Zadanie 18. (0-2)
Przepisy prawne z polskiej ustawy uchwalonej w 1987 roku
Przepis 1. Rzecznik bada, czy wskutek działania lub zaniechania organów, organizacji
i instytucji […] nie nastąpiło naruszenie prawa, a także zasad współżycia i sprawiedliwości
społecznej.
Przepis 2. Rzecznika powołuje Sejm na wniosek Prezydium Sejmu, zgłoszony po zasięgnięciu
opinii Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego.
Przepis 3. Wniosek kierowany do Rzecznika jest wolny od opłat, nie wymaga zachowania
szczególnej formy, lecz powinien zawierać oznaczenie wnioskodawcy oraz osoby, której […]
sprawa dotyczy, a także określać przedmiot sprawy.
Przepis 4. Organ, organizacja lub instytucja, do których zwróci się Rzecznik, obowiązane są
z nim współdziałać i udzielać mu pomocy […].
Dz.U. 1987, nr 21, poz. 123.
18.1. Podaj pełną nazwę instytucji, której dotyczą przytoczone przepisy prawne.
18.2. Podaj numer przepisu prawnego, który stracił aktualność. Swój wybór uzasadnij,
przytaczając obowiązujące uregulowania w tym zakresie.
Numer -
Uzasadnienie -
Zadanie 18. (0-2)
18.1.
I. Wykorzystanie
i tworzenie
informacji.
V. Znajomość
podstaw ustroju
Rzeczypospolitej
Polskiej.
(IV etap z.p.)
VI. Znajomość
praw człowieka
i sposobów ich
ochrony.
publicznego. Zdający:
\nObywatelskich.
\nprawną w konkretnych sytuacjach.
\nRzeczypospolitej Polskiej, wymienia środki i mechanizmy ich
ochrony w Polsce.
(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:
i interpretuje proste przepisy prawne.
(IV etap z.p.) 6. Ochrona praw i wolności. Zdający:
i Rzecznika Praw Dziecka; pisze prostą skargę do jednego z nich
(według wzoru).
Schemat punktowania
1 p. -
podanie poprawnej odpowiedzi.
0 p. -
inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Poprawna odpowiedź
Rzecznik Praw Obywatelskich
18.2.
I. Wykorzystanie
i tworzenie
informacji.
V. Znajomość
podstaw ustroju
Rzeczypospolitej
Polskiej.
(IV etap z.p.)
VI. Znajomość
praw człowieka
i sposobów ich
ochrony.
znaczenie obu izb oraz Zgromadzenia Narodowego w systemie
władz Rzeczypospolitej Polskiej.
publicznego. Zdający:
\nObywatelskich.
(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:
i interpretuje proste przepisy prawne.
Schemat punktowania
1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.
0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Przykładowa odpowiedź
Numer - 2
Uzasadnienie - Konstytucja RP stanowi, że wybór RPO odbywa się przez Sejm RP za zgodą
Senatu RP, a PRON obecnie nie istnieje.
Odpowiedź: 18.1. Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) - urzad powolany ustawa z 15 lipca 1987 r. (Dz.U. 1987 nr 21 poz. 123). 18.2. Numer 2. Uzasadnienie: Przepis 2 stracil aktualnosc, poniewaz: (a) Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) byl organizacja PRL-owska, ktora zostala rozwiazana w 1989 r. - obecnie nie istnieje, wiec nie moze opiniowac; (b) Zgodnie z art. 209 Konstytucji RP z 1997 r. oraz aktualna ustawa z 15 lipca 1987 r. (w wersji znowelizowanej), Rzecznika Praw Obywatelskich powoluje SEJM ZA ZGODA SENATU, na wniosek Marszalka Sejmu lub grupy co najmniej 35 poslow. Kadencja RPO wynosi 5 lat.
\nStrona arkusza CKE z trescia zadania
\nRozwiazanie
\n18.1.
Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) - urzad ustanowiony ustawa z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. 1987 nr 21 poz. 123). Pierwszym RPO byla prof. Ewa Letowska (1988-1991).
18.2.
Numer 2 - stracil aktualnosc.
Uzasadnienie:
\nPrzepisy 1, 3, 4 nadal obowiazuja w niemal niezmienionej formie.
\nTypowy błąd: 18.1: pomylenie z "Rzecznikiem Praw Dziecka" (powolany dopiero w 2000 r.) lub "Rzecznikiem Praw Pacjenta" (2008). 18.2: niektorzy podaja Przepis 1 (zasady wspolzycia spolecznego brzmia archaicznie), ale formula nadal jest w ustawie. Druga pulapka: zaledne pol-uzasadnienie - klucz wymaga PRZYTOCZENIA aktualnych regulacji (art. 209 Konstytucji + udzial Senatu).
