{"id":"wos-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"wos-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nO jednej z grup mniejszościowych\nSą najmniej liczną mniejszością w Polsce - podczas przeprowadzonego w 2011 roku spisu\npowszechnego tę identyfikację narodowo-etniczną zadeklarowało 313 obywateli polskich. Mają\nstatus prawny mniejszości etnicznej. Pierwsze ich grupy przybyły z Krymu w XIII-XIV wieku\ni osiedliły się na ziemiach Księstwa Halicko-Włodzimierskiego oraz Wielkiego Księstwa\nLitewskiego, gdzie tworzyły gminy wyznaniowe, zwane dżymatami. Ich religia powstała\nw VIII wieku, a uznaje się w niej Pismo Święte Starego Testamentu, nie dopuszczając do niego\nżadnych dodatków, komentarzy czy uzupełnień. Ich język należy do gałęzi kipczackiej\ntureckiej grupy językowej, zwanej niekiedy turkijską.\nNa podstawie: mswia.gov.pl; www.[ ].org.pl\nZaznacz nazwę grupy mniejszościowej opisanej w tekście.\nA. Karaimi\nB. Ormianie\nC. Romowie\nD. Tatarzy","answer":"A","answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n4) charakteryzuje mniejszości narodowe, etniczne i grupy\nimigrantów żyjące w Polsce (liczebność, historia, kultura, religia\nitp.); wymienia prawa, które im przysługują.\n(III etap) 8. Naród i mniejszości narodowe. Zdający:\n3) wymienia mniejszości narodowe i etniczne oraz grupy migrantów\n(w tym uchodźców) żyjące obecnie w Polsce i przedstawia\nprzysługujące im prawa; na podstawie samodzielnie zebranych\nmateriałów charakteryzuje jedną z tych grup (jej historię, kulturę,\nobecną sytuację).\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A. Karaimi**\n\n## Sposób 1 - analiza źródła\n\nTekst zawiera pięć kluczowych wskazówek pozwalających jednoznacznie zidentyfikować mniejszość:\n\n**Wskazówka 1: \"Najmniej liczna mniejszość - 313 osób w 2011 r.\"**\nZ czterech podanych mniejszości:\n- Karaimi: ok. 313 osób (NIS spis 2011)\n- Ormianie: ok. 1 700 osób\n- Romowie: ok. 17 000 osób\n- Tatarzy: ok. 1 900 osób\n\nKaraimi są jednoznacznie NAJMNIEJ LICZNĄ z tych mniejszości w Polsce.\n\n**Wskazówka 2: Status \"mniejszości etnicznej\" (NIE narodowej)**\nUstawa o mniejszościach narodowych i etnicznych z 2005 r. wyróżnia:\n- 9 mniejszości narodowych: Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi\n- 4 mniejszości etniczne: **Karaimi**, Łemkowie, Romowie, **Tatarzy**\n\nOrmianie to mniejszość *narodowa*, nie etniczna - to wyklucza opcję B.\n\n**Wskazówka 3: \"Pierwsze grupy przybyły z Krymu w XIII-XIV wieku, osiedliły się w Księstwie Halicko-Włodzimierskim oraz Wielkim Księstwie Litewskim\"**\nKaraimi rzeczywiście pochodzą z Półwyspu Krymskiego, sprowadzeni do WKL przez Wielkiego Księcia Witolda po jego krymskiej wyprawie pod koniec XIV wieku (ok. 1397 r.). Osiedlili się głównie w Trokach, Łucku i Haliczu. To dokładnie odpowiada opisowi.\n\n**Wskazówka 4: \"Religia powstała w VIII wieku, uznaje Pismo Stary Testament BEZ dodatków, komentarzy, uzupełnień\"**\nTo jednoznaczna identyfikacja **karaimizmu** - religii rabbinicznej powstałej w VIII w. n.e. w Mezopotamii. Założycielem był Anan ben Dawid (II poł. VIII w.). Karaimi *odrzucają Talmud* i wszelkie rabinackie komentarze do Tory, uznając tylko TEKST PISMA. Stąd nazwa: *karaim* z hebr. *qara'im* = \"czytający\" (Pismo).