{"id":"wos-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"wos-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-1)\nPożegnanie lalek w Japonii\nNingyō kanshasai […] to festiwal, podczas którego ofiaruje się […] swoje zabawki, aby\nwłaściwie i godnie je pożegnać […]. Od wieków Japończycy uważali, że lalki posiadają duszę,\ndlatego też mieli w zwyczaju traktować je z wielkim szacunkiem, który był przekazywany\nz pokolenia na pokolenie. To przekonanie jest do dziś żywe w sercach Japończyków.\nMWO_1R\nAby pomóc tym, którzy nie są w stanie po prostu wyrzucić i pozbyć się swoich lalek,\nodprawiane są rytuały szinto, które oczyszczają i błogosławią te lalki, które zakończyły swoją\n„służbę”. Ningyō kanshasai trwa od rana do popołudnia, kiedy to odbywa się ostateczny rytuał\npodziękowania i pożegnania - zabawki są palone.\nwww.wkrainietajfunow.pl\nPodaj nazwę typu normy społecznej, której przestrzegania dotyczy tekst. Uzasadnij\nodpowiedź, odwołując się do wybranej informacji z tego tekstu.\nNazwa typu normy społecznej -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n2) podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich\nfunkcje w życiu społecznym.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n1) wyjaśnia, co to jest prawo i czym różnią się normy prawne od\nnorm religijnych, moralnych i obyczajowych.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nNazwa typu normy - zwyczajowa\nUzasadnienie - Festiwal lalek ma charakter zwyczaju przekazywanego z pokolenia na\npokolenie, ma cechy charakterystyczne dla rytuałów danej społeczności, które w wyniku\ntradycji stały się obowiązujące.","solution":"Odpowiedź: **Nazwa typu normy spolecznej:** norma religijna (akceptowalna takze: norma obyczajowa). **Uzasadnienie:** Tekst wskazuje, ze podczas festiwalu *Ningyo kanshasai* odprawiane sa **rytualy szinto**, ktore oczyszczaja i blogoslawia lalki. Szinto to japonska religia rodzima - obecnosc rytualow religijnych przesadza o klasyfikacji jako norma religijna. Dodatkowo wiara w to, ze lalki posiadaja dusze, ma charakter religijny.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nW socjologii wyroznia sie kilka glownych typow norm spolecznych:\n\n- normy prawne - usankcjonowane przez panstwo, ich naruszenie pociaga odpowiedzialnosc prawna\n- normy moralne - oparte na ocenie dobra i zla\n- normy religijne - wynikajace z wierzen i doktryny religijnej, sankcja ma charakter sakralny\n- normy obyczajowe - powszechnie przyjete sposoby zachowania w danej kulturze\n- normy zwyczajowe - utrwalone praktyki powtarzalne\n\nW tekscie pojawia sie kluczowe slowo: \"rytualy szinto\". Szinto to japonska religia narodowa (politeistyczna), opierajaca sie na czci dla kami - duchow obecnych w ludziach, przedmiotach i zjawiskach. Wiara w to, ze lalki posiadaja dusze, oraz odprawianie rytualow oczyszczajacych to elementy stricte religijne. Dlatego norma, ktora reguluje pozegnanie lalek, jest norma religijna.\n\nTypowy błąd: Najczestszy blad: zakwalifikowanie jako \"norma moralna\" lub \"norma kulturowa\". Norma moralna dotyczy oceny dobra/zla, kulturowa to kategoria zbyt szeroka. Klucz: w tekscie wprost wystepuja \"rytualy szinto\" - to wskaznik religijnosci. Drugi blad: wskazanie normy obyczajowej bez powiazania z religia - punkt CKE daje gdy uzasadnienie odwoluje sie do konkretnej informacji z tekstu.","image":"img/wos-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":"socjologia, normy spoleczne, kultura, religia, Japonia","page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 3. (0-1)<br>Pożegnanie lalek w Japonii<br>Ningyō kanshasai […] to festiwal, podczas którego ofiaruje się […] swoje zabawki, aby<br>właściwie i godnie je pożegnać […]. Od wieków Japończycy uważali, że lalki posiadają duszę,<br>dlatego też mieli w zwyczaju traktować je z wielkim szacunkiem, który był przekazywany<br>z pokolenia na pokolenie. To przekonanie jest do dziś żywe w sercach Japończyków.