"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"18.1. ## Poprawna odpowiedź
\nRzecznik Praw Obywatelskich (RPO).
\nUstawa z 1987 r. (Dz.U. 1987, nr 21, poz. 123) → to Ustawa z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich.
\nTo PIERWSZA polska ustawa powołująca urząd Rzecznika Praw Obywatelskich (jeszcze w czasach PRL, krótko przed obradami Okrągłego Stołu i transformacją 1989 r.). Pierwsza RPO w Polsce: Ewa Łętowska (1987-1992).
\n„Rzecznik bada, czy wskutek działania lub zaniechania organów, organizacji i instytucji […] nie nastąpiło NARUSZENIE PRAWA, a także zasad WSPÓŁŻYCIA i SPRAWIEDLIWOŚCI SPOŁECZNEJ.”\n
→ Klasyczne zadanie RPO: stanie na straży praw i wolności (art. 208 Konstytucji RP). Sprawiedliwość społeczna to formuła zaczerpnięta z art. 2 Konstytucji.
\n„Rzecznika POWOŁUJE SEJM na wniosek Prezydium Sejmu, zgłoszony po zasięgnięciu opinii Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego.”\n
→ Wybór przez SEJM to charakterystyczna procedura dla RPO (też dla NIK, KRRiT, ale tylko RPO ma to w 1987 r.). PRON (Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego) - organizacja masowa PZPR z lat 1982-1989, dziś nie istnieje.
\nUWAGA: W aktualnej Konstytucji RP (1997) procedura wyboru RPO jest INNA - Sejm wybiera za zgodą Senatu (art. 209), opinia PRON oczywiście NIE jest wymagana (PRON nie istnieje).
\n„Wniosek kierowany do Rzecznika jest WOLNY OD OPŁAT, NIE WYMAGA ZACHOWANIA SZCZEGÓLNEJ FORMY, lecz powinien zawierać oznaczenie wnioskodawcy oraz osoby, której […] sprawa dotyczy, a także określać przedmiot sprawy.”\n
→ Cecha charakterystyczna RPO: dostęp BEZPŁATNY i ODFORMALIZOWANY. Każdy obywatel (i podmioty inne) może zwrócić się do RPO ZWYKŁYM PISMEM. To ODRÓŻNIA RPO od skargi do sądu (wymaga opłaty + przymusu adwokackiego dla niektórych spraw).
\n„Organ, organizacja lub instytucja, do których zwróci się Rzecznik, OBOWIĄZANE są z nim WSPÓŁDZIAŁAĆ i udzielać mu POMOCY”.\n
→ Charakterystyczne dla RPO: prawo żądania współdziałania od wszystkich organów państwa. Art. 210 Konstytucji RP, art. 14 Ustawy o RPO.
\n| Instytucja | Funkcja | Rok powołania | Czy pasuje? |
| Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) | Ochrona praw i wolności obywateli | 1987 | TAK - wszystkie wskazówki |
| Rzecznik Praw Dziecka (RPD) | Ochrona praw dzieci | 2000 | NIE - pasuje rok |
| Rzecznik Praw Pacjenta | Ochrona praw pacjentów | 2009 | NIE - pasuje rok |
| Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych (GIODO, od 2018 PUODO) | Ochrona danych osobowych | 1997 | NIE - pasuje rok |
| Rzecznik Finansowy | Ochrona praw klientów finansowych | 2015 | NIE - pasuje rok |
| NIK | Kontrola finansów państwa | 1949 (jako Najwyższa Izba Kontroli; reaktywowana 1989) | NIE - inna funkcja |
📋 Schemat:\n
- 1 pkt - podanie poprawnej PEŁNEJ nazwy: „Rzecznik Praw Obywatelskich”.
- 0 pkt - inna odpowiedź lub brak.
Akceptowane warianty:
- „Rzecznik Praw Obywatelskich”
- „Rzecznik Praw Obywatelskich RP”
- „Rzecznik Praw Obywatelskich Rzeczypospolitej Polskiej”
Wykluczone:
- Sam skrót „RPO” (klucz wymaga PEŁNEJ nazwy).
- „Ombudsman” (potoczna nazwa międzynarodowa).
- „Rzecznik Praw Człowieka” (BŁĄD - to inny urząd; w Polsce jest RPO, nie RPC).