\n\n**Wskazówka 5: \"Język gałęzi kipczackiej tureckiej grupy językowej\"**\nJęzyk karaimski należy do **grupy turkijskiej** (lub turkickiej), gałęzi kipczackiej. Spokrewniony z językami: tatarskim, kazachskim, kirgiskim. To unikalna cecha - Karaimi w Polsce mówią językiem tureckim, mimo że są wyznania mojżeszowego.\n\n## Sposób 2 - eliminacja innych opcji\n\n**B. Ormianie** - błędna:\n- Mniejszość NARODOWA (nie etniczna)\n- Liczebność ok. 1 700, nie 313\n- Religia: chrześcijaństwo (Apostolski Kościół Ormiański)\n- Język: ormiański, grupa indoeuropejska\n\n**C. Romowie** - błędna:\n- Liczebność ok. 17 000 (najliczniejsza z podanych)\n- Pochodzenie: Indie, nie Krym\n- Religia: różna (chrześcijaństwo, islam), brak własnego kanonu\n- Język: romani, indoeuropejski\n\n**D. Tatarzy** - błędna:\n- Tatarzy też są mniejszością etniczną i tureckojęzyczną\n- ALE: religia islam (sunnicki), nie karaimska\n- Liczebność ok. 1 900, nie 313\n- W Polsce od XIV w. (Witold), ale wyznają islam, NIE Stary Testament\n\nPułapka: zarówno Karaimi, jak i Tatarzy przybyli z Krymu i WKL w średniowieczu - ale różni ich RELIGIA. Karaimi = wyznanie mojżeszowe (judaizm karaimski), Tatarzy = islam.\n\n## Sposób 3 - odwołanie do reference WOS\n\nMniejszości narodowe i etniczne w Polsce - sekcja 8. \"Naród i mniejszości narodowe\" w podstawie programowej WOS rozszerzonego:\n\n**4 mniejszości etniczne wg Ustawy z 6 stycznia 2005 r. (Dz.U. 2005 nr 17 poz. 141):**\n- **Karaimi** - ok. 313 osób, religia karaimska, język karaimski\n- **Łemkowie** - ok. 10 000 osób, prawosławie/grekokatolicyzm, łemkowski\n- **Romowie** - ok. 17 000 osób, różne religie, romani\n- **Tatarzy** - ok. 1 900 osób, islam, tatarski (zaginiony, dziś polski)\n\nKaraimi to NAJMNIEJ liczna mniejszość etniczna i jednocześnie najmniej liczna ze WSZYSTKICH 13 ustawowo uznanych mniejszości w Polsce.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\nPoniżej oficjalny schemat oceniania wg „Zasad oceniania rozwiązań zadań” CKE (arkusz MWO-R1, maj 2018).\n\n> **Schemat oceniania CKE (zad. 5, max 1 pkt):**\n> - 1 p. - wskazanie poprawnej odpowiedzi.\n> - 0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\n\n**Poprawna odpowiedź (CKE):** A.\n\n## Reference politologiczny / etniczny\n\n**Karaimi w Polsce** - najmniejsza mniejszość etniczna, ok. 313 osób (spis 2011). Pochodzą z Półwyspu Krymskiego, sprowadzeni do Wielkiego Księstwa Litewskiego przez Witolda Kiejstutowicza po wyprawie krymskiej (ok. 1397 r.). Główne ośrodki historyczne: Troki (obecnie Litwa), Łuck (Ukraina), Halicz (Ukraina). W Polsce po 1945 osiedli głównie w Wrocławiu, Warszawie, Gdańsku.\n\n**Karaimizm** - religia oparta na hebrajskim Starym Testamencie (Tanach), powstała w VIII w. n.e. w środowisku judaizmu mezopotamskiego. Założyciel: Anan ben Dawid (II poł. VIII w.). Karaimi odrzucają Talmud i Misznę - uznają tylko tekst Pisma jako autorytatywny. Język liturgiczny: hebrajski; język codzienny: karaimski (kipczacka gałąź języków turkijskich).\n\n**Ustawa z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym** (Dz.U. 2005 nr 17 poz. 141) - kluczowy akt prawny regulujący prawa mniejszości w Polsce.