne rozstrzygnięcie („tak”), brak uzasadnienia, uzasadnienie błędne.\n>\n> **Akceptowane argumenty (wystarczą 2 z poniższych):**\n> 1. Wybory pośrednie (Zgromadzenie Narodowe) vs powszechne i bezpośrednie (obecnie) - słabsza vs silniejsza legitymizacja.\n> 2. Brak inicjatywy ustawodawczej (marcowa) vs posiada (obecnie).\n> 3. Brak weta (marcowa) vs weto zawieszające (obecnie).\n> 4. Brak wniosku do TK (nie było TK) vs możliwość wniosku do TK (obecnie).\n> 5. Słabsza pozycja wobec rządu (Sejm decyduje) vs większe uprawnienia powoływania (obecnie).\n\n## Reference - pozycja prezydenta w polskich konstytucjach\n\n> 📖 **Ewolucja pozycji Prezydenta RP w polskich konstytucjach XX/XXI w.:**\n>\n> | Konstytucja | Sposób wyboru | Inicjatywa ustawodawcza | Weto | Pozycja |\n> |-------------|---------------|------------------------|------|---------|\n> | **Marcowa 1921** | Zgromadzenie Narodowe, 7 lat | NIE | NIE | Słaba (ceremonialny) |\n> | **Kwietniowa 1935** | Zgromadzenie Elektorów + ref., 7 lat | TAK | TAK | **NAJSILNIEJSZA** („odpowiada przed Bogiem i historią”) |\n> | **Lipcowa 1952 (PRL)** | Brak prezydenta | - | - | Brak (Rada Państwa) |\n> | **Nowela 1989 / Mała konstytucja 1992** | Powszechne, 5 lat | TAK | TAK | Silna (ale podzielona z premierem) |\n> | **Obecna 1997** | Powszechne, 5 lat (max 2) | TAK | TAK (3/5) | Średnio silna (semiprezydencki element) |\n>\n> **Historyczni Prezydenci RP (od 1989, demokratyczna Polska):**\n> - **Wojciech Jaruzelski** (1989-1990) - wybrany przez Sejm w trybie nowelizacji konstytucji\n> - **Lech Wałęsa** (1990-1995)\n> - **Aleksander Kwaśniewski** (1995-2005, dwie kadencje)\n> - **Lech Kaczyński** (2005-2010, zginął w Smoleńsku 10 IV 2010)\n> - **Bronisław Komorowski** (p.o. 2010, kadencja 2010-2015)\n> - **Andrzej Duda** (2015-2025, dwie kadencje)\n> - Następca wyłaniany w wyborach 2025\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - rozstrzygnięcie MUSI być wyraźne:** „Tak / nie / w pewnym sensie tak” - klucz akceptuje TYLKO jednoznaczne „nie”. Nie pisz „częściowo silniejsza, częściowo słabsza” - to nie da pełnych punktów.\n\n> ⚠️ **Uwaga - uzasadnienie MUSI cytować przepisy:** Klucz wprost wymaga: „odnosząc się do **dwóch przytoczonych przepisów prawnych** i obecnych uregulowań”. Bez odwołania do art. 10, 39 i obecnej Konstytucji - nie pełne 2 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wybór przepisów:** Najlepiej zacytować **art. 10** (inicjatywa) i **art. 39** (wybory). Te dwa elementy są niekwestionowanym dowodem słabszej pozycji.\n\n> ⚠️ **Uwaga - kontekst historyczny:** Konstytucja marcowa była celowo „sejmocentryczna” jako reakcja na zaborców (silny rząd = wróg ludu). Po przewrocie majowym 1926 Sanacja zmieniła sytuację. Konstytucja kwietniowa 1935 dała prezydentowi BARDZO silną pozycję (znacznie silniejszą niż obecnie). Pytanie dotyczy MARCOWEJ, więc odpowiedź = NIE.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11. (0-4)<br>Przepisy prawne jednej z polskich konstytucji<br>Art. 2. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Organami<br>Narodu w zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej -<br>Prezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru<br>sprawiedliwości - niezawisłe Sądy.<br>Art. 10. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje Rządowi i Sejmowi. […]<br>Art. 20. Posłowie są przedstawicielami całego Narodu i nie są krępowani żadnemi<br>instrukcjami wyborców.<br>MWO_1R<br>Art. 35. Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do<br>rozpatrzenia. Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego<br>projektu ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi<br>ogłoszenie ustawy. […] Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą<br>większością, albo odrzuci większością 11/20 głosujących - Prezydent Rzeczypospolitej<br>zarządzi ogłoszenie ustawy w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.<br>Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością<br>głosów Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe. […]<br>Art. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną<br>większością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.<br>Dz.U. […], nr 44, poz. 267 [pisownia oryginalna].<br>11.1. Zaznacz nazwę polskiej konstytucji, w której zamieszczono przytoczone przepisy<br>prawne.