- „Rzecznik” (zbyt ogólne).
📖 Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) - kluczowe fakty:\n
Podstawy prawne:
- Konstytucja RP, art. 208-212.
- Ustawa z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. 1987, nr 21, poz. 123, ze zmianami).
Powołanie:
- Sejm wybiera RPO za zgodą Senatu (art. 209 ust. 1 Konstytucji RP).
- Wniosek o powołanie zgłasza Marszałek Sejmu albo grupa 35 posłów.
- Kadencja: 5 lat (art. 209 ust. 1).
- Tej samej osoby nie można wybrać na RPO więcej niż dwukrotnie.
Zadania RPO (art. 80 Konstytucji RP):
> „Każdy ma prawo wystąpienia, na zasadach określonych w ustawie, do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej.”
Kompetencje RPO:
- Bada zgodność działalności organów administracji z prawem.
- Wystąpienia generalne (sugestie zmian w prawie).
- Wystąpienia indywidualne (interwencja w konkretnej sprawie).
- Wniosek do TK o zbadanie konstytucyjności ustaw.
- Skarga kasacyjna do SN (w określonych sprawach).
- Skarga konstytucyjna (w imieniu obywatela).
- Wniosek do NSA o uchylenie decyzji administracyjnej.
- Rola edukacyjna - edukacja praw obywatelskich.
Niezależność RPO:
- Nie może być posłem, senatorem, członkiem partii, prowadzić działalności gospodarczej (art. 209 ust. 2 i 3).
- Immunitet - bez zgody Sejmu nie można RPO pociągnąć do odpowiedzialności karnej (art. 211).
Lista RPO w RP (do 2024):
1. Ewa Łętowska (1987-1992) - pierwsza RPO w Polsce.
2. Tadeusz Zieliński (1992-1996).
3. Adam Zieliński (1996-2000).
4. Andrzej Zoll (2000-2006).
5. Janusz Kochanowski (2006-2010) - zginął w katastrofie smoleńskiej 10 IV 2010.
6. Stanisław Trociuk (jako p.o., 2010).
7. Irena Lipowicz (2010-2015).
8. Adam Bodnar (2015-2021) - kadencja przedłużona z powodu sporu z TK.
9. Marcin Wiącek (od 2021, kadencja do 2026).
Rzecznicy „specjalistyczni” w RP:
- Rzecznik Praw Dziecka (RPD) - Ustawa z 6 I 2000 r. Obecnie: Mikołaj Pawlak (do 2024) → kontrowersje w 2024 r.
- Rzecznik Praw Pacjenta - Ustawa z 6 XI 2008 r.
- Rzecznik Finansowy - Ustawa z 5 VIII 2015 r.
- Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców - Ustawa z 6 III 2018 r.
- Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych (PUODO) - Ustawa z 10 V 2018 r. (wcześniej GIODO).
Międzynarodowy kontekst:
- Ombudsman = szwedzki urząd z 1809 r. Pierwszy ombudsman świata.
- W RP odpowiednikiem jest RPO.
- Komisarz Praw Człowieka Rady Europy - Strasburg, organ Rady Europy.
- Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich - Strasburg, organ UE; bada SKARGI na instytucje UE (nie krajowe).
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - pisanie samego skrótu „RPO”. Klucz wymaga PEŁNEJ nazwy: „Rzecznik Praw Obywatelskich”. Sam skrót = 0 pkt.\n
⚠️ Uwaga: Drugi błąd - pisanie „Rzecznik Praw Człowieka”. W Polsce NIE MA „Rzecznika Praw Człowieka” - jest Rzecznik Praw OBYWATELSKICH. „Praw Człowieka” to nazwa międzynarodowych funkcjonariuszy (np. Wysoki Komisarz NZ ds. Praw Człowieka, Komisarz Praw Człowieka Rady Europy).\n
⚠️ Uwaga: Trzeci błąd - pomylenie z innymi rzecznikami:\n
- Rzecznik Praw Dziecka (od 2000) - Ustawa z 2000.
- Rzecznik Praw Pacjenta (od 2009).
- Rzecznik Finansowy (od 2015).
Ale w 1987 r. powstał TYLKO Rzecznik Praw OBYWATELSKICH - to pierwszy w PRL/RP.
