{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nTekst 1. O tzw. „homo sovieticus”\n[Postawa „homo sovieticus”] wykształciła się przez lata życia w systemie totalitarnym, które\ndoprowadziły do powstania swego rodzaju bierności. Tzw. wyuczona bezradność miała być\nrównież jedną z głównych przeszkód dla przedsiębiorczości w nowym systemie gospodarki\nrynkowej, ponieważ osłabiała poczucie indywidualnej odpowiedzialności i sprawiała, że\nludzie oczekiwali, że wszystko „załatwi za nich państwo”. „Niekompetentny cywilizacyjnie”\nhomo sovieticus nie potrafił się odnaleźć w nowym świecie gospodarki rynkowej, bał się\nMWO_1R\nodpowiedzialności za samodzielnie podejmowane decyzje, przy czym winą za to obarczano\n„państwowy paternalizm” […].\nM. Polakowski, Polityka społeczna po 1989: język, kontekst post-socjalizmu i perspektywy rozwoju, s. 12,\nwww.feswar.org.pl\nTekst 2. O wynikach badań nad bezrobotnymi\nPowstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. I w sensie ekonomicznym, np. gdy\nrazem zdobywają opał czy pożywienie, ale - i to ważniejsze - w sensie psychologicznym. Ci\nludzie wzajemnie się wspierają. […] W świętokrzyskich wioskach […] zbierają zioła,\ndystrybuują pożywienie, zdobywają opał. Robią razem coraz więcej rzeczy. Wyraźne jest\npoczucie, że trzeba działać, że nie wolno pozostawać biernym, że trzeba się przeciwstawiać\ntemu, co przychodzi z zewnątrz. Najczęściej sięga się po sprawdzone na wsi sposoby.\nZdobywa się opał, z pól ściąga zarastające je brzózki. Je się przede wszystkim to, co uda się\nwyhodować. […]\nPatrzymy na kulturę ubóstwa wyłącznie przez pryzmat bierności […]. Gdy nasza\nperspektywa się zmieni, mamy szansę dostrzec bardzo racjonalne i mające swoje\nuzasadnienie kulturowe sposoby radzenia sobie z trudną sytuacją. Zobaczymy, że ci ludzie\nwykorzystywali wszystkie swoje możliwości i umiejętności. Jak można było żyć ze złomu,\nszukali złomu, jak z węgla, schodzili pod ziemię, budowali biedaszyby, jak z ziół i jagód,\nzbierali je na polach i w lasach. Ciężko pracowali, by odbudować swoją wartość […].\nCi ludzie też marzą o tym, żeby mieć legalną pracę, chcieliby, żeby ich dzieci uczyły się\njęzyków obcych i podróżowały po świecie. Finał mojej książki to też dowód, że w sensie\npsychologicznym wielu z nich przetrwało. Ich dzieci podejmują już wyzwania współczesnego\nświata. Migrują, studiują zaocznie, zdobywają nowe zawody i wyjeżdżają za granicę.\nW ogromnym stopniu dlatego, że starali się, że udało im się - w sposób nie do końca\nuświadomiony - odbudować poczucie własnej wartości.\nGorączka złomu, wywiad z dr. Tomaszem Rakowskim, „Gazeta Wyborcza”, nr 61/2010.\n3.1. Rozstrzygnij, czy zaprezentowana w tekście 1. koncepcja jest adekwatna do cech\nosób przedstawionych w tekście 2. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do obu\ntekstów.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\n3.2. Na podstawie tekstu 2. oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli\ninformacja jest prawdziwa, lub F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nZaprezentowane działania bezrobotnych wskazują, że wykorzystywali\noni umiejętności typowe dla społeczności zbieracko-łowieckich.\nP\nF\n2.\nZ tekstu wynika, że polityka państwa polskiego ułatwiła\nprzedstawionym osobom dostosowanie się do zmiany systemowej.\nP\nF\n3.\nU przedstawionych osób mamy do czynienia z rozpadem więzi\nspołecznych i tzw. dziedziczeniem biedy i patologii.\nP\nF\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n1.\n2.\n3.1.\n3.2.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\n3.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n1) charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,\nspołeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi;\n2) podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich\nfunkcje w życiu społecznym.\n2. Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:\n3) wyjaśnia na przykładach, w jaki sposób dochodzi do stygmatyzacji\nspołecznej i jakie mogą być jej skutki.\n4. Struktura społeczna. Zdający:\n1) opisuje strukturę klasowo-warstwową polskiego społeczeństwa\ni swojej społeczności lokalnej;\n3) podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej\nruchliwości społecznej.\n5. Zmiana społeczna. Zdający:\n3) analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie\nwłasnych obserwacji i tekstów kultury.\n9. Współczesne spory światopoglądowe. Zdający:\n5) rozpatruje racje stron innych aktualnych sporów\nświatopoglądowych i formułuje swoje stanowisko w danej sprawie.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie - W koncepcji „homo sovieticus” mowa jest o bierności, wyuczonej\nbezradności i roszczeniowości wobec państwa osób zmarginalizowanych, tymczasem\nw przedstawionej wypowiedzi dra Rakowskiego mamy obraz ludzi zaradnych, którzy\nnieustannie pracują (choć poza systemem, nielegalnie), którzy próbują właśnie w ten sposób\n(a nie - oczekując czegoś od państwa) przetrwać, a zarazem odzyskać godność.