{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-3)\nTekst 1. O koncepcji obcości według Jana Stanisława Bystronia\n[…] [W]yobrażenia o obcych są logicznym następstwem zawyżonych wyobrażeń na temat\ngrupy własnej. Pozytywnemu, wyidealizowanemu autoobrazowi danej grupy odpowiadają\nnegatywne, pejoratywne wyobrażenia na temat grup obcych, w których podkreśla się niższość\nobcych, ich śmieszność.\nZ. Benedyktowicz, Portrety obcego. Od […] do symbolu, Kraków 2000, s. 59.\nTekst 2. O postrzeganiu kultury rosyjskiej przez Jakutów\n„Wszystkim wiadomo było, że Rosjanie to wyższa nacja. […] Jakut zawsze powinien\npodporządkować się Rosjaninowi. […] Za Chruszczowa wstydziliśmy się, że jesteśmy\nJakutami. […] Wstydziliśmy się mówić po jakucku. Kto lepiej znał rosyjski, ten wyżej trzymał\ngłowę. Jakuci starali się posyłać dzieci do klas rosyjskich”. […] Wartości kultury tradycyjnej\n[Jakuci] odrzucali z nadzieją, że taka postawa uwolni ich od piętna „dzikusa”, a przede\nwszystkim umożliwi samorealizację, rozwój. Ich światopogląd kształtował się z dala od\nwioskowej małej ojczyzny, a często na pozarepublikańskich uniwersytetach.\nWielka Syberia Małych Narodów, red. E. Nowicka, Kraków 2000, s. 174-175.\n2.1. Rozstrzygnij, czy koncepcja zaprezentowana w tekście 1. jest adekwatna do postaw\nmniejszościowej grupy etnicznej przedstawionej w tekście 2. Swój wybór uzasadnij,\nodnosząc się do obu tekstów.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\nMWO_1R\n2.2. Zaznacz poprawne dokończenie zdania.\nW obu tekstach przedstawiono zjawisko\nA. ksenofobii.\nB. anomii społecznej.\nC. stereotypowego postrzegania grup.\nD. międzygrupowej kontroli społecznej.\n2.3. Wyjaśnij uwarunkowania ruchliwości pionowej na obszarach, których dotyczy\ntekst 2.","answer":"C","answer_text":"Zadanie 2. (0-3)\n2.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n1) charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,\nspołeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n5) rozpoznaje przejawy ksenofobii, antysemityzmu, rasizmu\ni szowinizmu i uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się tym\nzjawiskom.\n(IV etap zakres podstawowy - z.p.) 6. Ochrona praw i wolności.\nZdający:\n5) rozpoznaje przejawy rasizmu, szowinizmu, antysemityzmu\ni ksenofobii; uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się im oraz\nprzedstawia możliwości zaangażowania się w wybrane działania na\nrzecz równości i tolerancji.\n(III etap) 2. Życie społeczne. Zdający:\n5) wyjaśnia, jak tworzą się podziały w grupie i w społeczeństwie (np.\nna „swoich” i „obcych”), i podaje możliwe sposoby przeciwstawiania\nsię przejawom nietolerancji.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie - W tekście 1. jest mowa o negatywnym postrzeganiu innych narodów\ni idealizowaniu własnego, tymczasem informacje z tekstu 2. wskazują, że postrzeganie Rosjan\noraz własnej nacji przez Jakutów było odwrotne.\n2.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n2. Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:\n3) wyjaśnia na przykładach, w jaki sposób dochodzi do stygmatyzacji\nspołecznej i jakie mogą być jej skutki.\n(III etap) 9. Patriotyzm dzisiaj. Zdający:\n5) rozważa, odwołując się do historycznych i współczesnych\nprzykładów, w jaki sposób stereotypy i uprzedzenia utrudniają dziś\nrelacje między narodami.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nC.\n2.3.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n4. Struktura społeczna. Zdający:\n3) podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej\nruchliwości społecznej;\n4) opisuje mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz\nsposoby przeciwdziałania temu zjawisku.\n5. Zmiana społeczna. Zdający:\n3) analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie\nwłasnych obserwacji i tekstów kultury.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n2) omawia czynniki sprzyjające asymilacji oraz służące zachowaniu\ntożsamości narodowej.