{"id":"wos-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/30","paper_id":"wos-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"30","points":12,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 30. (0-12)\nWybierz jeden spośród podanych tematów i napisz wypracowanie.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 30. (0-12)","solution":"Odpowiedź: Maksymalna liczba punktow: **12**. Wypracowanie jest dluga forma - tutaj zarys glownych wątkow dla kazdego tematu. **TEMAT 1 - Referendum i petycje w RP:** **Referendum ogolnokrajowe** (art. 125 Konstytucji RP, ustawa z 14 marca 2003 r.): - Zarzadza je Sejm (bezwzgledna wiekszosc, kworum 230) lub Prezydent (za zgoda Senatu) - Wiazace gdy frekwencja >50% - W sprawach szczegolnego znaczenia dla panstwa - Polskie referenda: 1996 (uwlaszczeniowe), 1997 (konstytucyjne - przyjete), 2003 (wejscie do UE - przyjete) **Referenda lokalne** (ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym): - Gminne / powiatowe / wojewodzkie - Sprawy istotne dla wspolnoty: odwolanie organu (wojta, rady), samoopodatkowanie mieszkancow gminy, inne sprawy lokalne - Inicjatywa: 10% mieszkancow uprawnionych do glosowania (gmina), 5% (powiat, wojewodztwo) - Wiazace gdy frekwencja >30% (lub 3/5 w referendum o odwolanie organu wyloconego w wyborach) **Petycje** (art. 63 Konstytucji RP + ustawa z 11 lipca 2014 r. o petycjach): - Kazdy ma prawo skladac petycje do organow wladzy publicznej - Forma pisemna lub elektroniczna - Termin rozpatrzenia: 3 miesiace - Nie wymaga reprezentacji prawnika **TEMAT 2 - Polska vs Szwajcaria:** | Aspekt | Polska | Szwajcaria | |---|---|---| | Typ demokracji | przedstawicielska (z elementami bezposredniej) | demokracja **bezposrednia / polbezposrednia** - czesto referenda | | System polityczny | parlamentarno-gabinetowy | **kolegialny** (Rada Zwiazkowa) | | Glowa panstwa | Prezydent RP (1 osoba, kadencja 5 lat, wybory bezposrednie) | **Prezydent Konfederacji** = jeden z 7 czlonkow Rady Zwiazkowej (rotacja roczna, funkcja symboliczna) | | Forma rzadu | rzad parlamentarny | **Rada Zwiazkowa** (Bundesrat) - 7 ministrow wybieranych przez parlament na 4 lata | | System partyjny | wielopartyjny, polaryzacja (PiS-PO, dwie glowne partie) | wielopartyjny, \"magiczna formula\" - 7 miejsc w rzadzie wedlug klucza 2-2-2-1 dla glownych partii | Wyniki Rady Narodowej Szwajcarii 2011/2015: - SVP (Szwajcarska Partia Ludowa, narodowo-konserwatywna) - 26.6% / 29.4% **(zwyciezca)** - SP (Socjaldemokraci) - 18.7% / 18.8% - FDP (Liberalowie) - 15.1% / 16.4% - CVP (Chrzescijanscy Demokraci) - 12.3% / 11.6% - GPS (Zieloni) - 8.4% / 7.1% - GLP (Liberalni Zieloni) - 5.4% / 4.6% - BDP (Buržuazyjno-Demokratyczna) - 5.4% / 4.1% **TEMAT 3 - System ONZ ochrony praw czlowieka:** **Dokumenty:** 1. **Karta Narodow Zjednoczonych** (1945) - art. 1 i 55 zobowiazuja do popierania praw czlowieka 2. **Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka** (10.12.1948) - 30 artykulow, podstawowy katalog praw, **nie jest formalnie wiazaca** prawnie (rezolucja ZO) 3. **Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych** (1966, ratyfikowany przez Polske 1977) 4. **Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych** (1966, ratyfikowany przez Polske 1977) 5. **Konwencje szczegolowe**: o eliminacji dyskryminacji rasowej (1965), o prawach kobiet/CEDAW (1979), o prawach dziecka (1989), przeciwko torturom (1984), o ludach tubylczych itd. **Instytucje:** - **Rada Praw Czlowieka ONZ** (UN Human Rights Council) - od 2006 r., 47 panstw, Genewa; zastapila Komisje Praw Czlowieka - **Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Czlowieka** (OHCHR) - od 1993 r., aktualnie Volker Turk - **Komitety traktatowe** - po jednym dla kazdego z 9 glownych traktatow (np. Komitet Praw Czlowieka, CEDAW, CAT) - **Specjalni Sprawozdawcy** - eksperci niezalezni do okreslonych tematow lub krajow - **Trzeci Komitet Zgromadzenia Ogolnego** - sprawy spoleczne, humanitarne i kulturowe - **Powszechny Przeglad Okresowy** (UPR) - okresowa ocena wszystkich panstw co 4-5 lat\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nWypracowanie z WOS na maturze PR - 12 punktow, wybor jednego z trzech tematow. Kryteria oceniania CKE:\n- 0-4 pkt: zasob faktografii i pojec\n- 0-4 pkt: analiza i interpretacja, wnioskowanie\n- 0-2 pkt: jezyk i styl\n- 0-2 pkt: kompozycja (wstep, rozwiniecie, zakonczenie)\n\nStrategia wyboru tematu: kazdy student powinien wybrac ten temat, w ktorym czuje sie najbardziej pewny. Zazwyczaj:\n- Temat 1 (referendum/petycje) - najprostszy, fakty z polskiej Konstytucji i ustaw\n- Temat 2 (Polska vs Szwajcaria) - trudniejszy, wymaga wiedzy o ustroju szwajcarskim\n- Temat 3 (system ONZ) - latwy jesli znamy podstawowe dokumenty i organy\n\nWzorcowa struktura wypracowania (na ok. 1 strone A4):\n1. Wstep (3-4 zdania) - zdefiniuj kluczowe pojecia, postaw teze\n2. Rozwiniecie (3-4 akapity) - kazdy akapit jeden glowny watek z konkretnymi przykladami, faktami, datami, nazwami\n3. Zakonczenie (2-3 zdania) - synteza, wniosek koncowy\n\nKonkretne wskazowki:\n- Zawsze podawaj konkretne przyklady (daty referendow, nazwy ustaw, paragrafy Konstytucji)\n- Strukturuj odpowiedz tabelami lub punktami - na maturze CKE to akceptowane\n- Unikaj ogolnikow (\"demokracja jest wazna\") - egzaminator szuka faktow\n- Pisz czytelnie - nieczytelne fragmenty nie sa oceniane\n\nPowyzej w sekcji \"odpowiedz\" znajduja sie szczegolowe zarysy wszystkich trzech tematow - kazdy z konkretnymi datami, nazwami i ustawami, ktore mozna wykorzystac w wypracowaniu.\n\nTypowy błąd: **Temat 1** - czesty blad: pomieszanie referendow z petycjami i konsultacjami; nieznajomosc progu wiazacosci (50% w ogolnokrajowym, 30% w lokalnym, 3/5 w referendum o odwolanie organu); pomylenie z plebiscytem. **Temat 2** - czesty blad: nieznajomosc szwajcarskiego unikalu - \"kolegialna\" glowa panstwa, prezydent rotacyjny, demokracja bezposrednia (kilka referendow w roku!). Nie mowic ze Szwajcaria to \"monarchia\" - to republika federalna z 26 kantonami. **Temat 3** - czesty blad: mylenie ONZ z Rada Europy (EKPC = Rada Europy, NIE ONZ!). Powszechna Deklaracja PC NIE jest formalnie wiazaca prawnie - to istotny detal. ETPC = Strasburg = Rada Europy, NIE ONZ. ONZ ma wlasny system: Komitet Praw Czlowieka (z MPPOiP), Rade PC, Wysokiego Komisarza.","image":"img/wos-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-30.webp","solution_image":null,"topics":"wypracowanie, referendum, ustroj Szwajcarii, prawa czlowieka ONZ","page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 30. (0-12)
Wybierz jeden spośród podanych tematów i napisz wypracowanie.

