Zadanie 4. (0-2)
O dwujęzycznych tablicach w gminie Uście Gorlickie
W listopadzie 2011 roku mieszkańcy ośmiu wsi w gminie Uście Gorlickie zadecydowali
o ustawieniu dwujęzycznych tablic. We wsi Regietów „za” głosowali wszyscy mieszkańcy
[…]. Tablice stanęły w końcu września 2012 r.
[Przedstawiciele mniejszości etnicznej zamieszkującej wskazaną gminę] do 1947 roku
stanowili zdecydowaną większość mieszkańców wsi w Beskidzie Niskim. W trakcie akcji
„Wisła” zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane. […] począwszy od 1956 roku, mogli starać
się o […] [powrót] na swe rdzenne tereny - pod warunkiem jednak, że ich [dawne] ziemie
i domy nie były zajęte przez innych obywateli Polski.
27 lutego 2007 […] [roku Prezydent RP] Lech Kaczyński i Prezydent Ukrainy Wiktor
Juszczenko we wspólnym oświadczeniu potępili akcję […], stwierdzili, że była ona sprzeczna
z podstawowymi prawami człowieka.
www.krajoznawcy.info.pl, www.debowyjar.pl
4.1. Podaj nazwę mniejszości etnicznej, której dotyczą materiały źródłowe.
4.2. Odwołując się do tekstu, podaj nazwy dwóch unormowań z katalogu praw
i wolności człowieka naruszonych przez ówczesne władze w wyniku akcji, której
nazwę podkreślono w tekście.
Zadanie 4. (0-2)
4.1.
I. Wykorzystanie
i tworzenie
informacji.
(IV etap z.p.)
VI. Znajomość
praw człowieka
i sposobów ich
ochrony.
imigrantów żyjące w Polsce (liczebność, historia, kultura, religia
itp.); wymienia prawa, które im przysługują.
(III etap) 8. Naród i mniejszości narodowe. Zdający:
(w tym uchodźców) żyjące obecnie w Polsce i przedstawia
przysługujące im prawa; na podstawie samodzielnie zebranych
materiałów charakteryzuje jedną z tych grup (jej historię, kulturę,
obecną sytuację).
Schemat punktowania
1 p. -
podanie poprawnej odpowiedzi.
0 p. -
inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Poprawna odpowiedź
Łemkowie
4.2.
I. Wykorzystanie
i tworzenie
informacji.
(IV etap z.p.)
VI. Znajomość
praw człowieka
i sposobów ich
ochrony.
i szowinizmu i uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się tym
zjawiskom.
przykładów, dlaczego dochodzi do łamania praw człowieka na
wielką skalę przez reżimy autorytarne.
(IV etap z.p.) 5. Prawa człowieka. Zdający:
oznacza, że są one powszechne, przyrodzone i niezbywalne.
(IV etap z.p.) 6. Ochrona praw i wolności. Zdający:
i ksenofobii; uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się im oraz
przedstawia możliwości zaangażowania się w wybrane działania na
rzecz równości i tolerancji.
(III etap) 8. Naród i mniejszości narodowe. Zdający:
(w tym uchodźców) żyjące obecnie w Polsce i przedstawia
przysługujące im prawa; na podstawie samodzielnie zebranych
materiałów charakteryzuje jedną z tych grup (jej historię, kulturę,
obecną sytuację).
(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:
demokratycznym, autorytarnym i totalitarnym.
Schemat punktowania
1 p. -
podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.
0 p. -
inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Przykładowa odpowiedź
4.1. ## Poprawna odpowiedź
\nNazwa mniejszości etnicznej - Łemkowie
\nTekst zawiera cztery konkretne tropy wskazujące na Łemków:
\n„gmina Uście Gorlickie […] w Beskidzie Niskim”\n
→ Beskid Niski = klasyczne terytorium etniczne Łemków, tzw. Łemkowszczyzna (od Beskidu Sądeckiego na zachodzie po Bieszczady na wschodzie, gmina Uście Gorlickie leży w jej zachodniej części).