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Mniejszość | Liczebność (2011) | Religia | Język | Status |\n| **A** | **Karaimi** | **313** | **karaimizm** (Pismo bez Talmudu) | **karaimski** (kipczacki) | **Etniczna** - POPRAWNA |\n| B | Ormianie | 1 700 | chrześcijaństwo (Kościół Ormiański) | ormiański (indoeuropejski) | Narodowa - błędna |\n| C | Romowie | 17 000 | różne | romani (indoeuropejski) | Etniczna - ale NIE z Krymu |\n| D | Tatarzy | 1 900 | islam (sunnicki) | polski (utracili tatarski) | Etniczna - ale NIE karaimizm |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> **Uwaga:** Pułapka pierwsza - Tatarzy i Karaimi mają wspólne pochodzenie (Krym + WKL + Witold) i wspólny rdzeń językowy (turkijski/kipczacki). RÓŻNI ich religia: Tatarzy = islam, Karaimi = karaimizm (oparte na Starym Testamencie). Klucz to fragment \"uznaje Pismo Święte Starego Testamentu\" - to identyfikuje karaimizm, NIE islam.\n\n> **Uwaga:** Pułapka druga - Karaimów myli się czasem z Żydami, bo obie społeczności bazują na Starym Testamencie. Różnica: judaizm rabiniczny (Żydzi) uznaje Talmud, karaimizm (Karaimi) GO ODRZUCA. Stąd \"Pismo bez dodatków, komentarzy\" → Karaimi.\n\n> **Uwaga:** Liczebność 313 osób - to bardzo konkretna i niska liczba, którą warto zapamiętać. Karaimi to **ostatnia, ginąca mniejszość etniczna Polski**. Dla porównania: Polska ma ok. 38 milionów mieszkańców - Karaimi stanowią 0,0008% populacji.","image":"img/wos-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 5. (0-1)<br>O jednej z grup mniejszościowych<br>Są najmniej liczną mniejszością w Polsce - podczas przeprowadzonego w 2011 roku spisu<br>powszechnego tę identyfikację narodowo-etniczną zadeklarowało 313 obywateli polskich. Mają<br>status prawny mniejszości etnicznej. Pierwsze ich grupy przybyły z Krymu w XIII-XIV wieku<br>i osiedliły się na ziemiach Księstwa Halicko-Włodzimierskiego oraz Wielkiego Księstwa<br>Litewskiego, gdzie tworzyły gminy wyznaniowe, zwane dżymatami. Ich religia powstała<br>w VIII wieku, a uznaje się w niej Pismo Święte Starego Testamentu, nie dopuszczając do niego<br>żadnych dodatków, komentarzy czy uzupełnień. Ich język należy do gałęzi kipczackiej<br>tureckiej grupy językowej, zwanej niekiedy turkijską.<br>Na podstawie: mswia.gov.pl; www.[ ].org.pl<br>Zaznacz nazwę grupy mniejszościowej opisanej w tekście.<br>A. Karaimi<br>B. Ormianie<br>C. Romowie<br>D. Tatarzy</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 5. (0-1)<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.</p>\n<ol><li>Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:</li><li>charakteryzuje mniejszości narodowe, etniczne i grupy</li></ol>\n<p>imigrantów żyjące w Polsce (liczebność, historia, kultura, religia<br>itp.); wymienia prawa, które im przysługują.<br>(III etap) 8. Naród i mniejszości narodowe. Zdający:</p>\n<ol><li>wymienia mniejszości narodowe i etniczne oraz grupy migrantów</li></ol>\n<p>(w tym uchodźców) żyjące obecnie w Polsce i przedstawia<br>przysługujące im prawa; na podstawie samodzielnie zebranych<br>materiałów charakteryzuje jedną z tych grup (jej historię, kulturę,<br>obecną sytuację).<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>wskazanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Poprawna odpowiedź<br>A.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A. Karaimi</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza źródła</h4>\n<p>Tekst zawiera pięć kluczowych wskazówek pozwalających jednoznacznie zidentyfikować mniejszość:</p>\n<p><strong>Wskazówka 1: &quot;Najmniej liczna mniejszość - 313 osób w 2011 r.&quot;</strong><br>Z czterech podanych mniejszości:</p>\n<ul><li>Karaimi: ok. 313 osób (NIS spis 2011)</li><li>Ormianie: ok. 1 700 osób</li><li>Romowie: ok. 17 000 osób</li><li>Tatarzy: ok. 1 900 osób</li></ul>\n<p>Karaimi są jednoznacznie NAJMNIEJ LICZNĄ z tych mniejszości w Polsce.