","answer_text_html":"

Zadanie 30. (0-12)

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: Maksymalna liczba punktow: 12. Wypracowanie jest dluga forma - tutaj zarys glownych wątkow dla kazdego tematu. TEMAT 1 - Referendum i petycje w RP: Referendum ogolnokrajowe (art. 125 Konstytucji RP, ustawa z 14 marca 2003 r.): - Zarzadza je Sejm (bezwzgledna wiekszosc, kworum 230) lub Prezydent (za zgoda Senatu) - Wiazace gdy frekwencja >50% - W sprawach szczegolnego znaczenia dla panstwa - Polskie referenda: 1996 (uwlaszczeniowe), 1997 (konstytucyjne - przyjete), 2003 (wejscie do UE - przyjete) Referenda lokalne (ustawa z 15 wrzesnia 2000 r. o referendum lokalnym): - Gminne / powiatowe / wojewodzkie - Sprawy istotne dla wspolnoty: odwolanie organu (wojta, rady), samoopodatkowanie mieszkancow gminy, inne sprawy lokalne - Inicjatywa: 10% mieszkancow uprawnionych do glosowania (gmina), 5% (powiat, wojewodztwo) - Wiazace gdy frekwencja >30% (lub 3/5 w referendum o odwolanie organu wyloconego w wyborach) Petycje (art. 63 Konstytucji RP + ustawa z 11 lipca 2014 r. o petycjach): - Kazdy ma prawo skladac petycje do organow wladzy publicznej - Forma pisemna lub elektroniczna - Termin rozpatrzenia: 3 miesiace - Nie wymaga reprezentacji prawnika TEMAT 2 - Polska vs Szwajcaria: | Aspekt | Polska | Szwajcaria | |---|---|---| | Typ demokracji | przedstawicielska (z elementami bezposredniej) | demokracja bezposrednia / polbezposrednia - czesto referenda | | System polityczny | parlamentarno-gabinetowy | kolegialny (Rada Zwiazkowa) | | Glowa panstwa | Prezydent RP (1 osoba, kadencja 5 lat, wybory bezposrednie) | Prezydent Konfederacji = jeden z 7 czlonkow Rady Zwiazkowej (rotacja roczna, funkcja symboliczna) | | Forma rzadu | rzad parlamentarny | Rada Zwiazkowa (Bundesrat) - 7 ministrow wybieranych przez parlament na 4 lata | | System partyjny | wielopartyjny, polaryzacja (PiS-PO, dwie glowne partie) | wielopartyjny, "magiczna formula" - 7 miejsc w rzadzie wedlug klucza 2-2-2-1 dla glownych partii | Wyniki Rady Narodowej Szwajcarii 2011/2015: - SVP (Szwajcarska Partia Ludowa, narodowo-konserwatywna) - 26.6% / 29.4% (zwyciezca) - SP (Socjaldemokraci) - 18.7% / 18.8% - FDP (Liberalowie) - 15.1% / 16.4% - CVP (Chrzescijanscy Demokraci) - 12.3% / 11.6% - GPS (Zieloni) - 8.4% / 7.1% - GLP (Liberalni Zieloni) - 5.4% / 4.6% - BDP (Buržuazyjno-Demokratyczna) - 5.4% / 4.1% TEMAT 3 - System ONZ ochrony praw czlowieka: Dokumenty: 1. Karta Narodow Zjednoczonych (1945) - art. 1 i 55 zobowiazuja do popierania praw czlowieka 2. Powszechna Deklaracja Praw Czlowieka (10.12.1948) - 30 artykulow, podstawowy katalog praw, nie jest formalnie wiazaca prawnie (rezolucja ZO) 3. Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977) 4. Miedzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spolecznych i Kulturalnych (1966, ratyfikowany przez Polske 1977) 5. Konwencje szczegolowe: o eliminacji dyskryminacji rasowej (1965), o prawach kobiet/CEDAW (1979), o prawach dziecka (1989), przeciwko torturom (1984), o ludach tubylczych itd. Instytucje: - Rada Praw Czlowieka ONZ (UN Human Rights Council) - od 2006 r., 47 panstw, Genewa; zastapila Komisje Praw Czlowieka - Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Czlowieka (OHCHR) - od 1993 r., aktualnie Volker Turk - Komitety traktatowe - po jednym dla kazdego z 9 glownych traktatow (np. Komitet Praw Czlowieka, CEDAW, CAT) - Specjalni Sprawozdawcy - eksperci niezalezni do okreslonych tematow lub krajow - Trzeci Komitet Zgromadzenia Ogolnego - sprawy spoleczne, humanitarne i kulturowe - Powszechny Przeglad Okresowy (UPR) - okresowa ocena wszystkich panstw co 4-5 lat

\n

Strona arkusza CKE z trescia zadania

\n

Rozwiazanie

\n

Wypracowanie z WOS na maturze PR - 12 punktow, wybor jednego z trzech tematow. Kryteria oceniania CKE:

\n\n

Strategia wyboru tematu: kazdy student powinien wybrac ten temat, w ktorym czuje sie najbardziej pewny. Zazwyczaj:

\n\n

Wzorcowa struktura wypracowania (na ok. 1 strone A4):

\n
  1. Wstep (3-4 zdania) - zdefiniuj kluczowe pojecia, postaw teze
  2. Rozwiniecie (3-4 akapity) - kazdy akapit jeden glowny watek z konkretnymi przykladami, faktami, datami, nazwami
  3. Zakonczenie (2-3 zdania) - synteza, wniosek koncowy
\n

Konkretne wskazowki:

\n\n

Powyzej w sekcji "odpowiedz" znajduja sie szczegolowe zarysy wszystkich trzech tematow - kazdy z konkretnymi datami, nazwami i ustawami, ktore mozna wykorzystac w wypracowaniu.