\n„do 1947 roku stanowili zdecydowaną większość mieszkańców wsi w Beskidzie Niskim. W trakcie akcji »Wisła« zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane.”\n
→ Akcja „Wisła” (28 IV - 28 VII 1947) - operacja władz komunistycznych Polski, wysiedlenie ludności ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej z południowo-wschodniej Polski na Ziemie Odzyskane (Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie, Warmia, Mazury). Pretekstem była walka z UPA, ale wysiedlono również Łemków, którzy w UPA się nie angażowali.
\n„począwszy od 1956 roku, mogli starać się o […] powrót na swe rdzenne tereny - pod warunkiem jednak, że ich [dawne] ziemie i domy nie były zajęte przez innych obywateli Polski.”\n
→ Po odwilży gomułkowskiej 1956 Łemkowie i Ukraińcy mogli wracać, jednak warunek (zajętość przez innych) faktycznie blokował większość powrotów. To klasyczny element historii Łemkowszczyzny.
\n„27 lutego 2007 […] [roku Prezydent RP] Lech Kaczyński i Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko we wspólnym oświadczeniu potępili akcję”\n
→ Wspólne potępienie akcji „Wisła” przez prezydentów Polski i Ukrainy 2007 r. dotyczyło głównie Ukraińców, ale objęło również Łemków (część z nich identyfikuje się jako odrębny naród, część jako podgrupa Rusinów-Ukraińców).
\nPlakat na fotografii: „Regietów / Реґєтів”\n
→ Drugi napis w łemkowskiej cyrylicy („Реґєтів”), nie w standardowej ukraińskiej (która zapisałaby „Регетів”). Łemkowie używają własnego wariantu cyrylicy z dodatkową literą „ґ” zamiast „г” na początku wyrazu - co potwierdza identyfikację.
\nWniosek: wszystkie pięć wskazówek prowadzi jednoznacznie do Łemków.
\nW Polsce wyodrębniono ustawowo 9 mniejszości narodowych (Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi) i 4 mniejszości etniczne (Karaimi, Łemkowie, Romowie, Tatarzy) - Ustawa z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych.
\nKtóra pasuje do opisu z arkusza?
\n→ Pytanie wprost pyta o mniejszość etniczną, co w polskim ustawodawstwie wyklucza Ukraińców i wskazuje Łemków.
\n📋 Klucz CKE - zadanie 4.1 (max 1 pkt):\n
- 1 pkt - odpowiedź „Łemkowie”.
- 0 pkt - inna mniejszość, brak odpowiedzi.
Akceptowane warianty: „Łemkowie”, „mniejszość łemkowska”, „Łemki” (forma dopełniacza).
Wykluczone: „Ukraińcy” (mniejszość narodowa, nie etniczna; choć też dotknięci akcją Wisła, klucz przyjmuje tylko Łemków, bo w gminie Uście Gorlickie dominowali Łemkowie), „Bojkowie” (inne terytorium - Bieszczady), „Hucułowie” (zachodnia Ukraina, nie Polska).
📖 Łemkowie - wschodniosłowiańska grupa etniczna zamieszkująca historycznie Beskid Niski i Beskid Sądecki (Łemkowszczyzna), od XIV w. po II wojnę światową. Mniejszość prawosławna i greckokatolicka, posługująca się językiem łemkowskim (blisko spokrewnionym z ukraińskim i rusińskim).\n
Akcja „Wisła” (28 IV - 28 VII 1947): wojskowa operacja przesiedleńcza ludności ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej z południowo-wschodniej Polski na Ziemie Odzyskane. Pretekstem walka z UPA. Wysiedlono ok. 140 000 osób (w tym 30 000-50 000 Łemków).