⚠️ Uwaga: PRON (Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego, 1982-1989) - organizacja masowa pomocnicza PZPR, kontrolowana przez partię komunistyczną, ale formalnie „neutralna”. Po 1989 r. PRON przestał istnieć. Wzmianka o PRON w przepisie z 1987 r. = klasyczny element ustawodawstwa końca PRL. W obecnej Konstytucji RP (od 1997) procedura wyboru RPO NIE zawiera PRON - wymagana jest tylko ZGODA SENATU.\n
⚠️ Uwaga: RPO ma w polskiej tradycji wysoki autorytet - pierwsi RPO (Łętowska, Zieliński, Zoll) byli wybitnymi prawnikami konstytucjonalistami. Adam Bodnar (2015-2021) prowadził bardzo aktywną politykę praw obywatelskich w okresie sporu o praworządność z rządem PiS.\n
⚠️ Uwaga: Klucz CKE testuje DATĘ USTAWY (1987) - uczeń powinien skojarzyć: 1987 r. = ostatnie lata PRL, ale już z reformami; RPO to PIERWSZY tak postępowy urząd w PRL (przed transformacją).\n
18.2. ## Poprawna odpowiedź
\n„Rzecznika powołuje Sejm na wniosek Prezydium Sejmu, zgłoszony po zasięgnięciu opinii Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego.”\n
Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) - masowa organizacja społeczno-polityczna powołana 20 lipca 1982 r. przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego (w okresie stanu wojennego). Cele:
\nRozwiązanie PRON: 8 listopada 1989 r. - w okresie transformacji ustrojowej, po wyborach 4 czerwca 1989 r. i wyborze Tadeusza Mazowieckiego na premiera. PRON jako organizacja związana z PZPR i stanem wojennym straciła rację bytu.
\n→ PRON NIE ISTNIEJE od 1989 r. - więc opinia Rady Krajowej PRON jest NIEMOŻLIWA do uzyskania. Przepis 2 stracił aktualność.
\n„Rzecznik Praw Obywatelskich jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na 5 lat. Zasady działania Rzecznika Praw Obywatelskich określa ustawa.”\n
Procedura aktualna:
\n→ Aktualnie: Sejm + zgoda Senatu. NIE MA: opinii PRON ani Prezydium Sejmu jako wnioskodawcy.
\n| Przepis | Treść (skrót) | Czy aktualny? |
| 1 | RPO bada naruszenia prawa, zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej | TAK - to fundamentalne zadanie RPO (art. 208 Konstytucji RP) |
| 2 | RPO powoływany przez Sejm na wniosek Prezydium Sejmu po opinii PRON | NIE - straciło aktualność (PRON nie istnieje, Konstytucja 1997 zmieniła procedurę) |
| 3 | Wniosek wolny od opłat, bez szczególnej formy | TAK - to zasada DOSTĘPNOŚCI RPO |
| 4 | Organy mają obowiązek współdziałania z RPO | TAK - art. 210 Konstytucji RP, art. 14 ustawy o RPO |
PRON to relikt epoki stanu wojennego - organizacja imitująca pluralizm, kontrolowana przez PZPR. Po 1989 r. straciła rację bytu:
\n→ Przepis 2 jest WIELOKROTNIE NIEAKTUALNY:
\n📋 Schemat:\n
- 1 pkt - podanie DWÓCH poprawnych elementów: numer przepisu + uzasadnienie z obowiązującymi unormowaniami.
- 0 pkt - niewłaściwy numer LUB uzasadnienie bez aktualnych unormowań.
Akceptowany numer: 2.
Akceptowane uzasadnienia (jeden lub kilka):
- „Konstytucja RP (art. 209) stanowi, że RPO powołuje Sejm ZA ZGODĄ SENATU.”
- „PRON (Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego) został rozwiązany w 1989 r., więc obecnie nie istnieje.”
- „Prezydium Sejmu nie jest organem zgłaszającym wniosek o powołanie RPO - wniosek zgłasza Marszałek Sejmu lub grupa 35 posłów.”
Wykluczone:
- Wskazanie innego numeru (1, 3, 4) - błąd merytoryczny (te przepisy nadal obowiązują).
- Uzasadnienie bez wskazania konkretnego mechanizmu (np. „bo to z PRL” - za ogólne).
- Uzasadnienie BEZ ODWOŁANIA do aktualnych unormowań (samo „PRON nie istnieje” - to za mało; trzeba dodać, kto AKTUALNIE wybiera RPO).
📖 Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) - kontekst PRL:\n
- Powołany: 20 lipca 1982 r. (przewodniczący: Jan Dobraczyński, pisarz).
- Rozwiązany: 8 listopada 1989 r.