\n

Typowy błąd: Temat 1 - czesty blad: pomieszanie referendow z petycjami i konsultacjami; nieznajomosc progu wiazacosci (50% w ogolnokrajowym, 30% w lokalnym, 3/5 w referendum o odwolanie organu); pomylenie z plebiscytem. Temat 2 - czesty blad: nieznajomosc szwajcarskiego unikalu - "kolegialna" glowa panstwa, prezydent rotacyjny, demokracja bezposrednia (kilka referendow w roku!). Nie mowic ze Szwajcaria to "monarchia" - to republika federalna z 26 kantonami. Temat 3 - czesty blad: mylenie ONZ z Rada Europy (EKPC = Rada Europy, NIE ONZ!). Powszechna Deklaracja PC NIE jest formalnie wiazaca prawnie - to istotny detal. ETPC = Strasburg = Rada Europy, NIE ONZ. ONZ ma wlasny system: Komitet Praw Czlowieka (z MPPOiP), Rade PC, Wysokiego Komisarza.

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Wybrany temat: TEMAT 2

\n

"Porównaj ustrój polityczny Rzeczypospolitej Polskiej i Konfederacji Szwajcarskiej: typ demokracji, typ systemu politycznego, formę rządu (kwestię głowy państwa) oraz system partyjny."

\n

Sposób 1 - analiza tematu

\n

Temat wymaga PORÓWNANIA czterech aspektów ustrojowych Polski (parlamentarno-gabinetowej demokracji konstytucyjnej) i Szwajcarii (specyficznej demokracji bezpośredniej z systemem dyrektorialnym). Każdy aspekt musi być opracowany dla OBYDWU państw, z wyciągnięciem różnic.

\n

Cztery aspekty do porównania:

\n
  1. Typ demokracji (przedstawicielska vs bezpośrednia)
  2. Typ systemu politycznego (parlamentarno-gabinetowy vs dyrektorialny)
  3. Forma rządu ze szczególnym uwzględnieniem GŁOWY PAŃSTWA
  4. System partyjny
\n

Materiał pomocniczy (tabela wyborów do Rady Narodowej Szwajcarii 2011 i 2015) jest kluczowy dla aspektu 4 (system partyjny).

\n

WYPRACOWANIE

\n
Wstęp - teza
\n

Rzeczpospolita Polska i Konfederacja Szwajcarska to dwa europejskie państwa demokratyczne, ale ich ustroje znacząco się różnią. Polska - od Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r. - funkcjonuje jako klasyczna demokracja przedstawicielska z systemem parlamentarno-gabinetowym, w której władza wykonawcza spoczywa w rękach Rady Ministrów, a głową państwa jest wybierany w wyborach powszechnych Prezydent RP. Szwajcaria natomiast, oparta na Konstytucji Federalnej z 18 kwietnia 1999 r. (zastępującej Konstytucję z 1848/1874 r.), to federalna demokracja bezpośrednia z unikatowym systemem dyrektorialnym, w którym rolę kolegialnej egzekutywy pełni siedmioosobowa Rada Związkowa, a stanowisko Prezydenta Konfederacji jest funkcją czysto reprezentacyjną pełnioną rotacyjnie. Różnice te wynikają z odmiennej historii i tradycji politycznej obu państw - Polska zbudowała swój ustrój po doświadczeniach komunizmu na wzorach niemieckich i francuskich, Szwajcaria zaś od XIII wieku rozwija unikatową kulturę kantonów i bezpośredniego udziału obywateli w rządzeniu. Niniejsza praca przedstawi zasadnicze podobieństwa i różnice w czterech kluczowych aspektach: typie demokracji, systemie politycznym, formie rządu z głową państwa i systemie partyjnym.

\n
Akapit 1 - Typ demokracji
\n

W Polsce funkcjonuje demokracja przedstawicielska (pośrednia) z elementami demokracji bezpośredniej. Konstytucja RP w art. 4 stanowi: "Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio." Dominującym sposobem realizacji władzy są jednak wybory - do Sejmu (460 posłów), Senatu (100 senatorów), na urząd Prezydenta RP, do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach samorządowych. Demokracja bezpośrednia w Polsce jest stosowana wyjątkowo: w formie referendum ogólnokrajowego (art. 125 Konstytucji RP - w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa, zarządzane przez Sejm bezwzględną większością lub przez Prezydenta RP za zgodą Senatu), referendum lokalnego (gminnego, powiatowego, wojewódzkiego - m.in. w sprawie odwołania organów samorządu) oraz inicjatywy ustawodawczej obywatelskiej (grupa 100 000 obywateli - art. 118 ust. 2). W praktyce III RP referendum ogólnokrajowe odbyło się tylko kilka razy: w 1997 r. (w sprawie ratyfikacji Konstytucji), 2003 r. (akcesja do UE), 2015 r. (zmiana ordynacji wyborczej, frekwencja zbyt niska).

