Zadanie 10. (0-2)
O systemie ochrony zdrowia w USA w końcu pierwszej dekady XXI wieku
łącznie, są najwyższe na świecie.
\nśrodków na finansowanie ochrony zdrowia.
\nodpowiedzialności jednostki.
\nprzez pracodawców, grupowe ubezpieczenia zdrowotne.
\npreferencji konsumentów.
\nzarówno państwowych, jak i prywatnych.
Na podstawie: W. Rutkowski, Współczesne państwo dobrobytu, Warszawa 2009, s. 179.
10.1. Uzupełnij zdanie - wpisz właściwy numer.
Zdanie zawierające opinię oznaczono numerem
10.2. Rozstrzygnij, czy przedstawiony w tekście system opieki i ubezpieczeń zdrowotnych
jest charakterystyczny dla klasycznego państwa dobrobytu (państwa socjalnego).
Swój wybór uzasadnij.
Rozstrzygnięcie -
Uzasadnienie -
Zadanie 10. (0-2)
10.1.
I. Wykorzystanie
i tworzenie
informacji.
wiarygodność i bezstronność oraz odróżniając informacje od
komentarzy.
(III etap) 6. Środki masowego przekazu. Zdający:
różnice między przekazami i odróżnia informacje od komentarzy;
krytycznie analizuje przekaz reklamowy.
Schemat punktowania
1 p. -
wskazanie poprawnej odpowiedzi.
0 p. -
inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Poprawna odpowiedź
5.
10.2.
I. Wykorzystanie
i tworzenie
informacji.
IV. Znajomość
zasad i procedur
demokracji.
podaje różne sposoby rozumienia wolności, równości
i sprawiedliwości.
(chrześcijańska demokracja, konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm,
socjaldemokracja, socjalizm).
i zagrożenia. Zdający:
\nrealizacji przez państwo.
(III etap) 29. Przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. Zdający:
czemu służą ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.
Schemat punktowania
1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.
0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Przykładowa odpowiedź
Rozstrzygnięcie - nie
Uzasadnienie - Rola państwa w USA w zakresie ochrony zdrowia jest mocno ograniczona,
głównym źródłem finansowania opieki zdrowotnej są prywatne ubezpieczenia i aż 15%
populacji w 2006 r. znajdowało się poza systemem ubezpieczeń zdrowotnych.
Odpowiedź: 10.1. Numer 5. (zdanie ocenne - "zaleta... duza elastycznosc"). Wszystkie pozostale zdania to fakty/dane. 10.2. Rozstrzygniecie: NIE - opisany system nie jest charakterystyczny dla klasycznego panstwa dobrobytu. Uzasadnienie: Klasyczne panstwo dobrobytu (welfare state, model skandynawski/europejski) opiera sie na: (a) wysokim udziale wydatkow PANSTWA na ochrone zdrowia, (b) powszechnosci ubezpieczen i objeciu wszystkich obywateli, (c) odpowiedzialnosci panstwa za zdrowie obywateli. Tymczasem system USA opisany w tekscie: (a) panstwo wydaje stosunkowo malo (zdanie 2.), (b) 15,8% ludnosci jest BEZ ubezpieczenia (zdanie 6.), (c) odpowiedzialnosc spoczywa na jednostce i sektorze prywatnym (zdanie 3., 4.). To model rezydualny/liberalny, nie welfare state.
\nStrona arkusza CKE z trescia zadania
\nRozwiazanie
\n10.1.
Numer 5. - zdanie "Zaleta tych rozwiazan jest duza elastycznosc dostosowania uslug opieki zdrowotnej do preferencji konsumentow" jest opinia/sadem wartosciujacym. Wszystkie pozostale zdania to fakty (dane statystyczne, opisy strukturalne) - mozna je zweryfikowac empirycznie.
10.2.
Rozstrzygniecie: NIE.
Uzasadnienie: klasyczne panstwo dobrobytu (welfare state w typologii Esping-Andersena - model socjaldemokratyczny lub konserwatywno-korporacyjny) charakteryzuje sie:
\nSystem USA opisany w tekscie to model rezydualny/liberalny:
\n(Reforma Affordable Care Act - "Obamacare" - 2010 r. czesciowo zmienila te statystyki, ale model amerykanski pozostaje liberalny.)
\nTypowy błąd: 10.1: pomylenie zdania 5 (opinia) z 1 lub 2 (fakty wymagaja porownan, ale sa weryfikowalne). 10.2: stwierdzenie TAK bo "duze wydatki" - to mylace, klasyczne welfare state to wydatki PANSTWA, a nie laczne (publiczne + prywatne).