Status prawny: od 2005 r. (Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych) Łemkowie są ustawowo uznaną mniejszością etniczną. W spisie powszechnym 2011 zadeklarowało się 10 531 osób (narodowość pierwsza lub druga).
Wybitne postacie kultury łemkowskiej: Andy Warhol (rodzice z Mikowej, Beskid Niski), zespół „Lemko Tower”, czasopismo „Besida”.
Tablice dwujęzyczne: wprowadzone Ustawą z 6 stycznia 2005, wymagają deklaracji co najmniej 20% mieszkańców gminy do narodowej/etnicznej mniejszości i decyzji rady gminy.
⚠️ Uwaga - Ukraińcy vs Łemkowie: Akcja „Wisła” dotknęła obie grupy. Pytanie eliminuje Ukraińców przez słowo „etniczna” (Ukraińcy = narodowa). Klucz CKE preferuje Łemków, bo w gminie Uście Gorlickie (Beskid Niski, zachodnia Łemkowszczyzna) dominowali Łemkowie, nie Ukraińcy.\n
⚠️ Uwaga - różnica między mniejszością narodową a etniczną: Polska ustawa rozróżnia. Mniejszość narodowa = ma państwo macierzyste (Niemcy, Ukraina, Litwa). Mniejszość etniczna = nie ma własnego państwa (Łemkowie, Romowie, Karaimi, Tatarzy). To rozróżnienie często testowane w arkuszach CKE.\n
⚠️ Uwaga - wskazówka geograficzna kluczowa: „Uście Gorlickie + Beskid Niski” = Łemkowszczyzna. Inne tereny by sugerowały inne grupy (np. Białostocczyzna → Białorusini, Suwalszczyzna → Litwini).\n
4.2. ## Poprawna odpowiedź
\nDwa unormowania z katalogu praw i wolności człowieka naruszone przez akcję „Wisła”:
\nTekst opisuje akcję „Wisła” w dwóch elementach:
\n„zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane”\n
→ Władze państwowe przymusowo opuściły mieszkańców z ich domów, bez ich zgody, w celach politycznych.
\nNaruszone prawo: prawo do nienaruszalności mieszkania (miru domowego) - każdy człowiek ma prawo do tego, by jego dom nie był naruszany przez władzę bez podstawy prawnej i zgodnej z prawem procedury.
\nDziś chronione przez:
\n„[Przedstawiciele mniejszości etnicznej zamieszkującej wskazaną gminę] do 1947 roku stanowili zdecydowaną większość mieszkańców wsi w Beskidzie Niskim. W trakcie akcji »Wisła« zostali wysiedleni”\n
→ Kryterium wysiedlenia: przynależność etniczna (łemkowsko-ukraińska). Władze nie wysiedlały Polaków etnicznych, tylko mniejszości - to dyskryminacja etniczna.
\nNaruszone prawo: zakaz dyskryminacji ze względu na pochodzenie etniczne / narodowe - każdy człowiek powinien być traktowany równo niezależnie od pochodzenia.
\nDziś chronione przez:
\nW 2007 r. prezydenci Polski i Ukrainy:
\n„we wspólnym oświadczeniu potępili akcję […], stwierdzili, że była ona sprzeczna z podstawowymi prawami człowieka.”\n
→ Sformułowanie „sprzeczna z podstawowymi prawami człowieka” wprost potwierdza, że naruszone były prawa I generacji (osobiste i polityczne). Najważniejsze z nich w kontekście akcji wysiedleńczej: prawo do mieszkania (miru domowego) i zakaz dyskryminacji.
\nW szerszym ujęciu akcja „Wisła” naruszyła także:
\nALE klucz CKE akceptuje konkretnie 2 z powyższych - najlepsze odpowiedzi to nienaruszalność mieszkania i zakaz dyskryminacji etnicznej.