\n

Szwajcaria natomiast jest klasycznym przykładem demokracji półbezpośredniej (semibezpośredniej) - łączącej elementy reprezentacji z bardzo aktywną demokracją bezpośrednią. Obywatele Szwajcarii regularnie głosują w referendach kilka razy w roku (zwykle 4 razy) - łącznie kilkanaście pytań rocznie. Szwajcarski system zna dwa rodzaje referendum: obowiązkowe (we wszystkich sprawach zmiany Konstytucji Federalnej i przystąpienia do organizacji ponadnarodowych - wymaga podwójnej większości: ludności i kantonów) oraz fakultatywne (na żądanie 50 000 obywateli lub 8 kantonów w sprawach ustaw federalnych). Dodatkowo istnieje inicjatywa ludowa w sprawie zmiany Konstytucji - 100 000 podpisów zebranych w 18 miesięcy wystarczy, by poddać daną zmianę pod referendum. Klasyczne przykłady: 2009 r. - referendum o zakazie budowy minaretów (przyjęte 57,5%), 2014 r. - referendum o limitach imigracji (przyjęte 50,3%), 2020 r. - referendum o odpowiedzialności korporacji (odrzucone). Skala demokracji bezpośredniej w Szwajcarii jest niespotykana w innych państwach demokratycznych.

\n
Akapit 2 - Typ systemu politycznego
\n

Polska ma system parlamentarno-gabinetowy z elementami kanclerskimi (zwany czasami racjonalizowanym parlamentaryzmem). Charakteryzuje go DUALIZM EGZEKUTYWY: władzę wykonawczą sprawuje Prezydent RP i Rada Ministrów (art. 10 ust. 2 Konstytucji RP). W praktyce dominuje Rada Ministrów - Prezes Rady Ministrów koordynuje politykę wewnętrzną i zagraniczną (art. 146 Konstytucji). Sejm sprawuje funkcję ustawodawczą (uchwala ustawy bezwzględną większością) oraz funkcję KONTROLNĄ wobec rządu (art. 95 ust. 2). Kluczowa instytucja kanclerska to konstruktywne wotum nieufności (art. 158 Konstytucji RP) - Sejm może obalić rząd tylko poprzez równoczesne wskazanie nowego premiera bezwzględną większością. Ten mechanizm chroni stabilność rządu (wzorzec niemiecki). Premier i ministrowie ponoszą OPC za swoje działania przed Sejmem, mogą być pociągnięci do odpowiedzialności konstytucyjnej przed Trybunałem Stanu.

\n

Szwajcaria ma system dyrektorialny (kolegialny, zgromadzeniowy) - UNIKATOWY w skali świata. Władzę wykonawczą sprawuje Rada Związkowa (Bundesrat / Conseil fédéral / Consiglio federale) - kolegialny organ siedmiu (7) członków, wybieranych przez Zgromadzenie Federalne (połączone obie izby) na 4-letnią kadencję (równolegle z kadencją Rady Narodowej). Decyzje Rada Związkowa podejmuje KOLEGIALNIE, a każdy z siedmiu członków kieruje jednym ministerstwem (departamentem). Nie ma instytucji wotum nieufności, nie ma rozpadu rządu - Rada funkcjonuje stabilnie przez całą kadencję. Klasyczna "formuła czarodziejska" (Zauberformel, magiczna formuła) od 1959 r. zapewniała 7 miejsc według klucza partyjnego: 2:2:2:1 (FDP, SP, CVP po 2; SVP 1). Po wzroście SVP w XXI w. (Christoph Blocher 2003) formuła stała się 2:2:1:1:1 lub 2:2:2:1 z modyfikacjami. System ten ZAPEWNIA ciągłą koalicję wszystkich głównych sił politycznych - eliminuje ryzyko "gorącej" walki o władzę, ale zarazem osłabia opozycję. Szwajcaria nie ma formalnego "opposition party" - wszystkie główne partie są w rządzie.

\n
Akapit 3 - Forma rządu i głowa państwa
\n

Polska to republika z silną pozycją Prezydenta jako głowy państwa. Prezydent RP jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej oraz zwierzchnikiem Sił Zbrojnych (art. 126 Konstytucji RP). Wybierany jest w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych bezwzględną większością głosów (art. 127). Kadencja: 5 lat, można piastować urząd maksymalnie 2 razy. Bierne prawo wyborcze: 35 lat. Aktualny Prezydent: Andrzej Duda (kadencja 2015-2020 i 2020-2025). Kompetencje Prezydenta RP są mieszane:

\n\n

Proces tworzenia rządu (art. 154): Prezydent desygnuje premiera, który tworzy rząd, ale to Sejm udziela mu wotum zaufania bezwzględną większością. Prezydent nie kieruje rządem, ale ma silne kompetencje w polityce zagranicznej i obronnej ("domena zastrzeżona").