<br>A. mała konstytucja z 1919 roku<br>B. konstytucja marcowa z 1921 roku<br>C. konstytucja kwietniowa z 1935 roku<br>D. konstytucja lipcowa z 1952 roku<br>11.2. Podaj nazwę typu mandatu poselskiego przedstawionego w przepisie prawnym<br>przytoczonym w art. 20.<br>11.3. Rozstrzygnij, czy pozycja ustrojowa głowy państwa wynikająca z przedstawionych<br>fragmentów aktu prawnego była bardziej znacząca niż w obecnie obowiązującej<br>Konstytucji RP. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do dwóch przytoczonych<br>przepisów prawnych i obecnych uregulowań w tym zakresie.<br>Rozstrzygnięcie -<br>Uzasadnienie<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania</p>\n<ol><li>11.1. 11.2. 11.3.</li></ol>\n<p>Maks. liczba punktów<br>2<br>1<br>1<br>2<br>Uzyskana liczba punktów<br>MWO_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11. (0-4)<br>11.1.<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>IV. Znajomość<br>zasad i procedur<br>demokracji.</p>\n<ol><li>Demokracja - zasady i procedury. Zdający:</li><li>opisuje polskie tradycje demokratyczne (parlamentaryzm</li></ol>\n<p>I Rzeczypospolitej, Konstytucja 3 maja, II Rzeczpospolita).<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>wskazanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Poprawna odpowiedź<br>B.<br>11.2.<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>IV. Znajomość<br>zasad i procedur<br>demokracji.<br>V. Znajomość<br>podstaw ustroju<br>Rzeczypospolitej<br>Polskiej.</p>\n<ol><li>Demokracja - zasady i procedury. Zdający:</li><li>opisuje wartości będące fundamentem współczesnej demokracji;</li></ol>\n<p>podaje różne sposoby rozumienia wolności, równości<br>i sprawiedliwości.<br>(IV z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:</p>\n<ol><li>wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny</li></ol>\n<p>i interpretuje proste przepisy prawne.<br>(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:</p>\n<ol><li>porównuje demokrację bezpośrednią z przedstawicielską oraz</li></ol>\n<p>większościową z konstytucyjną (liberalną).<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Poprawna odpowiedź<br>wolny / generalny i niezależny<br>11.3.<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>IV. Znajomość<br>zasad i procedur<br>demokracji.<br>V. Znajomość<br>podstaw ustroju<br>Rzeczypospolitej<br>Polskiej.</p>\n<ol><li>Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:</li><li>określa główne kompetencje prezydenta w relacjach</li></ol>\n<p>z parlamentem, rządem, władzą sądowniczą, a także sposób<br>sprawowania władzy w zakresie bezpieczeństwa państwa i polityki<br>zagranicznej;</p>\n<ol><li>wyjaśnia różnice między ordynacjami wyborów parlamentarnych</li></ol>\n<p>i prezydenckich w Polsce.<br>(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:</p>\n<ol><li>wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny</li></ol>\n<p>i interpretuje proste przepisy prawne.<br>(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia, jak przeprowadzane są w Polsce wybory prezydenckie</li></ol>\n<p>i parlamentarne.<br>(III etap) 13. Władza ustawodawcza w Polsce. Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego</li></ol>\n<p>parlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw.<br>(III etap) 14. Władza wykonawcza. Zdający:</p>\n<ol><li>wskazuje najważniejsze zadania Prezydenta Rzeczypospolitej</li></ol>\n<p>Polskiej i wyszukuje w środkach masowego przekazu informacje<br>o działaniach urzędującego prezydenta.<br>Schemat punktowania<br>2 p. -<br>1 p. -<br>podanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.<br>podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Rozstrzygnięcie - nie<br>Uzasadnienie -</p>\n<ul><li>Według przedstawionej konstytucji Prezydent RP był wybierany przez Zgromadzenie</li></ul>\n<p>Narodowe, a obecnie wybierany jest w wyborach powszechnych, co czyni jego legitymizację<br>władzy silniejszą.</p>\n<ul><li>Według przedstawionej konstytucji Prezydent RP nie posiadał prawa inicjatywy</li></ul>\n<p>ustawodawczej, a obecnie je posiada.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<p><strong>11.1.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p><strong>B. konstytucja marcowa z 1921 roku</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza wskazówek z przepisów</h4>\n<p>Przytoczone przepisy zawierają <strong>pięć kluczowych elementów</strong> wskazujących na <strong>konstytucję marcową</strong>:</p>\n<h5>Wskazówka 1: organy państwa wg art. 2</h5>\n<blockquote><em>„Art. 2. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Organami Narodu w zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej - Prezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru sprawiedliwości - niezawisłe Sądy.”</em></blockquote>\n<p>→ Klasyczna <strong>trójpodział władz Monteskiusza</strong>. Konstytucja marcowa 1921 r. opierała się na tej zasadzie, modelowała ustrój na III Republice Francuskiej (silny parlament, słaby prezydent).</p>\n<p><em>Eliminacja innych:</em></p>\n<ul><li><strong>Mała konstytucja 1919</strong> - tymczasowy akt; władzę miał Naczelnik Państwa (Józef Piłsudski), nie Prezydent. Nie ma Senatu.</li><li><strong>Konstytucja kwietniowa 1935</strong> - Prezydent ponosi odpowiedzialność „przed Bogiem i historią” (art. 2), JEST CENTRALNYM organem (nadrzędnym nad Sejmem). To NIE klasyczny trójpodział.</li><li><strong>Konstytucja lipcowa 1952</strong> - władza zwierzchnia należy do „ludu pracującego”, nie Narodu. Brak prezydenta (Rada Państwa zamiast).</li></ul>\n<h5>Wskazówka 2: silna pozycja Sejmu (art. 58)</h5>\n<blockquote><em>„Art. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną większością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Bardzo niska bariera dla wotum nieufności</strong> (zwykła większość, nie bezwzględna). Sejm może obalić rząd lub pojedynczego ministra. To <strong>klasyczny system parlamentarno-gabinetowy</strong> marcowej z 1921 r. (silny Sejm, słaby rząd, „sejmokracja”).</p>\n<p><em>Eliminacja:</em></p>\n<ul><li>Konstytucja kwietniowa 1935: Sejm BARDZO OGRANICZONY. Aby obalić rząd, potrzeba wotum nieufności + Prezydent może rozwiązać Sejm.</li><li>Konstytucja lipcowa 1952: w PRL faktycznie nie było wotum nieufności (jedna partia).</li></ul>\n<h5>Wskazówka 3: wybór prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe (art. 39)</h5>\n<blockquote><em>„Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością głosów Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Wybory pośrednie</strong> prezydenta przez Sejm + Senat = klasyczna marcowa. W kwietniowej 1935 wybory są bardziej skomplikowane (kandydat Zgromadzenia Elektorów + kandydat ustępującego Prezydenta, w referendum).</p>\n<p><em>Kadencja 7 lat:</em> zgodne z marcową (też z kwietniową), ale w połączeniu z innymi cechami → marcowa.</p>\n<h5>Wskazówka 4: Senat ma 30 dni na poprawki (art. 35)</h5>\n<blockquote><em>„Art. 35. Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do rozpatrzenia. Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego projektu ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy. […] Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą większością, albo odrzuci większością 11/20 głosujących - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Senat ma słabe uprawnienia</strong> - Sejm może odrzucić poprawki bezwzględną większością (11/20). W marcowej Senat był <strong>izbą drugiej rangi</strong>. To zgodne z marcową 1921.</p>\n<h5>Wskazówka 5: pisownia oryginalna</h5>\n<blockquote><em>„żadnemi instrukcjami”, „ustalonem ponowną uchwałą”, „sied[e]m”</em></blockquote>\n<p>→ Ortografia sprzed reformy 1936 (przedwojenna). Pasuje do konstytucji marcowej 1921 (pisownia z lat 20.). Konstytucja kwietniowa 1935 też używałaby starej pisowni, ale inne cechy ją wykluczają.</p>\n<h4>Sposób 2 - porównanie czterech polskich konstytucji XX w.</h4>\n<p>| Cecha | A. Mała 1919 | <strong>B. Marcowa 1921</strong> | C. Kwietniowa 1935 | D. Lipcowa 1952 |<br>| Władza zwierzchnia | Naród | <strong>Naród</strong> | Państwo (Prezydent jako centrum) | Lud pracujący |<br>| Głowa państwa | Naczelnik Państwa | <strong>Prezydent</strong> | Prezydent (z nadzwyczajnymi uprawnieniami) | Rada Państwa (brak prezydenta) |<br>| Parlament | Sejm Ustawodawczy | <strong>Sejm + Senat</strong> | Sejm + Senat (ograniczone) | Sejm jednoizbowy |<br>| Wybory prezydenta | - | <strong>Zgromadzenie Narodowe (Sejm+Senat), 7 lat</strong> | Zgromadzenie Elektorów + ref., 7 lat | brak |<br>| Wotum nieufności | Brak | <strong>Zwykła większość Sejmu</strong> | Trudniejsze | Praktycznie brak |<br>| Kontekst | Niepodległość | <strong>„Sejmokracja”</strong> | Sanacja, kult Prezydenta | PRL, partia rządząca |</p>\n<p>→ Tylko opcja <strong>B (Marcowa 1921)</strong> zawiera komplet cech z tekstu.