\n3.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n1) charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,\nspołeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi;\n2) podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich\nfunkcje w życiu społecznym.\n4. Struktura społeczna. Zdający:\n1) opisuje strukturę klasowo-warstwową polskiego społeczeństwa\ni swojej społeczności lokalnej;\n3) podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej\nruchliwości społecznej.\n5. Zmiana społeczna. Zdający:\n1) charakteryzuje historyczne formy organizacji społeczeństwa\n(pierwotne, tradycyjne, przemysłowe, postindustrialne);\n3) analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie\nwłasnych obserwacji i tekstów kultury.\n9. Współczesne spory światopoglądowe. Zdający:\n5) rozpatruje racje stron innych aktualnych sporów\nświatopoglądowych i formułuje swoje stanowisko w danej sprawie.\n22. Współczesna demokracja w Polsce i na świecie - problemy\ni zagrożenia. Zdający:\n1) rozważa problemy polityki bezpieczeństwa socjalnego.\n37. Ochrona praw człowieka w Polsce. Zdający:\n2) rozważa dylematy związane z prawami socjalnymi i sposobem ich\nrealizacji przez państwo.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. P\n2. F\n3. F","solution":"**3.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - nie**, koncepcja *homo sovieticus* z tekstu 1. **nie jest adekwatna** do cech osób przedstawionych w tekście 2.\n\n**Uzasadnienie:** W tekście 1. *homo sovieticus* to człowiek **bierny, wyuczonie bezradny, roszczeniowy** - oczekuje, że „wszystko załatwi za niego państwo”. Tymczasem w tekście 2. bezrobotni są **aktywni, zaradni, wzajemnie się wspierają**, samodzielnie zdobywają opał, jedzenie, pracują „na czarno” (zbieranie złomu, biedaszyby) - nie oczekują pomocy państwa, lecz odbudowują własną wartość przez działanie.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu 1.: czym jest *homo sovieticus*\n\nTekst Polakowskiego opisuje **cztery cechy** postawy *homo sovieticus*:\n\n> *„wykształciła się przez lata życia w systemie totalitarnym […] doprowadziły do powstania swego rodzaju bierności”*\n\n→ **Cecha 1: bierność** (efekt życia w PRL).\n\n> *„wyuczona bezradność miała być również jedną z głównych przeszkód dla przedsiębiorczości w nowym systemie gospodarki rynkowej”*\n\n→ **Cecha 2: wyuczona bezradność** - niezdolność do samodzielnego działania.\n\n> *„osłabiała poczucie indywidualnej odpowiedzialności i sprawiała, że ludzie oczekiwali, że wszystko »załatwi za nich państwo«”*\n\n→ **Cecha 3: roszczeniowość wobec państwa** + brak odpowiedzialności indywidualnej (paternalizm).\n\n> *„»Niekompetentny cywilizacyjnie« homo sovieticus nie potrafił się odnaleźć w nowym świecie gospodarki rynkowej, bał się odpowiedzialności za samodzielnie podejmowane decyzje”*\n\n→ **Cecha 4: lęk przed samodzielnymi decyzjami** w warunkach wolnego rynku.\n\n**Wniosek z tekstu 1.:** *homo sovieticus* = jednostka pasywna, oczekująca, że państwo zaopiekuje się jej losem.\n\n## Sposób 2 - analiza tekstu 2.: jacy są bezrobotni Rakowskiego\n\nWywiad z dr. Tomaszem Rakowskim opisuje **odwrotny portret** badanych:\n\n> *„Powstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. […] Ci ludzie wzajemnie się wspierają.”*\n\n→ **Cecha 1: solidarność i wspólnotowość** - to nie roszczeniowość wobec państwa, lecz **samoorganizacja** lokalnej społeczności.\n\n> *„Wyraźne jest poczucie, że trzeba działać, że nie wolno pozostawać biernym, że trzeba się przeciwstawiać temu, co przychodzi z zewnątrz.”*\n\n→ **Cecha 2: aktywność**, świadome odrzucenie bierności. To dokładne przeciwieństwo *homo sovieticus*.\n\n> *„Jak można było żyć ze złomu, szukali złomu, jak z węgla, schodzili pod ziemię, budowali biedaszyby, jak z ziół i jagód, zbierali je na polach i w lasach. Ciężko pracowali, by odbudować swoją wartość.”*\n\n→ **Cecha 3: zaradność i ciężka praca** - nielegalna, poza oficjalnym systemem (biedaszyby, złom), ale wytrwała.\n\n> *„odbudować poczucie własnej wartości”*\n\n→ **Cecha 4: dążenie do godności** przez własne wysiłki, nie przez zasiłki ani roszczenia.\n\n**Wniosek z tekstu 2.:** osoby badane przez Rakowskiego = jednostki aktywne, solidarne, zaradne - przeciwieństwo *homo sovieticus*.