\n

Szwajcaria to republika federalna z systemem dyrektorialnym, gdzie głową państwa NIE JEST żaden indywidualny urzędnik, lecz cała Rada Związkowa kolegialnie. Stanowisko Prezydenta Konfederacji (Bundespräsident) istnieje formalnie, ale jest to funkcja CZYSTO REPREZENTACYJNA, pełniona przez członka Rady Związkowej w drodze ROTACJI rocznej. Prezydent Konfederacji nie ma kompetencji ponad innymi członkami Rady Związkowej - jest "primus inter pares" (pierwszy wśród równych). Reprezentuje Szwajcarię na uroczystościach państwowych, podpisuje listy uwierzytelniające ambasadorów, wręcza ordery. Aktualnym Prezydentem Konfederacji w 2024 r. jest Viola Amherd (poprzednio: Alain Berset 2023, Ignazio Cassis 2022, Guy Parmelin 2021). Każdy z członków Rady Związkowej (7 osób) co kilka lat zostaje Prezydentem na 1 rok.

\n

Kluczowa różnica: w Polsce Prezydent ma silne, samodzielne kompetencje (zwłaszcza weto, prawo łaski, polityka zagraniczna). W Szwajcarii Prezydent Konfederacji to funkcja czysto symboliczna - rzeczywista władza spoczywa kolegialnie w siedmioosobowej Radzie Związkowej.

\n
Akapit 4 - System partyjny
\n

Polska ma system wielopartyjny z dominacją dwóch głównych ugrupowań (po 2005 r.: Prawo i Sprawiedliwość vs Platforma Obywatelska / Koalicja Obywatelska). System ten można nazwać dwuipółpartyjnym z koalicjami. Próg wyborczy do Sejmu: 5% dla partii (art. 196 Kodeksu wyborczego), 8% dla koalicji, brak progu dla mniejszości narodowych. System wyborczy do Sejmu - proporcjonalny metodą D'Hondta. W wyborach 2023 r. do Sejmu weszły: Prawo i Sprawiedliwość (35,38%), Koalicja Obywatelska (30,70%), Trzecia Droga (PSL + Polska 2050, 14,40%), Lewica (8,61%), Konfederacja (7,16%), Mniejszość Niemiecka (1 mandat). Po wyborach 2023 r. utworzono koalicję KO + Trzecia Droga + Lewica pod premierem Donaldem Tuskiem (od 13 grudnia 2023 r.). System polski cechuje się DUŻĄ ZMIENNOŚCIĄ - partie powstają i znikają (AWS, SLD, Samoobrona, LPR, Ruch Palikota, Polska 2050), tylko nieliczne mają stabilną pozycję od lat 90. (PSL).

\n

Szwajcaria ma stabilny system wielopartyjny z bardzo umiarkowaną zmiennością. Z tabeli (materiał pomocniczy) wynika, że w wyborach do 200-osobowej Rady Narodowej w 2011 i 2015 r. uczestniczyło 7 głównych partii:

\n

Wyniki wyborów do Rady Narodowej (2011 vs 2015):

\n\n

Cztery główne partie szwajcarskie (SVP, SP, FDP, CVP) - oznaczone gwiazdkami w tabeli - od 1959 r. SĄ STALE OBECNE w Radzie Związkowej (tzw. formuła czarodziejska). To unikat na tle innych demokracji: cztery główne ugrupowania są w trwałej koalicji rządowej, a nie w opozycji.

\n

Szwajcarski system partyjny jest:

\n\n

W Polsce system partyjny jest:

\n\n
Podsumowanie
\n

Polska i Szwajcaria reprezentują DWIE odmienne tradycje europejskiej demokracji. Polska to klasyczna demokracja przedstawicielska z parlamentarno-gabinetowym systemem politycznym, silnym Prezydentem wybieranym w wyborach powszechnych i polaryzowanym systemem partyjnym z dominacją dwóch głównych ugrupowań (PiS, KO). Polski model bliski jest niemieckiemu (kanclerstwo) i francuskiemu (semiprezydencjalizm w pewnych aspektach) - co odzwierciedla wzorce, na których oparto Konstytucję 1997 r.

\n

Szwajcaria natomiast to federalna demokracja półbezpośrednia z dyrektorialnym systemem politycznym, kolegialną Radą Związkową (siedem osób) jako egzekutywą, czysto reprezentacyjnym Prezydentem Konfederacji rotującym rocznie i stabilnym wielopartyjnym systemem opartym na "formule czarodziejskiej" (cztery główne partie w trwałej koalicji). Szwajcarski model jest UNIKATOWY w Europie i świecie - wyrasta z 700-letniej tradycji kantonów, neutralności (od 1815) i kultury bezpośredniego udziału obywateli w rządzeniu (referendum 4 razy do roku).