"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"10.1. ## Poprawna odpowiedź
\nZdanie zawierające opinię oznaczono numerem 5.
\n| Nr | Treść | Fakt czy opinia? | Dlaczego |
| 1 | „W Stanach Zjednoczonych całkowite wydatki na ochronę zdrowia, publiczne i prywatne łącznie, są najwyższe na świecie.” | FAKT | Twierdzenie weryfikowalne statystycznie (dane WHO, OECD). |
| 2 | „Państwo przeznacza mniej środków na finansowanie ochrony zdrowia.” | FAKT | Porównanie statystyczne - sprawdzalne. |
| 3 | „W debacie publicznej mówi się o większej roli instytucji sektora prywatnego.” | FAKT | Stwierdzenie o stanie debaty (sprawdzalne w mediach, publikacjach). |
| 4 | „Źródłem finansowania opieki zdrowotnej osób w wieku do 65 lat są prywatne, sponsorowane przez pracodawców, grupowe ubezpieczenia zdrowotne.” | FAKT | Opis mechanizmu prawno-instytucjonalnego - weryfikowalny. |
| 5 | „Zaletą tych rozwiązań jest duża elastyczność dostosowania usług opieki zdrowotnej do preferencji konsumentów.” | OPINIA | Słowo „ZALETA” + „duża elastyczność” = SUBIEKTYWNA OCENA. Można polemizować: dla jednych zaletą, dla innych wadą. |
| 6 | „W 2006 roku ponad 15,8% ludności pozostawało poza systemem ubezpieczeń zdrowotnych.” | FAKT | Konkretna liczba i rok - weryfikowalne. |
→ Zdanie 5 jest OPINIĄ, ponieważ:
\nTest 1: Czy zdanie zawiera słowa wartościujące?
\nSłowa-sygnały opinii:
\nZdanie 5 zawiera „ZALETĄ” + „DUŻA” = jednoznaczna opinia.
\nTest 2: Czy zdanie można zweryfikować?
\nZdanie 5 „zaletą jest elastyczność” → NIE MOŻNA zweryfikować obiektywnie - to ocena.
\n📋 Schemat:\n
- 1 pkt - wskazanie poprawnej odpowiedzi: 5
- 0 pkt - inna odpowiedź lub brak
📖 Fakt vs opinia w mediach (rozróżnienie kluczowe w WOS):\n
FAKT (factual statement):
- Obiektywnie weryfikowalne stwierdzenie.
- Operuje LICZBAMI, DATAMI, NAZWAMI, wynikami badań.
- Sprawdzalne w niezależnych źródłach.
- Przykład: „W 2024 r. Polska ma 38 mln mieszkańców (GUS).”
OPINIA (value judgment, evaluative statement):
- Subiektywna ocena, wartościowanie.
- Operuje przymiotnikami wartościującymi (dobry/zły, mały/duży).
- Niemożliwa do obiektywnej weryfikacji (zależy od kryteriów).
- Przykład: „Polska jest zbyt zaludniona” (czy zbyt? wg jakiego kryterium?).
Mieszane (hybrid):
- „Wzrost PKB Polski w 2024 r. wyniósł 3% - to dobry wynik na tle UE.”
- Pierwsza część = fakt; druga („dobry wynik”) = opinia.
Rola mediów w demokracji (kontekst arkuszowy):
- Etyka dziennikarska (Karta Etyki Mediów) wymaga oddzielania faktów od opinii - przejście od relacji do komentarza powinno być wyraźnie oznaczone (np. „naszym zdaniem”, „komentarz”, „felieton”).
- Krytyczna analiza mediów to KOMPETENCJA OBYWATELSKA - uczeń powinien umieć rozpoznać manipulację, propagandę, ukrytą ocenę w pozornie obiektywnym tekście.
- Fake news, dezinformacja, post-prawda - współczesne wyzwania dla rozróżnienia faktu od opinii.
Słowa-sygnały opinii w tekście:
- Wartościujące przymiotniki: „dobry”, „zły”, „doskonały”, „kontrowersyjny”, „nieefektywny”.
- Modyfikatory pewności: „prawdopodobnie”, „zapewne”, „powinien”.
- Słowa-oceny: „zaleta”, „wada”, „korzyść”, „strata”, „plus”, „minus”.
- Emocjonalne: „wzruszające”, „oburzające”, „niepokojące”, „inspirujące”.