\n\n## Sposób 3 - zestawienie tabelaryczne\n\n| Cecha | Tekst 1. *(homo sovieticus)* | Tekst 2. *(bezrobotni Rakowskiego)* |\n| Postawa wobec działania | bierność | „nie wolno pozostawać biernym” |\n| Odpowiedzialność | osłabiona, paternalizm państwa | indywidualna i wspólnotowa |\n| Stosunek do państwa | roszczeniowy („załatwi za nich państwo”) | bez oczekiwań wobec państwa |\n| Praca | brak | ciężka („szukali złomu”, biedaszyby) |\n| Stosunek do trudności | bezradność | aktywne radzenie sobie |\n| Cele życiowe | bierne trwanie | odbudowa wartości, dzieci na studiach |\n\n→ **Cechy są przeciwstawne** → koncepcja *homo sovieticus* jest **nieadekwatna** do osób z tekstu 2.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 3.1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne rozstrzygnięcie („nie”) ORAZ uzasadnienie odwołujące się do **obu tekstów** (kontrast bierności/roszczeniowości z aktywnością/zaradnością).\n> - **0 pkt** - odpowiedź „tak”, brak uzasadnienia, uzasadnienie odwołujące się tylko do jednego tekstu, lub błędne uzasadnienie.\n>\n> **Akceptowane warianty rozstrzygnięcia:** „nie”, „nie jest adekwatna”, „koncepcja nie pasuje”.\n>\n> **Kluczowe pojęcia w uzasadnieniu (muszą być co najmniej dwa z poniższych):** bierność / wyuczona bezradność / roszczeniowość z tekstu 1. KONTRA aktywność / zaradność / praca (np. zbieranie złomu, biedaszyby) / solidarność / odbudowa wartości z tekstu 2.\n\n## Reference - pojęcia kluczowe\n\n> 📖 **Homo sovieticus** - termin spopularyzowany przez Aleksandra Zinowiewa (*Homo sovieticus*, 1982) i ks. Józefa Tischnera. Opisuje typ osobowości ukształtowany przez system socjalistyczny: zależny od państwa, bierny, niezdolny do funkcjonowania w gospodarce rynkowej, roszczeniowy.\n>\n> **Wyuczona bezradność** (Martin Seligman, 1967) - stan psychiczny powstający po doświadczeniu, że własne działania nie wpływają na sytuację. Jednostka rezygnuje z prób zmiany losu, nawet gdy obiektywnie ma taką możliwość.\n>\n> **Kultura ubóstwa** (Oscar Lewis, 1959) - koncepcja socjologiczna opisująca trwałe wzorce zachowań i wartości w środowiskach biedy. **Rakowski polemizuje** z jednowymiarowym, „biernym” obrazem tej kultury - pokazuje, że bieda generuje **kreatywne, racjonalne strategie przetrwania**, a nie tylko apatię.\n>\n> **Szara strefa / praca nieformalna** - działalność zarobkowa poza oficjalnym systemem prawno-podatkowym. W tekście 2.: biedaszyby (nielegalne wydobycie węgla), zbiórka złomu, dystrybucja w obrębie sieci sąsiedzkich.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „obaj są biedni, więc tak samo”:** Uczeń może błędnie sądzić, że bezrobotni z tekstu 2. to po prostu „inny przykład *homo sovieticus*”, bo też są wykluczeni społecznie. To błąd! *Homo sovieticus* to **postawa**, nie status materialny. Bezrobotni Rakowskiego są biedni, ale **aktywni** - nie pasują do koncepcji.\n\n> ⚠️ **Uwaga - odpowiedź MUSI cytować oba teksty:** Klucz CKE wyraźnie wymaga „odnosząc się do obu tekstów”. Jeśli uzasadnienie odwołuje się tylko do tekstu 1. lub tylko do tekstu 2. → 0 pkt. Musisz pokazać KONTRAST.\n\n**3.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\n| Nr | Treść | Ocena |\n| 1 | Wykorzystywanie umiejętności zbieracko-łowieckich | **P** |\n| 2 | Polityka państwa ułatwiała przedsiębiorczym dostosowanie | **F** |\n| 3 | Rozpad więzi i dziedziczenie biedy/patologii | **F** |\n\n## Sposób 1 - analiza zdań na podstawie tekstu 2.\n\n### Zdanie 1: „Zbieracko-łowieckie umiejętności”\n\nW tekście 2. dr Rakowski opisuje:\n\n> *„W świętokrzyskich wioskach […] zbierają zioła, dystrybuują pożywienie, zdobywają opał. […] Najczęściej sięga się po sprawdzone na wsi sposoby. Zdobywa się opał, z pól ściąga zarastające je brzózki. Je się przede wszystkim to, co się uda wyhodować. […] jak z ziół i jagód, zbierali je na polach i w lasach.”*\n\n→ **Działania zbierackie**: zbiór ziół, jagód, opału z lasów i pól.\n→ **Działania łowieckie (w szerokim sensie)**: pozyskiwanie pożywienia ze środowiska naturalnego, szukanie złomu jako odpowiednika „łowów” w cywilizacji przemysłowej.\n\n**Wniosek:** Bezrobotni rzeczywiście **wykorzystują umiejętności charakterystyczne dla społeczności zbieracko-łowieckich** - pozyskiwanie zasobów wprost ze środowiska (las, pole, hałda). → **PRAWDA (P)**.\n\n### Zdanie 2: „Polityka państwa ułatwiała przedsiębiorczym dostosowanie się”\n\nW tekście 2. **NIE MA** żadnej wzmianki o pomocy państwa, programach wspierających przedsiębiorczość, ułatwieniach. Wręcz przeciwnie - Rakowski opisuje **działania nieformalne**, poza systemem:\n\n> *„budowali biedaszyby”* - biedaszyby to **nielegalne** wydobycie węgla.\n\n→ Bezrobotni działają **wbrew lub poza** systemem prawnym, nie dzięki polityce państwa.\n\n**Wniosek:** Z tekstu **nie wynika**, że polityka państwa ułatwiała dostosowanie. → **FAŁSZ (F)**.\n\n### Zdanie 3: „Rozpad więzi i dziedziczenie biedy/patologii”\n\nTekst 2. opisuje **odwrotną** sytuację:\n\n> *„Powstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. […] Ci ludzie wzajemnie się wspierają.”*\n\n→ **Wzmocnienie więzi społecznych**, nie rozpad.