\n

Obydwa modele - mimo wszelkich różnic - są DEMOKRATYCZNE. Polska realizuje model dominujący w Europie (parlamentarna demokracja przedstawicielska), Szwajcaria - model marginalny, ale wyjątkowo skuteczny w specyficznych warunkach geograficznych i kulturowych. Porównanie obu pokazuje, że demokracja może mieć wiele kształtów - od silnej egzekutywy z aktywną głową państwa (Polska) po kolegialną i konsensualną demokrację bezpośrednią (Szwajcaria). Obydwie formy są legitymizowane przez konstytucję i akceptowane przez obywateli. Wybór między tymi modelami zależy od historii, kultury politycznej i wielkości państwa - Polska (38 mln mieszkańców) wymaga zcentralizowanego, dynamicznego ustroju, podczas gdy Szwajcaria (8,9 mln mieszkańców, 26 kantonów, 4 języki urzędowe) potrzebuje konsensualnego, federalnego modelu chroniącego mniejszości językowe i regionalne.

\n

Schemat oceniania CKE

\n

Poniżej oficjalny schemat oceniania wg „Zasad oceniania rozwiązań zadań” CKE (arkusz MWO-R1, maj 2018).

\n
Schemat oceniania CKE (zad. 30, max 12 pkt):
Wypracowanie oceniane na trzech poziomach merytorycznych (egzaminator klasyfikuje wartość merytoryczną pracy na 12, 8 lub 4 pkt):
- Poziom III - 12 p. - zdający w pełni wyjaśnił/scharakteryzował zagadnienia, nie popełnił żadnego błędu merytorycznego, przeprowadził prawidłową selekcję i hierarchizację informacji, a wywód jest w pełni spójny, harmonijny i logiczny.
- Poziom II - 8 p. - pełna charakterystyka trzech z czterech aspektów (lub pełna dwóch + częściowa dwóch); 1-2 błędy merytoryczne; niekonsekwentna selekcja informacji; wywód nie w pełni uporządkowany.
- Poziom I - 4 p. - pełna charakterystyka jednego aspektu + częściowa jednego (lub częściowa trzech); 3-4 błędy merytoryczne; znacząca część pracy niezwiązana z tematem; wywód chaotyczny i nielogiczny.
- 0 p. - zdający nie zrozumiał tematu lub popełnił co najmniej 5 błędów merytorycznych, ponad połowa pracy nie wiąże się z tematem, a wywód jest niekomunikatywny.
\n

Finalna liczba punktów zależy także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów (poprawność merytoryczna, selekcja informacji oraz język, styl i kompozycja); za zrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym/niższym od poziomu wartości merytorycznej pracy zdający uzyskuje jeden punkt więcej/mniej. Egzaminator może także ocenić pracę na 0 punktów.

\n

Kluczowe elementy wymagane do oceny na max:

\n
  1. Typ demokracji: RP - przedstawicielska z elementami bezpośredniej; CH - półbezpośrednia (regularne referenda)
  2. System polityczny: RP - parlamentarno-gabinetowy z elementami kanclerskimi; CH - dyrektorialny (kolegialny)
  3. Forma rządu / głowa państwa: RP - Prezydent w wyborach powszechnych, silne kompetencje, kadencja 5 lat; CH - Prezydent Konfederacji rotujący rocznie z Rady Związkowej, funkcja reprezentacyjna
  4. System partyjny: RP - wielopartyjny z dominacją 2 partii (PiS, KO), koalicje, próg 5%; CH - wielopartyjny stabilny, formuła czarodziejska (4 partie w trwałej koalicji), 7 partii ≥5%
\n

Materiał pomocniczy (tabela wyborów do Rady Narodowej Szwajcarii): MUSI być wykorzystany w omówieniu szwajcarskiego systemu partyjnego - wymienienie partii, wskazanie liderów (SVP), użycie konkretnych danych liczbowych (29,4% dla SVP w 2015 r.).

\n

Reference politologiczny

\n

Konstytucja RP (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483) - uchwalona 2 IV 1997 r. przez Zgromadzenie Narodowe, zatwierdzona w referendum 25 V 1997 r., weszła w życie 17 X 1997 r. Reguluje zasady ustrojowe RP w 13 rozdziałach.

\n

Konstytucja Federalna Konfederacji Szwajcarskiej (CHF, BV) - z 18 IV 1999 r. (zastępująca Konstytucję 1874, która była nowelizacją Konstytucji 1848). Reguluje federalizm szwajcarski, demokrację bezpośrednią, prawa kantonalne.

\n

Formuła czarodziejska (Zauberformel) - nieformalna zasada w Szwajcarii od 1959 r., zapewniająca 7 miejsc w Radzie Związkowej między 4 głównymi partiami. Klasyczna formuła 2:2:2:1 (FDP, SP, CVP po 2; SVP 1). Modyfikowana po wzroście SVP (od 2003).

\n

System wyborczy:

\n\n

4 języki urzędowe Szwajcarii (art. 4 Konstytucji Federalnej):

\n\n

Kantony Szwajcarii: 26 (20 pełnych + 6 półkantonów). Każdy ma własną konstytucję, parlament, rząd. Federalizm szwajcarski jest bardzo zaawansowany - kantony mają silne kompetencje.