</p>\n<h4>Sposób 3 - kontekst historyczny konstytucji marcowej</h4>\n<p><strong>Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 17 marca 1921</strong> (Dz.U. 1921, nr 44, poz. 267) - <strong>pierwsza pełna konstytucja II Rzeczypospolitej</strong>. Uchwalona przez Sejm Ustawodawczy po długich debatach (1919-1921).</p>\n<p><strong>Główne cechy:</strong></p>\n<ul><li><strong>Republika demokratyczna</strong>, naród źródłem władzy.</li><li><strong>Trójpodział władz</strong> (Monteskiusz).</li><li><strong>Parlament dwuizbowy:</strong> Sejm (444 posłów, kadencja 5 lat) + Senat (111 senatorów, kadencja 5 lat).</li><li><strong>Prezydent</strong>: wybierany przez Zgromadzenie Narodowe (Sejm + Senat) na <strong>7 lat</strong>, ograniczone uprawnienia (kontrasygnata premiera na większość aktów).</li><li><strong>Rząd</strong>: odpowiedzialny przed Sejmem.</li><li><strong>„Sejmokracja”</strong>: Sejm dominował, rządy padały szybko (do 1926 r.).</li></ul>\n<p><strong>Krytyka:</strong> zbyt silny Sejm → niestabilność rządów (14 gabinetów w latach 1921-1926). Pretekst do <strong>przewrotu majowego</strong> Piłsudskiego 1926 r. Po przewrocie majowym: <strong>nowela sierpniowa 1926</strong> osłabiała Sejm na rzecz Prezydenta i rządu. Ostatecznie <strong>konstytucja kwietniowa 1935</strong> zastąpiła marcową.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - zadanie 11.1 (max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź B.<br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak.</blockquote>\n<h4>Reference - polskie konstytucje XX w.</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Cztery polskie konstytucje XX w.:</strong><br><br>| Konstytucja | Data | Charakter | Kluczowe cechy |<br>|-------------|------|-----------|----------------|<br>| <strong>Mała konstytucja</strong> | 20 II 1919 | Tymczasowa | Naczelnik Państwa (Piłsudski) + Sejm Ustawodawczy; brak Senatu, brak Prezydenta |<br>| <strong>Konstytucja marcowa</strong> | 17 III 1921 | Pełna, demokratyczna | Trójpodział, silny Sejm, Prezydent wybierany przez ZN na 7 lat, parlamentaryzm |<br>| <strong>Konstytucja kwietniowa</strong> | 23 IV 1935 | Pełna, autorytarna | Prezydent ponad innymi organami („odpowiada przed Bogiem i historią”), Sanacja, ograniczenie Sejmu |<br>| <strong>Konstytucja lipcowa (PRL)</strong> | 22 VII 1952 | Pełna, socjalistyczna | „Lud pracujący” źródłem władzy, Sejm jednoizbowy, Rada Państwa, hegemonia PZPR |<br><br><strong>Konstytucje po 1989:</strong><br>- <strong>Mała konstytucja II</strong> - 17 X 1992 (tymczasowa, dla okresu transformacji)<br>- <strong>Obecna Konstytucja RP</strong> - 2 IV 1997 (przyjęta w referendum 25 V 1997, weszła 17 X 1997)<br><br><strong>Konstytucja marcowa - sygnatury:</strong><br>- Pełna nazwa: <em>Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej</em><br>- Publikacja: <strong>Dz.U. 1921, nr 44, poz. 267</strong> ← <strong>TO TEN NUMER W ARKUSZU</strong><br>- W arkuszu zacytowano: „Dz.U. […], nr 44, poz. 267” - to potwierdza marcową!</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |<br>| A | mała konstytucja z 1919 r. | Mała konstytucja nie ma Senatu ani Prezydenta - tylko Naczelnika Państwa + Sejm | Mylenie z marcową przez podobne nazwy |<br>| <strong>B</strong> | <strong>marcowa z 1921 r.</strong> | <strong>POPRAWNA - wszystkie cechy się zgadzają</strong> | - |<br>| C | kwietniowa z 1935 r. | Kwietniowa ma silnego prezydenta („odpowiada przed Bogiem i historią”), nie podporządkowanego Sejmowi - w tekście Sejm dominuje | Uczeń może pomylić z kwietniową, bo obie mają Sejm+Senat |<br>| D | lipcowa z 1952 r. | W PRL „władza należy do ludu pracującego”, nie Narodu; brak Prezydenta; Sejm jednoizbowy | Uczeń może pomylić, jeśli nie zna treści lipcowej |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - sygnatura Dz.U.:</strong> Konstytucja marcowa = Dz.U. 1921, nr <strong>44</strong>, poz. <strong>267</strong>. Konstytucja kwietniowa = Dz.U. 1935, nr 30, poz. 227. Konstytucja lipcowa = Dz.U. 1952, nr 33, poz. 232. Obecna = Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483. Sygnatury często są kluczem do identyfikacji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - pułapka „kwietniowa”:</strong> Kwietniowa też ma Sejm + Senat + Prezydenta na 7 lat. ALE w kwietniowej Prezydent „odpowiada przed Bogiem i historią” (art. 2 kwietniowej) - JEST CENTRALNYM organem. W marcowej władza zwierzchnia należy do <strong>Narodu</strong>, a Prezydent jest tylko jednym z organów. W tekście art. 2 mówi „władza należy do Narodu” → marcowa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - wotum nieufności zwykłą większością:</strong> To bardzo charakterystyczne dla marcowej. W kwietniowej wprowadzono utrudnienia. „Zwykła większość” + „Rada Ministrów ustępuje na żądanie Sejmu” = marcowa (najsłabszy rząd, najsilniejszy Sejm).