\n\nA o pokoleniu młodszym:\n\n> *„Ich dzieci podejmują już wyzwania współczesnego świata. Migrują, studiują zaocznie, zdobywają nowe zawody i wyjeżdżają za granicę.”*\n\n→ **Awans dzieci**, nie dziedziczenie biedy. Rakowski wprost mówi o sukcesie pokolenia następnego.\n\n**Wniosek:** **Nie ma** rozpadu więzi (jest solidarność) ani dziedziczenia biedy (jest awans dzieci). → **FAŁSZ (F)**.\n\n## Sposób 2 - kontekst socjologiczny (potwierdzenie)\n\n**Zbieracko-łowieckie społeczności** w klasyfikacji Lewisa H. Morgana / współczesnej antropologii - gromady żyjące z zasobów naturalnych przed agrokulturą. W kontekście współczesnym **„nowi zbieracze”** - termin używany przez antropologów (np. Rakowski) na opisanie ludzi, którzy w warunkach deindustrializacji wracają do prymitywnych form pozyskiwania zasobów.\n\n**Dziedziczenie biedy** (Pierre Bourdieu, *reprodukcja kapitału kulturowego*) - koncepcja, że dzieci z biednych rodzin reprodukują status społeczny rodziców przez brak dostępu do edukacji, kultury, sieci kontaktów. W tekście 2. Rakowski **polemizuje** z tą tezą - pokazuje, że dzieci jego respondentów wyrwały się z biedy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 3.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: P, F, F.\n> - **0 pkt** - przynajmniej jedna odpowiedź błędna.\n>\n> **Klucz wymaga BEZBŁĘDNOŚCI** w PF - nie ma punktów za 2/3 poprawne.\n\n## Reference - pojęcia\n\n> 📖 **Społeczności zbieracko-łowieckie** - najstarsza forma organizacji społecznej. Człowiek przed neolitem (rewolucja agrarna ok. 10 000 p.n.e.) pozyskiwał pożywienie z dziko rosnących roślin i polowań. We współczesnym świecie pewne grupy etniczne nadal funkcjonują w ten sposób (np. !Kung w Kalahari, niektóre plemiona Amazonii).\n>\n> **Biedaszyb** - nielegalna, prymitywna kopalnia węgla. Pojęcie typowe dla regionu wałbrzysko-noworudzkiego po likwidacji państwowych kopalń (lata 90. XX w.). Praca bardzo niebezpieczna, poza systemem BHP.\n>\n> **Reprodukcja społeczna / dziedziczenie biedy** - mechanizm trwałego przekazywania niskiej pozycji społecznej z rodziców na dzieci (przez brak edukacji, kapitał kulturowy, sieć kontaktów).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 1.:** Zbieracko-łowieckie umiejętności wydają się anachroniczne, ale tekst wprost mówi o zbieraniu „ziół i jagód” oraz „opału” z lasu - to dokładnie zbieractwo. Nie daj się zwieść nowoczesnemu kontekstowi (region świętokrzyski w XXI w.) - istota działań pozostaje zbieracka. → **P**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 2.:** Tekst NIE OPISUJE polityki państwa wcale. Brak wzmianki = NIE jest informacją prawdziwą „wynikającą z tekstu”. Pamiętaj: w PF na podstawie tekstu, „F” to nie tylko zaprzeczenie, ale też BRAK informacji w tekście. → **F**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 3.:** Klucz CKE czuły jest na to zdanie - ono **przeciwstawia się** tekstowi. Tekst mówi o **wsparciu wzajemnym** (więc nie rozpadzie) i o **awansie dzieci** (więc nie dziedziczeniu biedy). → **F**.\n\n> ⚠️ **Strategia w PF:** Zawsze cytuj fragment tekstu, który potwierdza ocenę. W ten sposób unikniesz pułapki „wydaje mi się że to prawda” - tekst wprost mówi lub nie.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 3. (0-2)<br>Tekst 1. O tzw. „homo sovieticus”<br>[Postawa „homo sovieticus”] wykształciła się przez lata życia w systemie totalitarnym, które<br>doprowadziły do powstania swego rodzaju bierności. Tzw. wyuczona bezradność miała być<br>również jedną z głównych przeszkód dla przedsiębiorczości w nowym systemie gospodarki<br>rynkowej, ponieważ osłabiała poczucie indywidualnej odpowiedzialności i sprawiała, że<br>ludzie oczekiwali, że wszystko „załatwi za nich państwo”. „Niekompetentny cywilizacyjnie”<br>homo sovieticus nie potrafił się odnaleźć w nowym świecie gospodarki rynkowej, bał się<br>MWO_1R<br>odpowiedzialności za samodzielnie podejmowane decyzje, przy czym winą za to obarczano<br>„państwowy paternalizm” […].<br>M. Polakowski, Polityka społeczna po 1989: język, kontekst post-socjalizmu i perspektywy rozwoju, s. 12,<br>www.feswar.org.pl<br>Tekst 2. O wynikach badań nad bezrobotnymi<br>Powstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. I w sensie ekonomicznym, np. gdy<br>razem zdobywają opał czy pożywienie, ale - i to ważniejsze - w sensie psychologicznym. Ci<br>ludzie wzajemnie się wspierają. […] W świętokrzyskich wioskach […] zbierają zioła,<br>dystrybuują pożywienie, zdobywają opał. Robią razem coraz więcej rzeczy. Wyraźne jest<br>poczucie, że trzeba działać, że nie wolno pozostawać biernym, że trzeba się przeciwstawiać<br>temu, co przychodzi z zewnątrz. Najczęściej sięga się po sprawdzone na wsi sposoby.