- Cel formalny: „odrodzenie narodowe” pod patronatem rządu Jaruzelskiego.
- Cel rzeczywisty: legitymizacja władzy PZPR po obaleniu Solidarności w stanie wojennym (13 XII 1981).
- Struktura: rady krajowe, wojewódzkie, terenowe; obejmowała katolików, ludowców, świeckich.
- Po 1989 r. - wszystkie struktury PRL stworzone w stanie wojennym zostały rozwiązane lub zreorganizowane.
Aktualna procedura wyboru RPO (art. 209 Konstytucji RP):
1. Sejm wybiera RPO bezwzględną większością głosów.
2. Senat wyraża zgodę (w ciągu 30 dni; brak uchwały = milcząca zgoda).
3. RPO składa ślubowanie przed Sejmem.
4. Kadencja: 5 lat.
5. Tej samej osoby nie można powołać więcej niż dwukrotnie (art. 209 ust. 1).
Historia RPO w RP:
| RPO | Kadencja | Uwagi |
|---|---|---|
| Ewa Łętowska | 1987-1992 | I RPO, jeszcze w PRL |
| Tadeusz Zieliński | 1992-1996 | I po Konstytucji |
| Adam Zieliński | 1996-2000 | Wybór po Konstytucji 1997 |
| Andrzej Zoll | 2000-2006 | Konstytucjonalist |
| Janusz Kochanowski | 2006-2010 | †10 IV 2010 (Smoleńsk) |
| Irena Lipowicz | 2010-2015 | I kobieta od czasów Łętowskiej |
| Adam Bodnar | 2015-2021 | Spór konstytucyjny przedłużył kadencję; aktualny Minister Sprawiedliwości od 2023 |
| Marcin Wiącek | od 2021 | Do 2026 |
Kompetencje aktualne RPO:
- Wystąpienia generalne (do organów państwa).
- Wystąpienia indywidualne.
- Wnioski do TK.
- Skargi konstytucyjne w imieniu obywateli.
- Skargi kasacyjne do SN i NSA.
- Rola edukacyjna i informacyjna.
Kryterium aktualności przepisu prawnego:
- Akt obowiązuje - gdy nie został uchylony i jest stosowany.
- Przepis stracił aktualność - gdy:
- Akt został uchylony (formalnie).
- Zmienił się stan faktyczny (np. organ nie istnieje - jak PRON).
- Zmieniła się nowa ustawa nadrzędna (np. Konstytucja, art. 8 - najwyższy akt).
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - wskazanie przepisu 1 jako nieaktualnego. PUŁAPKA: przepis 1 mówi o badaniu „zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej” - to brzmi „komunistycznie”, ale w rzeczywistości art. 2 Konstytucji RP TAKŻE zawiera frazę „sprawiedliwości społecznej”. Przepis 1 jest AKTUALNY (zgodny z Konstytucją 1997).\n
⚠️ Uwaga: Drugi błąd - uzasadnienie tylko jednym elementem (np. „bo PRON nie istnieje”). Klucz CKE wymaga DWÓCH elementów: numer + uzasadnienie WSKAZUJĄCE aktualne unormowania (czyli KTO TERAZ wybiera RPO). Najmocniejsze: „Sejm za zgodą Senatu”.\n
⚠️ Uwaga: Trzeci błąd - wskazanie przepisu 3 lub 4 jako nieaktualnych. Te przepisy SĄ AKTUALNE:\n
- Przepis 3 (wniosek wolny od opłat, bez szczególnej formy) - to FUNDAMENTALNE dla dostępności RPO; obowiązuje DO DZIŚ.
- Przepis 4 (obowiązek współdziałania) - art. 14 Ustawy o RPO + art. 210 Konstytucji.
⚠️ Uwaga: Pamiętaj kontekst chronologiczny:\n
- Ustawa o RPO: 15 VII 1987 r. (PRL).
- Konstytucja RP: 2 IV 1997 r. (III RP).
- Między 1987 a 1997 r. procedura wyboru RPO była zmieniana KILKAKROTNIE w nowelizacjach ustawy. Aktualna forma od 1997 r. (Konstytucja).
⚠️ Uwaga: Ciekawostka: w PRL już POWSTAWAŁY niektóre instytucje demokratyczne (RPO 1987, Trybunał Konstytucyjny 1982/1986) - to były efekty „odwilży” lat 1980. po stanie wojennym. Konstytucja RP 1997 r. zachowała je, ale ZMODERNIZOWAŁA procedury (zgodnie z demokratycznymi standardami)."}]}