\n7. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie.\nZdający:\n2) porównuje różne modele polityki wybranych państw wobec\nmniejszości narodowych i imigrantów.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nAwansowi społecznemu sprzyja asymilacja do kultury dominującej, kultury kolonizatora,\na pozostanie przy swojej kulturze, brak asymilacji uniemożliwia go, przez co powoduje\nwzględną degradację społeczną.","solution":"Odpowiedź: 2.1. Rozstrzygniecie: NIE (koncepcja Bystrona NIE jest adekwatna do postawy Jakutow opisanej w tekscie 2.). Uzasadnienie: Bystron opisuje klasyczny etnocentryzm - grupa wlasna wartosciuje grupe obca negatywnie, postrzegajac ja jako gorsza, smieszna, \"obca\". Tymczasem Jakuci w tekscie 2. NIE odrzucaja obcej kultury rosyjskiej - przeciwnie: wsluchiwali sie w rosyjska mowe, naucze, ulegali jej urokowi i przejmowali wzorce rosyjskie, podziwiajac wyzsza cywilizacje rosyjska. Postawa Jakutow to akulturacja/asymilacja, a nie ksenofobia/etnocentryzm. Mniejszosciowa grupa etniczna (Jakuci) zachowala sie odwrotnie niz przewiduje koncepcja obcosci Bystrona - dazyla do upodobnienia, nie do odrzucenia obcego.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nKoncepcja obcosci wedlug Jana Stanislawa Bystrona to klasyczny model etnocentryzmu - grupa \"wlasna\" (in-group) uznaje sie za norme i wartosciuje grupy \"obce\" (out-group) negatywnie, czesto przez stereotypy, dystans i niechec.\n\nW tekscie 2. opisana jest grupa mniejszosciowa - Jakuci - i ich stosunek do wiekszosciowej kultury rosyjskiej. Ich postawa NIE pasuje do schematu Bystrona, poniewaz Jakuci:\n\n- wsluchiwali sie w rosyjskie wzorce kulturowe,\n- przejmowali elementy obcej kultury,\n- traktowali obca kulture jako atrakcyjna, nie jako zagrazajaca,\n\nco odpowiada raczej procesowi akulturacji lub asymilacji, a nie odrzuceniu obcego.\n\nWniosek: koncepcja Bystrona opisuje przede wszystkim postawy grup dominujacych wobec mniejszosci; w sytuacji odwrotnej (mniejszosc wobec wiekszosci) czesto wystepuje asymilacja, co widac w tekscie 2.\n\nTypowy błąd: Najczestsza pomylka: stwierdzenie, ze koncepcja jest adekwatna, bo Jakuci sa \"obcy\" wobec Rosjan. Uwaga - chodzi o postrzeganie OBCEJ grupy przez SWOJA, a nie odwrotnie. Drugi blad: pomylenie asymilacji z odrzuceniem.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"koncepcja obcosci, grupa obca i wlasna, mniejszosci, etnocentryzm, Bystron, Jakutowie","page_from":2,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 2. (0-3)<br>Tekst 1. O koncepcji obcości według Jana Stanisława Bystronia<br>[…] [W]yobrażenia o obcych są logicznym następstwem zawyżonych wyobrażeń na temat<br>grupy własnej. Pozytywnemu, wyidealizowanemu autoobrazowi danej grupy odpowiadają<br>negatywne, pejoratywne wyobrażenia na temat grup obcych, w których podkreśla się niższość<br>obcych, ich śmieszność.<br>Z. Benedyktowicz, Portrety obcego. Od […] do symbolu, Kraków 2000, s. 59.<br>Tekst 2. O postrzeganiu kultury rosyjskiej przez Jakutów<br>„Wszystkim wiadomo było, że Rosjanie to wyższa nacja. […] Jakut zawsze powinien<br>podporządkować się Rosjaninowi. […] Za Chruszczowa wstydziliśmy się, że jesteśmy<br>Jakutami. […] Wstydziliśmy się mówić po jakucku. Kto lepiej znał rosyjski, ten wyżej trzymał<br>głowę. Jakuci starali się posyłać dzieci do klas rosyjskich”. […] Wartości kultury tradycyjnej<br>[Jakuci] odrzucali z nadzieją, że taka postawa uwolni ich od piętna „dzikusa”, a przede<br>wszystkim umożliwi samorealizację, rozwój. Ich światopogląd kształtował się z dala od<br>wioskowej małej ojczyzny, a często na pozarepublikańskich uniwersytetach.<br>Wielka Syberia Małych Narodów, red. E. Nowicka, Kraków 2000, s. 174-175.<br>2.1. Rozstrzygnij, czy koncepcja zaprezentowana w tekście 1. jest adekwatna do postaw<br>mniejszościowej grupy etnicznej przedstawionej w tekście 2. Swój wybór uzasadnij,<br>odnosząc się do obu tekstów.