<br>Zdobywa się opał, z pól ściąga zarastające je brzózki. Je się przede wszystkim to, co uda się<br>wyhodować. […]<br>Patrzymy na kulturę ubóstwa wyłącznie przez pryzmat bierności […]. Gdy nasza<br>perspektywa się zmieni, mamy szansę dostrzec bardzo racjonalne i mające swoje<br>uzasadnienie kulturowe sposoby radzenia sobie z trudną sytuacją. Zobaczymy, że ci ludzie<br>wykorzystywali wszystkie swoje możliwości i umiejętności. Jak można było żyć ze złomu,<br>szukali złomu, jak z węgla, schodzili pod ziemię, budowali biedaszyby, jak z ziół i jagód,<br>zbierali je na polach i w lasach. Ciężko pracowali, by odbudować swoją wartość […].<br>Ci ludzie też marzą o tym, żeby mieć legalną pracę, chcieliby, żeby ich dzieci uczyły się<br>języków obcych i podróżowały po świecie. Finał mojej książki to też dowód, że w sensie<br>psychologicznym wielu z nich przetrwało. Ich dzieci podejmują już wyzwania współczesnego<br>świata. Migrują, studiują zaocznie, zdobywają nowe zawody i wyjeżdżają za granicę.<br>W ogromnym stopniu dlatego, że starali się, że udało im się - w sposób nie do końca<br>uświadomiony - odbudować poczucie własnej wartości.<br>Gorączka złomu, wywiad z dr. Tomaszem Rakowskim, „Gazeta Wyborcza”, nr 61/2010.<br>3.1. Rozstrzygnij, czy zaprezentowana w tekście 1. koncepcja jest adekwatna do cech<br>osób przedstawionych w tekście 2. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do obu<br>tekstów.<br>Rozstrzygnięcie -<br>Uzasadnienie -<br>3.2. Na podstawie tekstu 2. oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli<br>informacja jest prawdziwa, lub F - jeśli jest fałszywa.<br>1.<br>Zaprezentowane działania bezrobotnych wskazują, że wykorzystywali<br>oni umiejętności typowe dla społeczności zbieracko-łowieckich.<br>P<br>F<br>2.<br>Z tekstu wynika, że polityka państwa polskiego ułatwiła<br>przedstawionym osobom dostosowanie się do zmiany systemowej.<br>P<br>F<br>3.<br>U przedstawionych osób mamy do czynienia z rozpadem więzi<br>społecznych i tzw. dziedziczeniem biedy i patologii.<br>P<br>F<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>1.<br>2.<br>3.1.<br>3.2.<br>Maks. liczba punktów<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba punktów<br>MWO_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 3. (0-2)<br>3.1.<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>II. Rozpoznawanie<br>i rozwiązywanie<br>problemów.</p>\n<ol><li>Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:</li><li>charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,</li></ol>\n<p>społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi;</p>\n<ol><li>podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich</li></ol>\n<p>funkcje w życiu społecznym.</p>\n<ol><li>Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:</li><li>wyjaśnia na przykładach, w jaki sposób dochodzi do stygmatyzacji</li></ol>\n<p>społecznej i jakie mogą być jej skutki.</p>\n<ol><li>Struktura społeczna. Zdający:</li><li>opisuje strukturę klasowo-warstwową polskiego społeczeństwa</li></ol>\n<p>i swojej społeczności lokalnej;</p>\n<ol><li>podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej</li></ol>\n<p>ruchliwości społecznej.</p>\n<ol><li>Zmiana społeczna. Zdający:</li><li>analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie</li></ol>\n<p>własnych obserwacji i tekstów kultury.</p>\n<ol><li>Współczesne spory światopoglądowe. Zdający:</li><li>rozpatruje racje stron innych aktualnych sporów</li></ol>\n<p>światopoglądowych i formułuje swoje stanowisko w danej sprawie.<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Rozstrzygnięcie - nie<br>Uzasadnienie - W koncepcji „homo sovieticus” mowa jest o bierności, wyuczonej<br>bezradności i roszczeniowości wobec państwa osób zmarginalizowanych, tymczasem<br>w przedstawionej wypowiedzi dra Rakowskiego mamy obraz ludzi zaradnych, którzy<br>nieustannie pracują (choć poza systemem, nielegalnie), którzy próbują właśnie w ten sposób<br>(a nie - oczekując czegoś od państwa) przetrwać, a zarazem odzyskać godność.<br>3.2.<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>II. Rozpoznawanie<br>i rozwiązywanie<br>problemów.</p>\n<ol><li>Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:</li><li>charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,</li></ol>\n<p>społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi;</p>\n<ol><li>podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich</li></ol>\n<p>funkcje w życiu społecznym.</p>\n<ol><li>Struktura społeczna. Zdający:</li><li>opisuje strukturę klasowo-warstwową polskiego społeczeństwa</li></ol>\n<p>i swojej społeczności lokalnej;</p>\n<ol><li>podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej</li></ol>\n<p>ruchliwości społecznej.</p>\n<ol><li>Zmiana społeczna. Zdający:</li><li>charakteryzuje historyczne formy organizacji społeczeństwa</li></ol>\n<p>(pierwotne, tradycyjne, przemysłowe, postindustrialne);</p>\n<ol><li>analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie</li></ol>\n<p>własnych obserwacji i tekstów kultury.