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - uczeń sugeruje zdanie 3 („w debacie publicznej mówi się…”). ALE to NIE jest opinia - to stwierdzenie o FAKCIE społecznym (że taka debata istnieje), nie ocena. Można zweryfikować, czy debata trwa.\n
⚠️ Uwaga: Drugi błąd - wskazywanie zdania 2 („państwo przeznacza mniej środków”) jako opinii. ALE „mniej” jest tu PORÓWNANIEM weryfikowalnym (USA vs inne kraje rozwinięte), nie subiektywną oceną. To FAKT.\n
⚠️ Uwaga: Słowo-klucz w zdaniu 5: „ZALETĄ”. To rzeczownik WARTOŚCIUJĄCY POZYTYWNIE - automatycznie sygnalizuje OPINIĘ. Gdyby napisano „cechą tych rozwiązań jest duża elastyczność” (bez „zalety”), zdanie byłoby bardziej neutralne. Ale „zaleta” = JEDNOZNACZNA pozytywna ocena.\n
⚠️ Uwaga: Klucz CKE w WOS często testuje umiejętność rozróżniania faktów od opinii w kontekście krytycznej analizy mediów (Wymagania szczegółowe 14.7). To kompetencja społeczeństwa obywatelskiego - umieć rozpoznać MANIPULACJĘ przez ukrytą ocenę w pozornie obiektywnym tekście.\n
10.2. ## Poprawna odpowiedź
\nPaństwo dobrobytu (welfare state) - model społeczno-ekonomiczny, w którym państwo bierze odpowiedzialność za zapewnienie obywatelom MINIMALNEGO POZIOMU dobrostanu i bezpieczeństwa socjalnego. Klasyczne cechy:
\nKlasyczne przykłady państw dobrobytu:
\nAnalizując zdania tekstu:
\n| Cecha | Tekst (USA) | Klasyczne państwo dobrobytu |
| Wydatki łączne | „najwyższe na świecie” | wysokie |
| Wydatki PAŃSTWA | „mniej niż w innych krajach rozwiniętych” | wysokie |
| Sektor prywatny | „większa rola instytucji sektora prywatnego” | mniejsza |
| Finansowanie | „prywatne ubezpieczenia sponsorowane przez pracodawców” | publiczne, powszechne |
| Powszechność | „15,8% ludności poza systemem” | 100% (universalism) |
→ Wniosek jednoznaczny: USA mają wysokie WYDATKI ŁĄCZNE, ale niskie WYDATKI PAŃSTWA i NISKĄ POWSZECHNOŚĆ. To dokładnie odwrotność państwa dobrobytu.
\nGøsta Esping-Andersen, The Three Worlds of Welfare Capitalism (1990) - klasyczna typologia państw opiekuńczych:
\n| Model | Cechy | Przykłady |
| Liberalny (rezydualny) | Minimum państwowe, dominacja rynku i sektora prywatnego, świadczenia uzależnione od testu dochodu (means-tested). | USA, Kanada, Australia, Wielka Brytania (po Thatcher) |
| Korporacyjno-konserwatywny (bismarckowski) | Ubezpieczenia związane z pracą, świadczenia zależne od składek, silna rola rodziny. | Niemcy, Austria, Francja, Włochy |
| Socjaldemokratyczny (skandynawski) | Uniwersalizm, wysokie świadczenia ze środków publicznych, dekomodyfikacja pracy. | Szwecja, Dania, Norwegia, Finlandia |
USA są klasycznym przykładem MODELU LIBERALNEGO (rezydualnego), NIE państwa dobrobytu w sensie Beveridge'a / skandynawskim.
\n📋 Schemat:\n
- 1 pkt - podanie DWÓCH poprawnych elementów: rozstrzygnięcie + uzasadnienie wskazujące CECHY systemu USA niezgodne z państwem dobrobytu.
- 0 pkt - błędne rozstrzygnięcie lub uzasadnienie nieadekwatne.
Akceptowane rozstrzygnięcie: „nie”.
Akceptowane uzasadnienia (dowolny z elementów):
- Mała rola państwa (vs duża w państwie dobrobytu).
- Dominacja prywatnych ubezpieczeń (vs powszechne państwowe).
- 15,8% bez ubezpieczenia (vs uniwersalizm).
- Sponsorowanie przez pracodawców (vs finansowanie publiczne).
- System rezydualny / liberalny (NIE socjaldemokratyczny / Bismarckowski).
Wykluczone:
- „tak” (błąd merytoryczny - system USA NIE jest państwem dobrobytu).
- Uzasadnienie odwołujące się tylko do wysokości WYDATKÓW ŁĄCZNYCH (USA ma najwyższe, ale to nie czyni go welfare state - kluczowa jest STRUKTURA finansowania).