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Strategia identyfikacji konstytucji:</strong> Szukaj klucza w (1) źródle władzy („Naród” vs „Lud pracujący”), (2) sile prezydenta (słaby = marcowa; silny = kwietniowa; brak = lipcowa), (3) Sejm jedno- czy dwuizbowy, (4) Senat (jest w marcowej, kwietniowej; brak w lipcowej do 1989).</blockquote>\n<p><strong>11.2.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p><strong>Nazwa typu mandatu - mandat wolny (mandat wolny / generalny i niezależny)</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza przepisu art. 20</h4>\n<p>Artykuł 20 konstytucji marcowej brzmi:</p>\n<blockquote><em>„Posłowie są przedstawicielami całego Narodu i nie są krępowani żadnemi instrukcjami wyborców.”</em></blockquote>\n<p>Przepis zawiera <strong>dwa charakterystyczne elementy mandatu wolnego</strong>:</p>\n<h5>Element 1: poseł jako przedstawiciel CAŁEGO Narodu</h5>\n<p>→ Poseł reprezentuje <strong>nie tylko swój okręg wyborczy</strong>, ale wszystkich obywateli. To <strong>cecha generalności</strong> mandatu wolnego.</p>\n<h5>Element 2: brak instrukcji wyborców</h5>\n<p>→ Poseł NIE jest zobowiązany prawnie do wykonywania zaleceń swoich wyborców. Decyduje <strong>według własnego sumienia i przekonań</strong>. To <strong>cecha niezależności</strong> mandatu wolnego.</p>\n<p><strong>Synteza:</strong> Połączenie generalności (cały Naród) + niezależności (brak instrukcji) = <strong>mandat wolny</strong> (lub: mandat generalny i niezależny).</p>\n<h4>Sposób 2 - typologia mandatów parlamentarnych</h4>\n<p>W politologii rozróżnia się dwa główne typy mandatu:</p>\n<h5>Mandat wolny (przedstawicielski)</h5>\n<ul><li>Poseł reprezentuje cały Naród, nie tylko swój okręg.</li><li>Nie jest związany instrukcjami wyborców.</li><li>Nie może być odwołany przez wyborców (mandat trwa kadencję).</li><li>Głosuje wg sumienia.</li><li><strong>Stosowany dziś we większości państw demokratycznych</strong> (UK, Niemcy, Francja, Polska).</li></ul>\n<h5>Mandat imperatywny (związany)</h5>\n<ul><li>Poseł reprezentuje konkretną grupę wyborców (okręg, stan, klasa).</li><li>Jest ZWIĄZANY instrukcjami wyborców.</li><li><strong>Może być odwołany</strong> (<em>recall</em>) jeśli nie wykonuje instrukcji.</li><li>Głosuje zgodnie z wolą wyborców.</li><li><strong>Stosowany historycznie</strong> w I RP (1572-1791), państwach socjalistycznych (PRL, ZSRR), niektórych stanach USA.</li></ul>\n<p>→ Art. 20 konstytucji marcowej dosłownie odwołuje się do mandatu wolnego: „przedstawicielami <strong>całego Narodu</strong>” + „nie są krępowani <strong>żadnemi instrukcjami wyborców</strong>”.</p>\n<h4>Sposób 3 - kontekst historyczny i obecny</h4>\n<p><strong>Geneza mandatu wolnego:</strong> Sformułowany przez <strong>Edmunda Burke&#x27;a</strong> w mowie do wyborców w Bristolu (1774):</p>\n<blockquote><em>„Wasz przedstawiciel zawdzięcza wam nie tylko swoją pracę, ale swój osąd; zdradza was, jeśli poświęca swój osąd waszemu zdaniu.”</em></blockquote>\n<p><strong>W Polsce historycznie:</strong></p>\n<ul><li><strong>I RP (1572-1791)</strong> - mandat imperatywny, posłowie związani <strong>instrukcjami sejmików</strong> szlacheckich. To słynne <em>liberum veto</em> - jeden poseł mógł zerwać sejm, jeśli sprzeciw był „zgodny z instrukcjami”.</li><li><strong>Konstytucja 3 Maja 1791</strong> - zniesienie mandatu imperatywnego i liberum veto, wprowadzenie elementów mandatu wolnego.</li><li><strong>Konstytucja marcowa 1921</strong> - pełny mandat wolny (art. 20 - ten z arkusza).</li><li><strong>PRL (1952-1989)</strong> - formalnie mandat wolny, ale w praktyce posłowie podporządkowani PZPR.</li><li><strong>Konstytucja RP 1997</strong> - mandat wolny (art. 104 ust. 1):</li></ul>\n<blockquote><em>„Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.”