</p>\n<ol><li>Współczesne spory światopoglądowe. Zdający:</li><li>rozpatruje racje stron innych aktualnych sporów</li></ol>\n<p>światopoglądowych i formułuje swoje stanowisko w danej sprawie.</p>\n<ol><li>Współczesna demokracja w Polsce i na świecie - problemy</li></ol>\n<p>i zagrożenia. Zdający:</p>\n<ol><li>rozważa problemy polityki bezpieczeństwa socjalnego.</li><li>Ochrona praw człowieka w Polsce. Zdający:</li><li>rozważa dylematy związane z prawami socjalnymi i sposobem ich</li></ol>\n<p>realizacji przez państwo.<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>wskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Poprawna odpowiedź</p>\n<ol><li>P</li><li>F</li><li>F</li></ol>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<p><strong>3.1.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie - nie</strong>, koncepcja <em>homo sovieticus</em> z tekstu 1. <strong>nie jest adekwatna</strong> do cech osób przedstawionych w tekście 2.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> W tekście 1. <em>homo sovieticus</em> to człowiek <strong>bierny, wyuczonie bezradny, roszczeniowy</strong> - oczekuje, że „wszystko załatwi za niego państwo”. Tymczasem w tekście 2. bezrobotni są <strong>aktywni, zaradni, wzajemnie się wspierają</strong>, samodzielnie zdobywają opał, jedzenie, pracują „na czarno” (zbieranie złomu, biedaszyby) - nie oczekują pomocy państwa, lecz odbudowują własną wartość przez działanie.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu 1.: czym jest <em>homo sovieticus</em></h4>\n<p>Tekst Polakowskiego opisuje <strong>cztery cechy</strong> postawy <em>homo sovieticus</em>:</p>\n<blockquote><em>„wykształciła się przez lata życia w systemie totalitarnym […] doprowadziły do powstania swego rodzaju bierności”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Cecha 1: bierność</strong> (efekt życia w PRL).</p>\n<blockquote><em>„wyuczona bezradność miała być również jedną z głównych przeszkód dla przedsiębiorczości w nowym systemie gospodarki rynkowej”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Cecha 2: wyuczona bezradność</strong> - niezdolność do samodzielnego działania.</p>\n<blockquote><em>„osłabiała poczucie indywidualnej odpowiedzialności i sprawiała, że ludzie oczekiwali, że wszystko »załatwi za nich państwo«”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Cecha 3: roszczeniowość wobec państwa</strong> + brak odpowiedzialności indywidualnej (paternalizm).</p>\n<blockquote><em>„»Niekompetentny cywilizacyjnie« homo sovieticus nie potrafił się odnaleźć w nowym świecie gospodarki rynkowej, bał się odpowiedzialności za samodzielnie podejmowane decyzje”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Cecha 4: lęk przed samodzielnymi decyzjami</strong> w warunkach wolnego rynku.</p>\n<p><strong>Wniosek z tekstu 1.:</strong> <em>homo sovieticus</em> = jednostka pasywna, oczekująca, że państwo zaopiekuje się jej losem.</p>\n<h4>Sposób 2 - analiza tekstu 2.: jacy są bezrobotni Rakowskiego</h4>\n<p>Wywiad z dr. Tomaszem Rakowskim opisuje <strong>odwrotny portret</strong> badanych:</p>\n<blockquote><em>„Powstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. […] Ci ludzie wzajemnie się wspierają.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Cecha 1: solidarność i wspólnotowość</strong> - to nie roszczeniowość wobec państwa, lecz <strong>samoorganizacja</strong> lokalnej społeczności.</p>\n<blockquote><em>„Wyraźne jest poczucie, że trzeba działać, że nie wolno pozostawać biernym, że trzeba się przeciwstawiać temu, co przychodzi z zewnątrz.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Cecha 2: aktywność</strong>, świadome odrzucenie bierności. To dokładne przeciwieństwo <em>homo sovieticus</em>.</p>\n<blockquote><em>„Jak można było żyć ze złomu, szukali złomu, jak z węgla, schodzili pod ziemię, budowali biedaszyby, jak z ziół i jagód, zbierali je na polach i w lasach. Ciężko pracowali, by odbudować swoją wartość.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Cecha 3: zaradność i ciężka praca</strong> - nielegalna, poza oficjalnym systemem (biedaszyby, złom), ale wytrwała.</p>\n<blockquote><em>„odbudować poczucie własnej wartości”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Cecha 4: dążenie do godności</strong> przez własne wysiłki, nie przez zasiłki ani roszczenia.</p>\n<p><strong>Wniosek z tekstu 2.:</strong> osoby badane przez Rakowskiego = jednostki aktywne, solidarne, zaradne - przeciwieństwo <em>homo sovieticus</em>.