<br>Rozstrzygnięcie -<br>Uzasadnienie -<br>MWO_1R<br>2.2. Zaznacz poprawne dokończenie zdania.<br>W obu tekstach przedstawiono zjawisko<br>A. ksenofobii.<br>B. anomii społecznej.<br>C. stereotypowego postrzegania grup.<br>D. międzygrupowej kontroli społecznej.<br>2.3. Wyjaśnij uwarunkowania ruchliwości pionowej na obszarach, których dotyczy<br>tekst 2.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 2. (0-3)<br>2.1.<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>II. Rozpoznawanie<br>i rozwiązywanie<br>problemów.</p>\n<ol><li>Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:</li><li>charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,</li></ol>\n<p>społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi.</p>\n<ol><li>Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:</li><li>rozpoznaje przejawy ksenofobii, antysemityzmu, rasizmu</li></ol>\n<p>i szowinizmu i uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się tym<br>zjawiskom.<br>(IV etap zakres podstawowy - z.p.) 6. Ochrona praw i wolności.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>rozpoznaje przejawy rasizmu, szowinizmu, antysemityzmu</li></ol>\n<p>i ksenofobii; uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się im oraz<br>przedstawia możliwości zaangażowania się w wybrane działania na<br>rzecz równości i tolerancji.<br>(III etap) 2. Życie społeczne. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia, jak tworzą się podziały w grupie i w społeczeństwie (np.</li></ol>\n<p>na „swoich” i „obcych”), i podaje możliwe sposoby przeciwstawiania<br>się przejawom nietolerancji.<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Rozstrzygnięcie - nie<br>Uzasadnienie - W tekście 1. jest mowa o negatywnym postrzeganiu innych narodów<br>i idealizowaniu własnego, tymczasem informacje z tekstu 2. wskazują, że postrzeganie Rosjan<br>oraz własnej nacji przez Jakutów było odwrotne.<br>2.2.<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>II. Rozpoznawanie<br>i rozwiązywanie<br>problemów.</p>\n<ol><li>Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:</li><li>wyjaśnia na przykładach, w jaki sposób dochodzi do stygmatyzacji</li></ol>\n<p>społecznej i jakie mogą być jej skutki.<br>(III etap) 9. Patriotyzm dzisiaj. Zdający:</p>\n<ol><li>rozważa, odwołując się do historycznych i współczesnych</li></ol>\n<p>przykładów, w jaki sposób stereotypy i uprzedzenia utrudniają dziś<br>relacje między narodami.<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>wskazanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Poprawna odpowiedź<br>C.<br>2.3.<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>II. Rozpoznawanie<br>i rozwiązywanie<br>problemów.</p>\n<ol><li>Struktura społeczna. Zdający:</li><li>podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej</li></ol>\n<p>ruchliwości społecznej;</p>\n<ol><li>opisuje mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz</li></ol>\n<p>sposoby przeciwdziałania temu zjawisku.</p>\n<ol><li>Zmiana społeczna. Zdający:</li><li>analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie</li></ol>\n<p>własnych obserwacji i tekstów kultury.</p>\n<ol><li>Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:</li><li>omawia czynniki sprzyjające asymilacji oraz służące zachowaniu</li></ol>\n<p>tożsamości narodowej.</p>\n<ol><li>Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>porównuje różne modele polityki wybranych państw wobec</li></ol>\n<p>mniejszości narodowych i imigrantów.<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Awansowi społecznemu sprzyja asymilacja do kultury dominującej, kultury kolonizatora,<br>a pozostanie przy swojej kulturze, brak asymilacji uniemożliwia go, przez co powoduje<br>względną degradację społeczną.