</em></blockquote>\n<p>→ Treść art. 20 marcowej i art. 104 obecnej Konstytucji RP <strong>prawie identyczna</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - zadanie 11.2 (max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź „wolny”, „mandat wolny”, lub „generalny i niezależny”.<br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>- „mandat wolny”<br>- „mandat generalny i niezależny”<br>- „wolny”<br>- „przedstawicielski”<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- „mandat imperatywny” / „mandat związany” (PRZECIWIEŃSTWO - błędna odpowiedź)<br>- „mandat poselski” (zbyt ogólne)<br>- „mandat narodowy” (niepoprawna nazwa)</blockquote>\n<h4>Reference - mandat wolny w polskim prawie</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Mandat wolny w obecnej Konstytucji RP (art. 104):</strong><br>&gt; *„1. Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.<br>&gt; 2. Posłowie przed rozpoczęciem sprawowania mandatu składają przed Sejmem ślubowanie […]”*<br><br>Analogicznie senatorowie (art. 108: „Do senatorów stosuje się odpowiednio przepisy art. 103-107”).<br><br><strong>Trzy cechy klasyczne mandatu wolnego:</strong><br>1. <strong>Generalność</strong> - przedstawia cały naród, nie tylko okręg/grupę wyborców.<br>2. <strong>Niezależność</strong> - nie wiążą go instrukcje wyborców.<br>3. <strong>Nieodwoływalność</strong> - mandat trwa do końca kadencji (poseł nie może być odwołany w trakcie kadencji za niezgodność z wolą wyborców).<br><br><strong>Konsekwencje praktyczne mandatu wolnego:</strong><br>- Poseł może zmienić ugrupowanie polityczne („przebierańcy”) - zachowuje mandat.<br>- Poseł może głosować wbrew swoim wyborcom (np. PiS-owski poseł może głosować przeciw projektowi PiS).<br>- Klub poselski może wymuszać dyscyplinę partyjną tylko organizacyjnie, nie prawnie.<br><br><strong>Mandat wolny vs mandat imperatywny w I RP:</strong><br>- Sejmiki szlacheckie spisywały instrukcje dla swoich posłów (co mają głosować w Sejmie).<br>- Poseł nie mógł wyjść poza instrukcje - to było tzw. mandat związany.<br>- <strong>Liberum veto</strong> (od 1652 do 1791) - jeden poseł mógł zerwać sejm słowami „nie pozwalam” (<em>nie pozwalam, sisto activitatem</em>) - i to było zgodne z instrukcjami sejmiku, więc nie można go było obejść.<br>- <strong>Konstytucja 3 Maja 1791</strong> zniosła liberum veto i mandat imperatywny → wprowadziła decydowanie większością.<br><br><strong>Mandat wolny w innych państwach:</strong><br>- <strong>Wielka Brytania</strong>: mandat wolny od XVIII w. (Burke), choć formalnie nie zapisany w konstytucji.<br>- <strong>Francja</strong>: mandat wolny od Konstytucji 1791 (art. 2). Obecnie art. 27 Konstytucji V Republiki.<br>- <strong>Niemcy</strong>: art. 38 ust. 1 Ustawy Zasadniczej: deputowani są „przedstawicielami całego narodu, nie związani zleceniami i instrukcjami”.<br>- <strong>USA</strong>: skomplikowane - w teorii mandat wolny, ale praktyka <em>recall</em> (odwołania) istnieje na poziomie stanowym.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - pułapka „mandat imperatywny”:</strong> PRZECIWIEŃSTWO mandatu wolnego. Jeśli artykuł mówi „nie są krępowani instrukcjami” = WOLNY. Jeśli mówiłoby „muszą działać zgodnie z instrukcjami sejmiku/wyborców” = IMPERATYWNY.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - pełna nazwa:</strong> Klucz CKE akceptuje zarówno krótką wersję („wolny”), jak i pełną opisową („generalny i niezależny”). Bezpieczniej napisać pełną wersję: „mandat wolny (generalny i niezależny)”.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - związek z obecnym ustrojem:</strong> Art. 20 marcowej = praktycznie ten sam co art. 104 obecnej Konstytucji RP. Jeśli pamiętasz Konstytucję 1997 - łatwo zidentyfikujesz mandat wolny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Strategia identyfikacji mandatu:</strong> Słowa-klucze: „cały Naród” + „nie wiążą instrukcje” = WOLNY. „Sejmik”, „wyborcy w okręgu”, „nakazują” = IMPERATYWNY.</blockquote>\n<p><strong>11.3.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie - NIE</strong>, pozycja ustrojowa głowy państwa w konstytucji marcowej 1921 r. była <strong>MNIEJ znacząca</strong> niż w obecnie obowiązującej Konstytucji RP z 1997 r.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie (dwa argumenty oparte o cytowane przepisy + obecne uregulowania):</strong></p>\n<ol><li><strong>Sposób wyboru - legitymizacja władzy:</strong></li></ol>\n<ul><li><strong>W marcowej (art. 39):</strong> Prezydent wybierany przez <strong>Zgromadzenie Narodowe</strong> (Sejm + Senat) - wybory <strong>pośrednie</strong>.