\n📋 Klucz CKE - zadanie 4.2 (max 1 pkt):\n
- 1 pkt - podanie dwóch różnych praw naruszonych przez akcję „Wisła”, w tym co najmniej jednego z kluczowych: prawo do nienaruszalności mieszkania ORAZ zakaz dyskryminacji ze względu na pochodzenie etniczne.
- 0 pkt - podanie tylko jednego prawa, dwa prawa o tej samej istocie (np. „prawo do mieszkania” i „prawo do domu”), prawa nieuzasadnione w kontekście akcji „Wisła”.
Akceptowane warianty:
- „nienaruszalność mieszkania”, „mir domowy”, „prawo do mieszkania”, „nietykalność domu”;
- „zakaz dyskryminacji etnicznej”, „zakaz dyskryminacji rasowej/narodowej”, „równość bez względu na pochodzenie”, „prawo do równego traktowania”.
Dopuszczalne dodatkowe (gdy uczeń poda zamiast):
- „wolność wyboru miejsca zamieszkania”, „swoboda przemieszczania”, „prawo własności”, „prawo do prywatności / życia rodzinnego”, „prawa kulturowe mniejszości”.
Wykluczone: prawa II/III generacji niepasujące do kontekstu (np. „prawo do pracy”, „prawo do edukacji”, „prawo do zdrowia”), ogólne pojęcia („prawa człowieka”, „wolności obywatelskie”).
📖 Akcja „Wisła” (28 IV - 28 VII 1947) - operacja wojskowa przymusowego wysiedlenia ok. 140 000 Ukraińców, Łemków i Bojków z południowo-wschodniej Polski na Ziemie Odzyskane (Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie, Warmia, Mazury).\n
Naruszone prawa człowieka I generacji:
1. Nienaruszalność mieszkania (art. 50 Konstytucji RP, art. 8 EKPC) - wysiedlenie z domów bez procedury sądowej.
2. Zakaz dyskryminacji etnicznej (art. 32, 35 Konstytucji RP, art. 14 EKPC) - kryterium wysiedlenia = przynależność etniczna.
3. Wolność wyboru miejsca zamieszkania (art. 52 Konstytucji RP, art. 2 Protokołu 4 EKPC) - przymusowa relokacja.
4. Prawo własności (art. 64 Konstytucji RP, art. 1 Protokołu 1 EKPC) - utrata domów i gospodarstw.
5. Prawo do prywatności i życia rodzinnego (art. 47 Konstytucji RP, art. 8 EKPC) - rozbicie wspólnot.
Polityczna ocena akcji:
- 1990: Senat RP potępił akcję „Wisła” jako naruszenie podstawowych praw człowieka.
- 2002: prezydent Aleksander Kwaśniewski wyraził ubolewanie.
- 2007 (27 II): prezydenci Lech Kaczyński i Wiktor Juszczenko we wspólnym oświadczeniu potępili akcję jako sprzeczną z podstawowymi prawami człowieka.
⚠️ Uwaga - odpowiedź MUSI mieć dwa różne prawa: Nie wystarczy podać dwa razy tę samą rzecz innymi słowami („prawo do domu” i „prawo do mieszkania” to to samo). Klucz CKE wymaga DWÓCH różnych unormowań.\n
⚠️ Uwaga - kontekst etniczny jest kluczowy: Wysiedlenie Łemków/Ukraińców to nie zwykłe „przeprowadzenie ludności”, tylko dyskryminacja etniczna. Klucz oczekuje, że wskażesz ten element.\n
⚠️ Uwaga - odpowiedź musi odwoływać się do tekstu: Polecenie mówi „odwołując się do tekstu”. Cytat z tekstu („zostali wysiedleni”, „mniejszość etniczna”) wzmacnia odpowiedź - najlepiej napisać: „prawo do nienaruszalności mieszkania (bo zostali wysiedleni z domów) i zakaz dyskryminacji etnicznej (bo kryterium = przynależność do mniejszości)”."}]}