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: 2.1. Rozstrzygniecie: NIE (koncepcja Bystrona NIE jest adekwatna do postawy Jakutow opisanej w tekscie 2.). Uzasadnienie: Bystron opisuje klasyczny etnocentryzm - grupa wlasna wartosciuje grupe obca negatywnie, postrzegajac ja jako gorsza, smieszna, &quot;obca&quot;. Tymczasem Jakuci w tekscie 2. NIE odrzucaja obcej kultury rosyjskiej - przeciwnie: wsluchiwali sie w rosyjska mowe, naucze, ulegali jej urokowi i przejmowali wzorce rosyjskie, podziwiajac wyzsza cywilizacje rosyjska. Postawa Jakutow to akulturacja/asymilacja, a nie ksenofobia/etnocentryzm. Mniejszosciowa grupa etniczna (Jakuci) zachowala sie odwrotnie niz przewiduje koncepcja obcosci Bystrona - dazyla do upodobnienia, nie do odrzucenia obcego.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Rozwiazanie</p>\n<p>Koncepcja obcosci wedlug Jana Stanislawa Bystrona to klasyczny model etnocentryzmu - grupa &quot;wlasna&quot; (in-group) uznaje sie za norme i wartosciuje grupy &quot;obce&quot; (out-group) negatywnie, czesto przez stereotypy, dystans i niechec.</p>\n<p>W tekscie 2. opisana jest grupa mniejszosciowa - Jakuci - i ich stosunek do wiekszosciowej kultury rosyjskiej. Ich postawa NIE pasuje do schematu Bystrona, poniewaz Jakuci:</p>\n<ul><li>wsluchiwali sie w rosyjskie wzorce kulturowe,</li><li>przejmowali elementy obcej kultury,</li><li>traktowali obca kulture jako atrakcyjna, nie jako zagrazajaca,</li></ul>\n<p>co odpowiada raczej procesowi akulturacji lub asymilacji, a nie odrzuceniu obcego.</p>\n<p>Wniosek: koncepcja Bystrona opisuje przede wszystkim postawy grup dominujacych wobec mniejszosci; w sytuacji odwrotnej (mniejszosc wobec wiekszosci) czesto wystepuje asymilacja, co widac w tekscie 2.</p>\n<p>Typowy błąd: Najczestsza pomylka: stwierdzenie, ze koncepcja jest adekwatna, bo Jakuci sa &quot;obcy&quot; wobec Rosjan. Uwaga - chodzi o postrzeganie OBCEJ grupy przez SWOJA, a nie odwrotnie. Drugi blad: pomylenie asymilacji z odrzuceniem.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<p><strong>2.1.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<ul><li><strong>Rozstrzygnięcie:</strong> <strong>nie</strong> - koncepcja Bystronia NIE jest adekwatna do postaw Jakutów.</li><li><strong>Uzasadnienie:</strong> Bystroń opisuje sytuację, w której grupa własna idealizuje siebie, a grupy obce widzi jako gorsze; Jakuci robili dokładnie ODWROTNIE - to Rosjanie (grupa obca, dominująca) byli postrzegani jako „wyższa nacja”, a własna jakucka tożsamość była wstydem (kompleks „dzikusa”).</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - analiza obu tekstów (kontrast bezpośredni)</h4>\n<h5>Co mówi tekst 1. (Bystroń o obcości)</h5>\n<blockquote>„[W]yobrażenia o obcych są logicznym następstwem zawyżonych wyobrażeń na temat grupy własnej. Pozytywnemu, wyidealizowanemu autoobrazowi danej grupy odpowiadają negatywne, pejoratywne wyobrażenia na temat grup obcych, w których podkreśla się niższość obcych, ich śmieszność.”</blockquote>\n<p>→ <strong>Schemat Bystronia:</strong> GRUPA WŁASNA (+ idealizacja) ⟷ GRUPA OBCA (- deprecjacja)</p>\n<p>To klasyczny mechanizm <strong>etnocentryzmu</strong> opisanego przez Williama Sumnera w <em>Folkways</em> (1906) - uznawanie własnej grupy za miarę wszystkich rzeczy.</p>\n<h5>Co mówi tekst 2. (Jakuci o Rosjanach)</h5>\n<blockquote>„Wszystkim wiadomo było, że Rosjanie to wyższa nacja. […] Jakut zawsze powinien podporządkować się Rosjaninowi. […] Za Chruszczowa wstydziliśmy się, że jesteśmy Jakutami. […] Wstydziliśmy się mówić po jakucku.”</blockquote>\n<p>→ <strong>Schemat jakucki:</strong> GRUPA WŁASNA (- wstyd, kompleks „dzikusa”) ⟷ GRUPA OBCA / DOMINUJĄCA (+ idealizacja Rosjan)</p>\n<h5>Porównanie - odwrócenie znaków</h5>\n<p>| Aspekt | Tekst 1. (Bystroń) | Tekst 2. (Jakuci) |<br>| Autoobraz | pozytywny, wyidealizowany | negatywny, „dzikus”, wstyd |<br>| Obraz obcego | negatywny, „niższość”, „śmieszność” | pozytywny, „wyższa nacja” |<br>| Kierunek hierarchii | własna = wyższa | obca = wyższa |<br>| Strategia | dystans, odrzucenie obcych | asymilacja, „posyłanie dzieci do klas rosyjskich” |</p>\n<p>→ <strong>Wniosek jednoznaczny:</strong> Bystroń opisuje sytuację dominującej grupy etnocentrycznej; Jakuci to natomiast przykład <strong>mniejszości zdominowanej, doświadczającej kompleksu niższości</strong> wobec kultury kolonizatora. Mechanizm jest LUSTRZANY, nie adekwatny.