📖 Państwo dobrobytu (welfare state):\n
Twórcy koncepcji:
- William Beveridge - Report on Social Insurance and Allied Services (1942), tzw. Raport Beveridge'a. Fundamenty brytyjskiej NHS (1948) i powojennego welfare state.
- John Maynard Keynes - ekonomia popytu, państwo aktywne, pełne zatrudnienie.
- Otto von Bismarck - pierwsze ustawy socjalne w Niemczech (1880s): ubezpieczenia chorobowe (1883), wypadkowe (1884), emerytalne (1889).
3 modele Esping-Andersena (1990):
1. Liberalny (USA, UK) - minimum państwowe, indywidualna odpowiedzialność.
2. Korporacyjny (Niemcy, Francja) - ubezpieczenia związane z pracą, rola rodziny.
3. Socjaldemokratyczny (Skandynawia) - uniwersalne świadczenia, wysokie podatki, dekomodyfikacja.
System opieki zdrowotnej - typologia:
| Model | Cechy | Przykłady |
|---|---|---|
| Beveridge'a (NHS-typu) | Państwowy, finansowany z podatków, powszechny | UK, Hiszpania, Włochy, Skandynawia |
| Bismarcka (ubezpieczeniowy) | Ubezpieczenia społeczne (składki), kasy chorych | Niemcy, Francja, Polska (NFZ) |
| Rezydualny (USA) | Prywatne ubezpieczenia + minimum państwowe (Medicare 65+, Medicaid biedni) | USA |
| Centralizowany państwowy | Państwowe, planowe (czasem niskiej jakości) | dawne ZSRR, Kuba |
USA - kluczowe programy zdrowotne:
- Medicare (1965, ustawa Lyndona Johnsona) - ubezpieczenie publiczne dla osób 65+.
- Medicaid (1965) - pomoc zdrowotna dla osób ubogich (means-tested).
- Affordable Care Act (Obamacare) (2010) - reforma Obamy, próba upowszechnienia ubezpieczeń. Status ACA wahał się: częściowo zniesiony przez Trumpa, częściowo przywrócony.
- Pre-ACA (2006, czas arkusza): 15,8% bez ubezpieczenia = ok. 47 mln Amerykanów.
Polska (kontekst):
- Model Bismarcka (NFZ, składki zdrowotne).
- Powszechność: TAK (każdy ubezpieczony obowiązkowo).
- Wydatki publiczne na zdrowie: ok. 6% PKB (2024, w drodze do 7%).
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - pisanie „tak”, bo USA wydaje DUŻO na zdrowie. ALE klucz państwa dobrobytu to nie WYSOKOŚĆ WYDATKÓW ŁĄCZNYCH, lecz STRUKTURA: rola państwa + powszechność. USA wydaje dużo, ale są to głównie WYDATKI PRYWATNE, państwo wydaje mniej niż w Europie. To NIE jest welfare state.\n
⚠️ Uwaga: Drugi błąd - uzasadnienie powtarzające tekst BEZ ODWOŁANIA DO KLUCZOWEJ CECHY (mała rola państwa LUB brak powszechności). Klucz CKE wymaga WSKAZANIA, CO konkretnie sprzeczne z państwem dobrobytu.\n
⚠️ Uwaga: Trzeci błąd - pomylenie „państwa dobrobytu” z „państwem socjalnym”. To w zasadzie SYNONIMY (welfare state = państwo opiekuńcze, państwo dobrobytu, państwo socjalne - wszystkie mówią o aktywnej roli państwa w sferze socjalnej). Klucz CKE akceptuje wszystkie te terminy zamiennie.\n
⚠️ Uwaga: USA charakteryzują się „dualnym systemem zdrowotnym” - bogaci i klasa średnia z prywatnymi ubezpieczeniami pracowniczymi (wysoki standard), biedni z Medicaid (niski), starsi z Medicare (średni), reszta (15,8% w 2006, dziś po ACA mniej) - bez ubezpieczenia. To OPOZYCJA do uniwersalizmu państwa dobrobytu.\n
⚠️ Uwaga: Reforma Obamy (ACA, 2010) UMOŻLIWIŁA upowszechnienie ubezpieczeń - w 2016 r. odsetek bez ubezpieczenia spadł do ok. 9%. Ale za czasów Trumpa ACA została CZĘŚCIOWO zniesiona, a w 2024 r. nadal ok. 8% Amerykanów nie ma ubezpieczenia - to nadal DALEKO od uniwersalizmu welfare state."}]}