</p>\n<h4>Sposób 3 - zestawienie tabelaryczne</h4>\n<p>| Cecha | Tekst 1. <em>(homo sovieticus)</em> | Tekst 2. <em>(bezrobotni Rakowskiego)</em> |<br>| Postawa wobec działania | bierność | „nie wolno pozostawać biernym” |<br>| Odpowiedzialność | osłabiona, paternalizm państwa | indywidualna i wspólnotowa |<br>| Stosunek do państwa | roszczeniowy („załatwi za nich państwo”) | bez oczekiwań wobec państwa |<br>| Praca | brak | ciężka („szukali złomu”, biedaszyby) |<br>| Stosunek do trudności | bezradność | aktywne radzenie sobie |<br>| Cele życiowe | bierne trwanie | odbudowa wartości, dzieci na studiach |</p>\n<p>→ <strong>Cechy są przeciwstawne</strong> → koncepcja <em>homo sovieticus</em> jest <strong>nieadekwatna</strong> do osób z tekstu 2.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - zadanie 3.1 (max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne rozstrzygnięcie („nie”) ORAZ uzasadnienie odwołujące się do <strong>obu tekstów</strong> (kontrast bierności/roszczeniowości z aktywnością/zaradnością).<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź „tak”, brak uzasadnienia, uzasadnienie odwołujące się tylko do jednego tekstu, lub błędne uzasadnienie.<br><br><strong>Akceptowane warianty rozstrzygnięcia:</strong> „nie”, „nie jest adekwatna”, „koncepcja nie pasuje”.<br><br><strong>Kluczowe pojęcia w uzasadnieniu (muszą być co najmniej dwa z poniższych):</strong> bierność / wyuczona bezradność / roszczeniowość z tekstu 1. KONTRA aktywność / zaradność / praca (np. zbieranie złomu, biedaszyby) / solidarność / odbudowa wartości z tekstu 2.</blockquote>\n<h4>Reference - pojęcia kluczowe</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Homo sovieticus</strong> - termin spopularyzowany przez Aleksandra Zinowiewa (<em>Homo sovieticus</em>, 1982) i ks. Józefa Tischnera. Opisuje typ osobowości ukształtowany przez system socjalistyczny: zależny od państwa, bierny, niezdolny do funkcjonowania w gospodarce rynkowej, roszczeniowy.<br><br><strong>Wyuczona bezradność</strong> (Martin Seligman, 1967) - stan psychiczny powstający po doświadczeniu, że własne działania nie wpływają na sytuację. Jednostka rezygnuje z prób zmiany losu, nawet gdy obiektywnie ma taką możliwość.<br><br><strong>Kultura ubóstwa</strong> (Oscar Lewis, 1959) - koncepcja socjologiczna opisująca trwałe wzorce zachowań i wartości w środowiskach biedy. <strong>Rakowski polemizuje</strong> z jednowymiarowym, „biernym” obrazem tej kultury - pokazuje, że bieda generuje <strong>kreatywne, racjonalne strategie przetrwania</strong>, a nie tylko apatię.<br><br><strong>Szara strefa / praca nieformalna</strong> - działalność zarobkowa poza oficjalnym systemem prawno-podatkowym. W tekście 2.: biedaszyby (nielegalne wydobycie węgla), zbiórka złomu, dystrybucja w obrębie sieci sąsiedzkich.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - pułapka „obaj są biedni, więc tak samo”:</strong> Uczeń może błędnie sądzić, że bezrobotni z tekstu 2. to po prostu „inny przykład <em>homo sovieticus</em>”, bo też są wykluczeni społecznie. To błąd! <em>Homo sovieticus</em> to <strong>postawa</strong>, nie status materialny. Bezrobotni Rakowskiego są biedni, ale <strong>aktywni</strong> - nie pasują do koncepcji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - odpowiedź MUSI cytować oba teksty:</strong> Klucz CKE wyraźnie wymaga „odnosząc się do obu tekstów”. Jeśli uzasadnienie odwołuje się tylko do tekstu 1. lub tylko do tekstu 2. → 0 pkt. Musisz pokazać KONTRAST.</blockquote>\n<p><strong>3.2.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p>| Nr | Treść | Ocena |<br>| 1 | Wykorzystywanie umiejętności zbieracko-łowieckich | <strong>P</strong> |<br>| 2 | Polityka państwa ułatwiała przedsiębiorczym dostosowanie | <strong>F</strong> |<br>| 3 | Rozpad więzi i dziedziczenie biedy/patologii | <strong>F</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza zdań na podstawie tekstu 2.</h4>\n<h5>Zdanie 1: „Zbieracko-łowieckie umiejętności”</h5>\n<p>W tekście 2. dr Rakowski opisuje:</p>\n<blockquote><em>„W świętokrzyskich wioskach […] zbierają zioła, dystrybuują pożywienie, zdobywają opał. […] Najczęściej sięga się po sprawdzone na wsi sposoby. Zdobywa się opał, z pól ściąga zarastające je brzózki. Je się przede wszystkim to, co się uda wyhodować. […] jak z ziół i jagód, zbierali je na polach i w lasach.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Działania zbierackie</strong>: zbiór ziół, jagód, opału z lasów i pól.<br>→ <strong>Działania łowieckie (w szerokim sensie)</strong>: pozyskiwanie pożywienia ze środowiska naturalnego, szukanie złomu jako odpowiednika „łowów” w cywilizacji przemysłowej.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Bezrobotni rzeczywiście <strong>wykorzystują umiejętności charakterystyczne dla społeczności zbieracko-łowieckich</strong> - pozyskiwanie zasobów wprost ze środowiska (las, pole, hałda). → <strong>PRAWDA (P)</strong>.