<br>MWO_1R<br>Aby pomóc tym, którzy nie są w stanie po prostu wyrzucić i pozbyć się swoich lalek,<br>odprawiane są rytuały szinto, które oczyszczają i błogosławią te lalki, które zakończyły swoją<br>„służbę”. Ningyō kanshasai trwa od rana do popołudnia, kiedy to odbywa się ostateczny rytuał<br>podziękowania i pożegnania - zabawki są palone.<br>www.wkrainietajfunow.pl<br>Podaj nazwę typu normy społecznej, której przestrzegania dotyczy tekst. Uzasadnij<br>odpowiedź, odwołując się do wybranej informacji z tego tekstu.<br>Nazwa typu normy społecznej -<br>Uzasadnienie -</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 3. (0-1)<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>II. Rozpoznawanie<br>i rozwiązywanie<br>problemów.</p>\n<ol><li>Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:</li><li>podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich</li></ol>\n<p>funkcje w życiu społecznym.<br>(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia, co to jest prawo i czym różnią się normy prawne od</li></ol>\n<p>norm religijnych, moralnych i obyczajowych.<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Nazwa typu normy - zwyczajowa<br>Uzasadnienie - Festiwal lalek ma charakter zwyczaju przekazywanego z pokolenia na<br>pokolenie, ma cechy charakterystyczne dla rytuałów danej społeczności, które w wyniku<br>tradycji stały się obowiązujące.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Nazwa typu normy spolecznej:</strong> norma religijna (akceptowalna takze: norma obyczajowa). <strong>Uzasadnienie:</strong> Tekst wskazuje, ze podczas festiwalu <em>Ningyo kanshasai</em> odprawiane sa <strong>rytualy szinto</strong>, ktore oczyszczaja i blogoslawia lalki. Szinto to japonska religia rodzima - obecnosc rytualow religijnych przesadza o klasyfikacji jako norma religijna. Dodatkowo wiara w to, ze lalki posiadaja dusze, ma charakter religijny.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Rozwiazanie</p>\n<p>W socjologii wyroznia sie kilka glownych typow norm spolecznych:</p>\n<ul><li>normy prawne - usankcjonowane przez panstwo, ich naruszenie pociaga odpowiedzialnosc prawna</li><li>normy moralne - oparte na ocenie dobra i zla</li><li>normy religijne - wynikajace z wierzen i doktryny religijnej, sankcja ma charakter sakralny</li><li>normy obyczajowe - powszechnie przyjete sposoby zachowania w danej kulturze</li><li>normy zwyczajowe - utrwalone praktyki powtarzalne</li></ul>\n<p>W tekscie pojawia sie kluczowe slowo: &quot;rytualy szinto&quot;. Szinto to japonska religia narodowa (politeistyczna), opierajaca sie na czci dla kami - duchow obecnych w ludziach, przedmiotach i zjawiskach. Wiara w to, ze lalki posiadaja dusze, oraz odprawianie rytualow oczyszczajacych to elementy stricte religijne. Dlatego norma, ktora reguluje pozegnanie lalek, jest norma religijna.</p>\n<p>Typowy błąd: Najczestszy blad: zakwalifikowanie jako &quot;norma moralna&quot; lub &quot;norma kulturowa&quot;. Norma moralna dotyczy oceny dobra/zla, kulturowa to kategoria zbyt szeroka. Klucz: w tekscie wprost wystepuja &quot;rytualy szinto&quot; - to wskaznik religijnosci. Drugi blad: wskazanie normy obyczajowej bez powiazania z religia - punkt CKE daje gdy uzasadnienie odwoluje sie do konkretnej informacji z tekstu.