</p>\n<p><strong>Wskazówka 2: Status &quot;mniejszości etnicznej&quot; (NIE narodowej)</strong><br>Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych z 2005 r. wyróżnia:</p>\n<ul><li>9 mniejszości narodowych: Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi</li><li>4 mniejszości etniczne: <strong>Karaimi</strong>, Łemkowie, Romowie, <strong>Tatarzy</strong></li></ul>\n<p>Ormianie to mniejszość <em>narodowa</em>, nie etniczna - to wyklucza opcję B.</p>\n<p><strong>Wskazówka 3: &quot;Pierwsze grupy przybyły z Krymu w XIII-XIV wieku, osiedliły się w Księstwie Halicko-Włodzimierskim oraz Wielkim Księstwie Litewskim&quot;</strong><br>Karaimi rzeczywiście pochodzą z Półwyspu Krymskiego, sprowadzeni do WKL przez Wielkiego Księcia Witolda po jego krymskiej wyprawie pod koniec XIV wieku (ok. 1397 r.). Osiedlili się głównie w Trokach, Łucku i Haliczu. To dokładnie odpowiada opisowi.</p>\n<p><strong>Wskazówka 4: &quot;Religia powstała w VIII wieku, uznaje Pismo Stary Testament BEZ dodatków, komentarzy, uzupełnień&quot;</strong><br>To jednoznaczna identyfikacja <strong>karaimizmu</strong> - religii rabbinicznej powstałej w VIII w. n.e. w Mezopotamii. Założycielem był Anan ben Dawid (II poł. VIII w.). Karaimi <em>odrzucają Talmud</em> i wszelkie rabinackie komentarze do Tory, uznając tylko TEKST PISMA. Stąd nazwa: <em>karaim</em> z hebr. <em>qara&#x27;im</em> = &quot;czytający&quot; (Pismo).</p>\n<p><strong>Wskazówka 5: &quot;Język gałęzi kipczackiej tureckiej grupy językowej&quot;</strong><br>Język karaimski należy do <strong>grupy turkijskiej</strong> (lub turkickiej), gałęzi kipczackiej. Spokrewniony z językami: tatarskim, kazachskim, kirgiskim. To unikalna cecha - Karaimi w Polsce mówią językiem tureckim, mimo że są wyznania mojżeszowego.</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja innych opcji</h4>\n<p><strong>B. Ormianie</strong> - błędna:</p>\n<ul><li>Mniejszość NARODOWA (nie etniczna)</li><li>Liczebność ok. 1 700, nie 313</li><li>Religia: chrześcijaństwo (Apostolski Kościół Ormiański)</li><li>Język: ormiański, grupa indoeuropejska</li></ul>\n<p><strong>C. Romowie</strong> - błędna:</p>\n<ul><li>Liczebność ok. 17 000 (najliczniejsza z podanych)</li><li>Pochodzenie: Indie, nie Krym</li><li>Religia: różna (chrześcijaństwo, islam), brak własnego kanonu</li><li>Język: romani, indoeuropejski</li></ul>\n<p><strong>D. Tatarzy</strong> - błędna:</p>\n<ul><li>Tatarzy też są mniejszością etniczną i tureckojęzyczną</li><li>ALE: religia islam (sunnicki), nie karaimska</li><li>Liczebność ok. 1 900, nie 313</li><li>W Polsce od XIV w. (Witold), ale wyznają islam, NIE Stary Testament</li></ul>\n<p>Pułapka: zarówno Karaimi, jak i Tatarzy przybyli z Krymu i WKL w średniowieczu - ale różni ich RELIGIA. Karaimi = wyznanie mojżeszowe (judaizm karaimski), Tatarzy = islam.</p>\n<h4>Sposób 3 - odwołanie do reference WOS</h4>\n<p>Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce - sekcja 8. &quot;Naród i mniejszości narodowe&quot; w podstawie programowej WOS rozszerzonego:</p>\n<p><strong>4 mniejszości etniczne wg Ustawy z 6 stycznia 2005 r. (Dz.U. 2005 nr 17 poz. 141):</strong></p>\n<ul><li><strong>Karaimi</strong> - ok. 313 osób, religia karaimska, język karaimski</li><li><strong>Łemkowie</strong> - ok. 10 000 osób, prawosławie/grekokatolicyzm, łemkowski</li><li><strong>Romowie</strong> - ok. 17 000 osób, różne religie, romani</li><li><strong>Tatarzy</strong> - ok. 1 900 osób, islam, tatarski (zaginiony, dziś polski)</li></ul>\n<p>Karaimi to NAJMNIEJ liczna mniejszość etniczna i jednocześnie najmniej liczna ze WSZYSTKICH 13 ustawowo uznanych mniejszości w Polsce.