</li><li><strong>Obecnie (art. 127 Konstytucji RP):</strong> Prezydent wybierany w <strong>wyborach powszechnych i bezpośrednich</strong> przez ogół obywateli, większością bezwzględną (z II turą jeśli trzeba).</li><li><strong>Wniosek:</strong> Obecny Prezydent ma <strong>silniejszą legitymizację demokratyczną</strong> (mandat narodowy).</li></ul>\n<ol><li><strong>Inicjatywa ustawodawcza:</strong></li></ol>\n<ul><li><strong>W marcowej (art. 10):</strong> Prezydentowi <strong>NIE PRZYSŁUGIWAŁA</strong> inicjatywa ustawodawcza („Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje <strong>Rządowi i Sejmowi</strong>” - Prezydent NIE wymieniony).</li><li><strong>Obecnie (art. 118 ust. 1 Konstytucji RP):</strong> Inicjatywa ustawodawcza przysługuje m.in. <strong>Prezydentowi RP</strong>.</li><li><strong>Wniosek:</strong> Obecny Prezydent ma <strong>dodatkowe uprawnienia</strong> wpływające na proces legislacyjny.</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - analiza pozycji prezydenta w marcowej (na podstawie tekstu)</h4>\n<p>Zacytowane przepisy konstytucji marcowej dają następujący obraz Prezydenta:</p>\n<h5>Cecha 1: ograniczona inicjatywa ustawodawcza</h5>\n<blockquote><em>„Art. 10. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje <strong>Rządowi i Sejmowi</strong>. […]”</em></blockquote>\n<p>→ Prezydent <strong>NIE jest wymieniony</strong> wśród podmiotów z inicjatywą ustawodawczą. Nie może samodzielnie inicjować ustaw.</p>\n<h5>Cecha 2: wybór pośredni</h5>\n<blockquote><em>„Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością głosów <strong>Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe</strong>. […]”</em></blockquote>\n<p>→ Prezydent <strong>NIE jest wybierany przez Naród</strong>, ale przez parlament. Jego władza pochodzi pośrednio od wyborców, bezpośrednio od parlamentarzystów. Słabsza legitymizacja.</p>\n<h5>Cecha 3: rząd odpowiedzialny przed Sejmem (nie Prezydentem)</h5>\n<blockquote><em>„Art. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną większością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.”</em></blockquote>\n<p>→ Prezydent <strong>nie kontroluje rządu</strong> - to Sejm decyduje, kto będzie ministrem. Prezydent jest słabszy niż Sejm i niż rząd zależny od Sejmu.</p>\n<h4>Sposób 2 - analiza pozycji prezydenta w Konstytucji RP 1997 (kontrast)</h4>\n<h5>Cecha 1: prezydent ma inicjatywę ustawodawczą</h5>\n<blockquote><em>Art. 118 ust. 1 Konstytucji RP: „Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, <strong>Prezydentowi Rzeczypospolitej</strong> i Radzie Ministrów.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>WIĘKSZE uprawnienie</strong> niż w marcowej - prezydent jest aktywnym graczem w procesie legislacyjnym.</p>\n<h5>Cecha 2: wybory powszechne i bezpośrednie</h5>\n<blockquote><em>Art. 127 ust. 1 Konstytucji RP: „Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany przez Naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>SILNIEJSZA legitymizacja</strong> - mandat bezpośrednio od Narodu.</p>\n<h5>Cecha 3: dodatkowe uprawnienia (weto, wniosek do TK, zwierzchnictwo SZ)</h5>\n<ul><li>Weto zawieszające (art. 122) - Sejm 3/5 odrzuca.</li><li>Wniosek do TK o badanie konstytucyjności ustaw.</li><li>Zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi (art. 134).</li><li>Ratyfikacja umów międzynarodowych.</li><li>Prawo łaski (art. 139).</li></ul>\n<p>W marcowej te uprawnienia były znacznie słabsze lub nie istniały.</p>\n<h4>Sposób 3 - synteza: porównanie pozycji prezydenta</h4>\n<p>| Cecha | Marcowa 1921 (art. 10, 39) | Konstytucja RP 1997 |<br>| <strong>Sposób wyboru</strong> | Zgromadzenie Narodowe (pośrednio) | Wybory <strong>powszechne i bezpośrednie</strong> |<br>| <strong>Kadencja</strong> | 7 lat (raz mogący być wybrany ponownie) | 5 lat, max 2 kadencje |<br>| <strong>Inicjatywa ustawodawcza</strong> | <strong>BRAK</strong> | <strong>TAK</strong> |<br>| <strong>Weto</strong> | Brak (zatwierdzał ustawy) | <strong>TAK</strong> (3/5 Sejm odrzuca) |<br>| <strong>Wniosek do TK</strong> | (brak TK przed wojną) | TAK |<br>| <strong>Zwierzchnictwo nad SZ</strong> | Tak (ale głównie ceremonialne) | Tak (zwierzchnik konstytucyjny) |<br>| <strong>Powołanie premiera</strong> | Tak | Tak (proces 3-stopniowy art. 154) |<br>| <strong>Rola w odpowiedzialności rządu</strong> | Bardzo słaba (Sejm decyduje) | Słaba (też Sejm decyduje) |<br>| <strong>Akty osobiste (bez kontrasygnaty)</strong> | Niewiele | Wiele (art. 144 ust. 3) |<br>| <strong>Legitymizacja demokratyczna</strong> | Pośrednia | <strong>Bezpośrednia</strong> |</p>\n<p>→ Pozycja obecnego Prezydenta jest <strong>wyraźnie silniejsza</strong> niż w marcowej z 1921.