</p>\n<h5>Zdanie 2: „Polityka państwa ułatwiała przedsiębiorczym dostosowanie się”</h5>\n<p>W tekście 2. <strong>NIE MA</strong> żadnej wzmianki o pomocy państwa, programach wspierających przedsiębiorczość, ułatwieniach. Wręcz przeciwnie - Rakowski opisuje <strong>działania nieformalne</strong>, poza systemem:</p>\n<blockquote><em>„budowali biedaszyby”</em> - biedaszyby to <strong>nielegalne</strong> wydobycie węgla.</blockquote>\n<p>→ Bezrobotni działają <strong>wbrew lub poza</strong> systemem prawnym, nie dzięki polityce państwa.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Z tekstu <strong>nie wynika</strong>, że polityka państwa ułatwiała dostosowanie. → <strong>FAŁSZ (F)</strong>.</p>\n<h5>Zdanie 3: „Rozpad więzi i dziedziczenie biedy/patologii”</h5>\n<p>Tekst 2. opisuje <strong>odwrotną</strong> sytuację:</p>\n<blockquote><em>„Powstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. […] Ci ludzie wzajemnie się wspierają.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Wzmocnienie więzi społecznych</strong>, nie rozpad.</p>\n<p>A o pokoleniu młodszym:</p>\n<blockquote><em>„Ich dzieci podejmują już wyzwania współczesnego świata. Migrują, studiują zaocznie, zdobywają nowe zawody i wyjeżdżają za granicę.”</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Awans dzieci</strong>, nie dziedziczenie biedy. Rakowski wprost mówi o sukcesie pokolenia następnego.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> <strong>Nie ma</strong> rozpadu więzi (jest solidarność) ani dziedziczenia biedy (jest awans dzieci). → <strong>FAŁSZ (F)</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - kontekst socjologiczny (potwierdzenie)</h4>\n<p><strong>Zbieracko-łowieckie społeczności</strong> w klasyfikacji Lewisa H. Morgana / współczesnej antropologii - gromady żyjące z zasobów naturalnych przed agrokulturą. W kontekście współczesnym <strong>„nowi zbieracze”</strong> - termin używany przez antropologów (np. Rakowski) na opisanie ludzi, którzy w warunkach deindustrializacji wracają do prymitywnych form pozyskiwania zasobów.</p>\n<p><strong>Dziedziczenie biedy</strong> (Pierre Bourdieu, <em>reprodukcja kapitału kulturowego</em>) - koncepcja, że dzieci z biednych rodzin reprodukują status społeczny rodziców przez brak dostępu do edukacji, kultury, sieci kontaktów. W tekście 2. Rakowski <strong>polemizuje</strong> z tą tezą - pokazuje, że dzieci jego respondentów wyrwały się z biedy.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - zadanie 3.2 (max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: P, F, F.<br>- <strong>0 pkt</strong> - przynajmniej jedna odpowiedź błędna.<br><br><strong>Klucz wymaga BEZBŁĘDNOŚCI</strong> w PF - nie ma punktów za 2/3 poprawne.</blockquote>\n<h4>Reference - pojęcia</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Społeczności zbieracko-łowieckie</strong> - najstarsza forma organizacji społecznej. Człowiek przed neolitem (rewolucja agrarna ok. 10 000 p.n.e.) pozyskiwał pożywienie z dziko rosnących roślin i polowań. We współczesnym świecie pewne grupy etniczne nadal funkcjonują w ten sposób (np. !Kung w Kalahari, niektóre plemiona Amazonii).<br><br><strong>Biedaszyb</strong> - nielegalna, prymitywna kopalnia węgla. Pojęcie typowe dla regionu wałbrzysko-noworudzkiego po likwidacji państwowych kopalń (lata 90. XX w.). Praca bardzo niebezpieczna, poza systemem BHP.<br><br><strong>Reprodukcja społeczna / dziedziczenie biedy</strong> - mechanizm trwałego przekazywania niskiej pozycji społecznej z rodziców na dzieci (przez brak edukacji, kapitał kulturowy, sieć kontaktów).</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - zdanie 1.:</strong> Zbieracko-łowieckie umiejętności wydają się anachroniczne, ale tekst wprost mówi o zbieraniu „ziół i jagód” oraz „opału” z lasu - to dokładnie zbieractwo. Nie daj się zwieść nowoczesnemu kontekstowi (region świętokrzyski w XXI w.) - istota działań pozostaje zbieracka. → <strong>P</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - zdanie 2.:</strong> Tekst NIE OPISUJE polityki państwa wcale. Brak wzmianki = NIE jest informacją prawdziwą „wynikającą z tekstu”. Pamiętaj: w PF na podstawie tekstu, „F” to nie tylko zaprzeczenie, ale też BRAK informacji w tekście. → <strong>F</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - zdanie 3.:</strong> Klucz CKE czuły jest na to zdanie - ono <strong>przeciwstawia się</strong> tekstowi. Tekst mówi o <strong>wsparciu wzajemnym</strong> (więc nie rozpadzie) i o <strong>awansie dzieci</strong> (więc nie dziedziczeniu biedy). → <strong>F</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Strategia w PF:</strong> Zawsze cytuj fragment tekstu, który potwierdza ocenę. W ten sposób unikniesz pułapki „wydaje mi się że to prawda” - tekst wprost mówi lub nie.</blockquote>"}]}