\n

Wybór Rady Związkowej: w grudniu po wyborach do Rady Narodowej (parlamentu) - Zgromadzenie Federalne (Rada Narodowa + Rada Stanów połączone) wybiera 7 członków RZ na 4 lata. Każdy kantony ma maksymalnie 1 przedstawiciela.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
Uwaga: Najczęstsza pułapka - uczeń pisze ogólnikowo o "różnicach kulturowych" zamiast KONKRETNYCH różnic ustrojowych. Klucz CKE wymaga PORÓWNAŃ konkretnych instytucji: Prezydent RP vs Prezydent Konfederacji; Sejm + Senat vs Rada Narodowa + Rada Stanów; Rada Ministrów vs Rada Związkowa; partia vs partia.
\n
Uwaga: Druga pułapka - uczeń pomija MATERIAŁ POMOCNICZY (tabela wyborów). Klucz CKE OCZEKUJE wykorzystania materiału. Trzeba wymienić co najmniej 4 partie szwajcarskie (SVP, SP, FDP, CVP) i wskazać, że są w "formule czarodziejskiej".
\n
Uwaga: Trzecia pułapka - niepoprawna identyfikacja systemu szwajcarskiego. To NIE jest "parlamentarny" ani "prezydencki" - to DYREKTORIALNY (kolegialny). Cechy:
- 7-osobowa Rada Związkowa wybierana przez parlament
- Decyzje kolegialne, brak premiera
- Brak wotum nieufności, stabilność rządu
- Prezydent Konfederacji = rotujący członek RZ
\n
Uwaga: Czwarta pułapka - myślenie, że "system parlamentarno-gabinetowy z elementami kanclerskimi" to to samo co "semiprezydencki". NIEPRAWDA:
- Parlamentarno-gabinetowy = premier + parlament dominują (np. UK, Niemcy, Polska)
- Semiprezydencki = prezydent + premier z dualizmem egzekutywy (Francja, Rosja)
Polska jest BLIŻEJ parlamentarnego (prezydent ma OGRANICZONE kompetencje) niż semiprezydenckiego (gdzie prezydent np. przewodniczy rządowi jak we Francji).
\n
Uwaga: Piąta pułapka - pomijanie KONKRETNYCH artykułów Konstytucji RP. W wypracowaniu warto zacytować:
- Art. 4 (władza zwierzchnia Narodu)
- Art. 10 (podział władz)
- Art. 95 (Sejm i Senat ustawodawcze)
- Art. 126 (Prezydent RP)
- Art. 146 (Rada Ministrów)
- Art. 158 (konstruktywne wotum nieufności)
\n
Uwaga: Szósta pułapka - błędne dane procentowe lub liczby mandatów. Klucz CKE liczy każdy błąd jako "błąd merytoryczny" (3-4 takie błędy = obniżenie do Poziomu I = 4 pkt). Pamiętaj DOKŁADNE liczby:
- Sejm RP: 460 posłów
- Senat RP: 100 senatorów
- Rada Narodowa Szwajcarii: 200 członków
- Rada Stanów Szwajcarii: 46 (po 2 z kantonu, po 1 z półkantonu)
- Rada Związkowa: 7 członków
- Próg wyborczy w Polsce: 5% (8% koalicje)
- Mandaty SVP 2015: 65 (z 200)
\n
Uwaga: Siódma uwaga - KOMPOZYCJA. Klucz CKE ocenia "język, styl, kompozycja" (max +1 pkt). Wypracowanie powinno mieć:
- Wstęp z TEZĄ (1 akapit)
- 4 akapity rozwinięcia (po 1 dla każdego aspektu)
- Podsumowanie (1 akapit)
Akapity powinny być LOGICZNIE POŁĄCZONE - używaj słów łączących: "natomiast", "jednocześnie", "w przeciwieństwie", "podobnie", "różni je".
\n

Tematy 1 i 3 (alternatywne - NIE rozwiązane w tym arkuszu)

\n

Temat 1 "Wyjaśnij - charakteryzując referendum ogólnokrajowe, rodzaje referendów lokalnych oraz petycję w RP - jak poprzez nie obywatele mogą wpływać na organy władzy i decyzje polityczne":
→ Niewybrany w tym opracowaniu. Pole claude_rozwiazanie_sonnet_txt dla tego tematu pozostaje null (zgodnie z wytycznymi solvera - wybór 1 z 3 tematów).

\n

Temat 3 "Scharakteryzuj system ochrony praw człowieka ONZ - dokumenty dotyczące tych praw oraz instytucje stojące na straży ich przestrzegania":
→ Niewybrany w tym opracowaniu. Pole claude_rozwiazanie_sonnet_txt dla tego tematu pozostaje null (zgodnie z wytycznymi solvera - wybór 1 z 3 tematów).

"}]}