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Nazwa typu normy:</strong> zwyczajowa</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Festiwal lalek <em>Ningyō kanshasai</em> ma charakter zwyczaju przekazywanego z pokolenia na pokolenie, ma cechy charakterystyczne dla rytuałów danej społeczności, które w wyniku tradycji stały się obowiązujące.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza źródła</h4>\n<p>Tekst zawiera kluczowe wskazówki na typ normy:</p>\n<blockquote>&quot;Od wieków Japończycy uważali, że lalki posiadają duszę, dlatego też mieli w <strong>zwyczaju</strong> traktować je z wielkim szacunkiem, który był <strong>przekazywany z pokolenia na pokolenie</strong>.&quot;</blockquote>\n<p>To dosłowne potwierdzenie cech normy zwyczajowej:</p>\n<ol><li><strong>&quot;Od wieków&quot;</strong> - długie trwanie, zakotwiczenie w tradycji</li><li><strong>&quot;mieli w zwyczaju&quot;</strong> - explicit nazwa: zwyczaj</li><li><strong>&quot;przekazywany z pokolenia na pokolenie&quot;</strong> - międzypokoleniowa transmisja kulturowa, klasyczna cecha normy zwyczajowej</li><li><strong>&quot;przekonanie jest do dziś żywe w sercach Japończyków&quot;</strong> - utrzymywanie się tradycji we współczesnych pokoleniach</li><li><strong>&quot;odprawiane są rytuały szinto&quot;</strong> - element kultu religijnego, spleciony z lokalną tradycją</li></ol>\n<p>Wszystko to wskazuje, że <em>Ningyō kanshasai</em> nie jest narzucony prawem (norma prawna) ani moralnym nakazem (norma moralna), tylko UTRZYMUJE SIĘ DZIĘKI TRADYCJI - to definicja <strong>normy zwyczajowej (obyczajowej)</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja innych typów norm</h4>\n<p>Wyróżniamy klasycznie 4 typy norm społecznych:</p>\n<p>| Typ normy | Źródło | Sankcja | Tekst pasuje? |<br>| <strong>Prawna</strong> | Ustawa, akt normatywny państwa | Egzekwowana przez aparat państwowy (sąd, policja) | NIE - tekst nie wspomina o ustawie ani sankcjach prawnych |<br>| <strong>Moralna</strong> | Sumienie, etyka, system wartości (dobro/zło) | Wyrzuty sumienia, potępienie społeczne | CZĘŚCIOWO - tekst nie mówi o złym/dobrym, tylko o szacunku |<br>| <strong>Religijna</strong> | Doktryna religijna (np. Biblia, Koran, Tora) | Sankcja boska (kara w życiu wiecznym) | CZĘŚCIOWO - wymienia szinto, ale szinto = element kulturowy, nie wyłącznie religijny w tym kontekście |<br>| <strong>Zwyczajowa (obyczajowa)</strong> | Tradycja, kultura, lokalny zwyczaj | Dezaprobata społeczna, ostracyzm | <strong>TAK</strong> - &quot;od wieków&quot;, &quot;przekazywany z pokolenia na pokolenie&quot;, &quot;zwyczaj&quot; |</p>\n<p>Najlepsza odpowiedź: <strong>zwyczajowa</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - odwołanie do reference WOS</h4>\n<p>W reference WOS, sekcja &quot;Życie zbiorowe i jego reguły&quot;, typologia norm społecznych:</p>\n<ul><li><strong>Normy prawne</strong> - sformalizowane, ujęte w aktach prawa stanowionego</li><li><strong>Normy moralne</strong> - oparte na wartościach (dobro/zło)</li><li><strong>Normy religijne</strong> - wynikające z doktryny religijnej</li><li><strong>Normy zwyczajowe (obyczajowe)</strong> - utrwalone praktyki kulturowe, oparte na tradycji</li></ul>\n<p>Klucz odróżniający: zwyczajowa to taka, która <strong>obowiązuje, bo zawsze tak było</strong> (siła tradycji), w odróżnieniu od prawnej (&quot;obowiązuje, bo państwo zarządziło&quot;) czy moralnej (&quot;obowiązuje, bo to dobre/słuszne&quot;).