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p>Poniżej oficjalny schemat oceniania wg „Zasad oceniania rozwiązań zadań” CKE (arkusz MWO-R1, maj 2018).</p>\n<blockquote><strong>Schemat oceniania CKE (zad. 5, max 1 pkt):</strong><br>- 1 p. - wskazanie poprawnej odpowiedzi.<br>- 0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</blockquote>\n<p><strong>Poprawna odpowiedź (CKE):</strong> A.</p>\n<h4>Reference politologiczny / etniczny</h4>\n<p><strong>Karaimi w Polsce</strong> - najmniejsza mniejszość etniczna, ok. 313 osób (spis 2011). Pochodzą z Półwyspu Krymskiego, sprowadzeni do Wielkiego Księstwa Litewskiego przez Witolda Kiejstutowicza po wyprawie krymskiej (ok. 1397 r.). Główne ośrodki historyczne: Troki (obecnie Litwa), Łuck (Ukraina), Halicz (Ukraina). W Polsce po 1945 osiedli głównie w Wrocławiu, Warszawie, Gdańsku.</p>\n<p><strong>Karaimizm</strong> - religia oparta na hebrajskim Starym Testamencie (Tanach), powstała w VIII w. n.e. w środowisku judaizmu mezopotamskiego. Założyciel: Anan ben Dawid (II poł. VIII w.). Karaimi odrzucają Talmud i Misznę - uznają tylko tekst Pisma jako autorytatywny. Język liturgiczny: hebrajski; język codzienny: karaimski (kipczacka gałąź języków turkijskich).</p>\n<p><strong>Ustawa z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym</strong> (Dz.U. 2005 nr 17 poz. 141) - kluczowy akt prawny regulujący prawa mniejszości w Polsce.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Mniejszość | Liczebność (2011) | Religia | Język | Status |<br>| <strong>A</strong> | <strong>Karaimi</strong> | <strong>313</strong> | <strong>karaimizm</strong> (Pismo bez Talmudu) | <strong>karaimski</strong> (kipczacki) | <strong>Etniczna</strong> - POPRAWNA |<br>| B | Ormianie | 1 700 | chrześcijaństwo (Kościół Ormiański) | ormiański (indoeuropejski) | Narodowa - błędna |<br>| C | Romowie | 17 000 | różne | romani (indoeuropejski) | Etniczna - ale NIE z Krymu |<br>| D | Tatarzy | 1 900 | islam (sunnicki) | polski (utracili tatarski) | Etniczna - ale NIE karaimizm |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Pułapka pierwsza - Tatarzy i Karaimi mają wspólne pochodzenie (Krym + WKL + Witold) i wspólny rdzeń językowy (turkijski/kipczacki). RÓŻNI ich religia: Tatarzy = islam, Karaimi = karaimizm (oparte na Starym Testamencie). Klucz to fragment &quot;uznaje Pismo Święte Starego Testamentu&quot; - to identyfikuje karaimizm, NIE islam.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Pułapka druga - Karaimów myli się czasem z Żydami, bo obie społeczności bazują na Starym Testamencie. Różnica: judaizm rabiniczny (Żydzi) uznaje Talmud, karaimizm (Karaimi) GO ODRZUCA. Stąd &quot;Pismo bez dodatków, komentarzy&quot; → Karaimi.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Liczebność 313 osób - to bardzo konkretna i niska liczba, którą warto zapamiętać. Karaimi to <strong>ostatnia, ginąca mniejszość etniczna Polski</strong>. Dla porównania: Polska ma ok. 38 milionów mieszkańców - Karaimi stanowią 0,0008% populacji.</blockquote>"}]}