</p>\n<p>→ Rozstrzygnięcie: <strong>NIE</strong>, pozycja głowy państwa w marcowej była <strong>mniej</strong> znacząca.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - zadanie 11.3 (max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - rozstrzygnięcie „nie” + uzasadnienie odwołujące się do <strong>dwóch</strong> różnych przepisów (np. art. 10 i art. 39) wraz z odniesieniem do obecnych uregulowań.<br>- <strong>1 pkt</strong> - rozstrzygnięcie „nie” + uzasadnienie z <strong>jednym</strong> przepisem prawidłowo odniesionym do obecnych przepisów.<br>- <strong>0 pkt</strong> - błędne rozstrzygnięcie („tak”), brak uzasadnienia, uzasadnienie błędne.<br><br><strong>Akceptowane argumenty (wystarczą 2 z poniższych):</strong><br>1. Wybory pośrednie (Zgromadzenie Narodowe) vs powszechne i bezpośrednie (obecnie) - słabsza vs silniejsza legitymizacja.<br>2. Brak inicjatywy ustawodawczej (marcowa) vs posiada (obecnie).<br>3. Brak weta (marcowa) vs weto zawieszające (obecnie).<br>4. Brak wniosku do TK (nie było TK) vs możliwość wniosku do TK (obecnie).<br>5. Słabsza pozycja wobec rządu (Sejm decyduje) vs większe uprawnienia powoływania (obecnie).</blockquote>\n<h4>Reference - pozycja prezydenta w polskich konstytucjach</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Ewolucja pozycji Prezydenta RP w polskich konstytucjach XX/XXI w.:</strong><br><br>| Konstytucja | Sposób wyboru | Inicjatywa ustawodawcza | Weto | Pozycja |<br>|-------------|---------------|------------------------|------|---------|<br>| <strong>Marcowa 1921</strong> | Zgromadzenie Narodowe, 7 lat | NIE | NIE | Słaba (ceremonialny) |<br>| <strong>Kwietniowa 1935</strong> | Zgromadzenie Elektorów + ref., 7 lat | TAK | TAK | <strong>NAJSILNIEJSZA</strong> („odpowiada przed Bogiem i historią”) |<br>| <strong>Lipcowa 1952 (PRL)</strong> | Brak prezydenta | - | - | Brak (Rada Państwa) |<br>| <strong>Nowela 1989 / Mała konstytucja 1992</strong> | Powszechne, 5 lat | TAK | TAK | Silna (ale podzielona z premierem) |<br>| <strong>Obecna 1997</strong> | Powszechne, 5 lat (max 2) | TAK | TAK (3/5) | Średnio silna (semiprezydencki element) |<br><br><strong>Historyczni Prezydenci RP (od 1989, demokratyczna Polska):</strong><br>- <strong>Wojciech Jaruzelski</strong> (1989-1990) - wybrany przez Sejm w trybie nowelizacji konstytucji<br>- <strong>Lech Wałęsa</strong> (1990-1995)<br>- <strong>Aleksander Kwaśniewski</strong> (1995-2005, dwie kadencje)<br>- <strong>Lech Kaczyński</strong> (2005-2010, zginął w Smoleńsku 10 IV 2010)<br>- <strong>Bronisław Komorowski</strong> (p.o. 2010, kadencja 2010-2015)<br>- <strong>Andrzej Duda</strong> (2015-2025, dwie kadencje)<br>- Następca wyłaniany w wyborach 2025</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - rozstrzygnięcie MUSI być wyraźne:</strong> „Tak / nie / w pewnym sensie tak” - klucz akceptuje TYLKO jednoznaczne „nie”. Nie pisz „częściowo silniejsza, częściowo słabsza” - to nie da pełnych punktów.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - uzasadnienie MUSI cytować przepisy:</strong> Klucz wprost wymaga: „odnosząc się do <strong>dwóch przytoczonych przepisów prawnych</strong> i obecnych uregulowań”. Bez odwołania do art. 10, 39 i obecnej Konstytucji - nie pełne 2 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - wybór przepisów:</strong> Najlepiej zacytować <strong>art. 10</strong> (inicjatywa) i <strong>art. 39</strong> (wybory). Te dwa elementy są niekwestionowanym dowodem słabszej pozycji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - kontekst historyczny:</strong> Konstytucja marcowa była celowo „sejmocentryczna” jako reakcja na zaborców (silny rząd = wróg ludu). Po przewrocie majowym 1926 Sanacja zmieniła sytuację. Konstytucja kwietniowa 1935 dała prezydentowi BARDZO silną pozycję (znacznie silniejszą niż obecnie). Pytanie dotyczy MARCOWEJ, więc odpowiedź = NIE.</blockquote>"}]}