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p>Poniżej oficjalny schemat oceniania wg „Zasad oceniania rozwiązań zadań” CKE (arkusz MWO-R1, maj 2018).</p>\n<blockquote><strong>Schemat oceniania CKE (zad. 3, max 1 pkt):</strong><br>- 1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.<br>- 0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</blockquote>\n<p><strong>Przykładowa odpowiedź (CKE):</strong> Nazwa typu normy - zwyczajowa. Uzasadnienie - Festiwal lalek ma charakter zwyczaju przekazywanego z pokolenia na pokolenie, ma cechy charakterystyczne dla rytuałów danej społeczności, które w wyniku tradycji stały się obowiązujące.</p>\n<p><strong>Akceptowane warianty nazwy:</strong> &quot;zwyczajowa&quot;, &quot;obyczajowa&quot;, &quot;norma zwyczajowa&quot;.</p>\n<p><strong>Akceptowane uzasadnienia (muszą odwołać się do KONKRETNEJ informacji z tekstu):</strong></p>\n<ul><li>&quot;Festiwal lalek ma charakter zwyczaju przekazywanego z pokolenia na pokolenie&quot;</li><li>&quot;Wynika z tradycji&quot; + odwołanie do tekstu (&quot;od wieków&quot;)</li><li>&quot;Ma cechy charakterystyczne dla rytuałów danej społeczności, które stały się obowiązujące przez tradycję&quot;</li></ul>\n<p><strong>Wykluczone (typowe błędy):</strong></p>\n<ul><li>&quot;religijna&quot; - nawet jeśli wymienia szinto, klucz wskazuje zwyczajową; szinto jest tu <em>narzędziem</em> utrwalania zwyczaju, nie samym źródłem normy</li><li>&quot;moralna&quot; - tekst nie ocenia w kategoriach dobro/zło</li><li>&quot;prawna&quot; - brak wzmianki o akcie prawnym</li><li>Brak uzasadnienia LUB uzasadnienie nie odwołujące się do tekstu = 0 pkt</li></ul>\n<h4>Reference politologiczny / socjologiczny</h4>\n<p><strong>Norma zwyczajowa (obyczajowa)</strong> - reguła postępowania utrwalona w danej zbiorowości w wyniku długotrwałego stosowania, której podstawą są tradycja i autorytet pokoleń. Charakteryzuje się:</p>\n<ul><li>Brakiem formalnego zapisu (zwykle ustna transmisja)</li><li>Międzypokoleniową transmisją (&quot;od dziada-pradziada&quot;)</li><li>Lokalnym charakterem (różni się między grupami i regionami)</li><li>Sankcjami nieformalnymi (dezaprobata, plotka, ostracyzm)</li></ul>\n<p>Przykłady polskich norm zwyczajowych: ustępowanie miejsca starszym w komunikacji, dzielenie się opłatkiem na Wigilię, śmigus-dyngus, suszenie ryb na Wielkanoc, śpiewanie kolęd.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd: napisanie &quot;religijna&quot; tylko dlatego, że pojawia się szinto. Pamiętaj - w arkuszach CKE klucz idzie po DOMINUJĄCYM aspekcie. W tym tekście dominuje &quot;zwyczaj przekazywany z pokolenia na pokolenie&quot;, a szinto pojawia się jako element rytualny tej tradycji. Gdyby tekst skupiał się np. na obowiązku religijnym czy doktrynie szinto, byłaby to norma religijna.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Drugi częsty błąd: brak uzasadnienia odwołującego się do tekstu. Klucz wymaga DWÓCH elementów: (1) nazwa typu + (2) uzasadnienie z odwołaniem do informacji z tekstu. Sama nazwa = 0 pkt. Pamiętaj o cytacie lub parafrazie!</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> &quot;Norma obyczajowa&quot; i &quot;norma zwyczajowa&quot; to często synonimy. Niektóre podręczniki oddzielają obyczaj (etykieta, savoir-vivre) od zwyczaju (tradycja, rytuał) - ale w arkuszach CKE oba są akceptowane jako odpowiedź.</blockquote>"}]}