</p>\n<h4>Sposób 2 - odwołanie do teorii socjologicznych mniejszości</h4>\n<p>Zjawisko opisane w tekście 2. ma w socjologii nazwy:</p>\n<ul><li><strong>Internalizacja stygmatyzacji</strong> (Erving Goffman, <em>Stigma</em>, 1963) - grupa zdominowana przyjmuje za własny negatywny obraz nadany przez większość.</li><li><strong>Kolonizacja umysłu</strong> (Frantz Fanon, <em>Czarna skóra, białe maski</em>) - kolonizowani uznają wyższość kolonizatorów i upodabniają się do nich.</li><li><strong>Asymilacja statusowa / awans przez asymilację</strong> - porzucanie własnej kultury jako warunek społecznego awansu (tekst: „Jakuci starali się posyłać dzieci do klas rosyjskich”).</li></ul>\n<p>Bystroń natomiast opisuje <strong>etnocentryzm grupy dominującej</strong> (Sumner) lub <strong>nacjonalizm integralny</strong>, gdzie grupa własna jest świętością, a obca - zagrożeniem lub obiektem pogardy.</p>\n<p>Te dwie sytuacje są <strong>przeciwstawne na osi kierunku waloryzacji</strong>: u Bystronia waloryzacja idzie OD własnej grupy KU obcym (negatywnie); u Jakutów odwrotnie - OD własnej grupy KU sobie samym (negatywnie), OD obcych KU sobie (pozytywnie).</p>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 2.1, max 1 pkt)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie DWÓCH poprawnych elementów: rozstrzygnięcie + uzasadnienie odnoszące się do OBU tekstów<br>- <strong>0 pkt</strong> - brak rozstrzygnięcia, lub uzasadnienie nieadekwatne (np. odwołujące się tylko do jednego tekstu)<br><br><strong>Akceptowane rozstrzygnięcie:</strong> „nie” (jest jedyne poprawne - Bystroń pasuje do grupy dominującej, NIE do mniejszości zdominowanej).<br><br><strong>Akceptowane uzasadnienia:</strong><br>- Bystroń: idealizacja własnej + deprecjacja obcej; Jakuci: idealizacja obcej (rosyjskiej) + deprecjacja własnej.<br>- Mechanizm odwrócony / lustrzany / przeciwstawny.<br>- Bystroń opisuje grupę dominującą/etnocentryczną; Jakuci to mniejszość zdominowana.<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- „tak” (błędne - koncepcje są przeciwstawne).<br>- uzasadnienie tylko o ksenofobii bez odwołania do tekstów.<br>- parafraza bez konkretnego cytatu lub wskazania tekstów.</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny - czego użyć</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Mniejszości narodowe i etniczne - kluczowe pojęcia WOS:</strong><br>- <strong>Etnocentryzm</strong> (Sumner) - uznawanie własnej grupy za standard, deprecjacja innych.<br>- <strong>Stereotyp</strong> - uproszczone uogólnienie cech grupy.<br>- <strong>Stygmatyzacja</strong> (Goffman) - naznaczenie grupy negatywnym piętnem.<br>- <strong>Asymilacja</strong> - wchłonięcie mniejszości przez kulturę dominującą; może być dobrowolna (jak u Jakutów) lub przymusowa (polityka rusyfikacji w ZSRR).<br>- <strong>Akulturacja</strong> - przejmowanie elementów kultury obcej bez utraty własnej tożsamości (mniej zaawansowane niż asymilacja).<br>- <strong>Ksenofobia</strong> - irracjonalna niechęć/strach wobec obcych.<br>- <strong>Szowinizm</strong> - skrajny etnocentryzm z wrogością wobec obcych.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - uczeń pisze „tak”, bo widzi w obu tekstach jakieś przeciwstawienie „swoi vs. obcy”. PUŁAPKA: Bystroń wymaga IDEALIZACJI WŁASNEJ + DEPRECJACJI OBCEJ - Jakuci robią DOKŁADNIE odwrotnie. Sam fakt podziału na „swoich” i „obcych” nie wystarcza.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy napisać „bo Jakuci uznają wyższość Rosjan” - klucz CKE wymaga porównania z TEKSTEM 1. (idealizacja własnej grupy). Musisz pokazać, że MECHANIZM jest odwrócony, a nie tylko że Jakuci się asymilują.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Bystroń to socjolog polski (1892-1964), autor <em>Megalomanii narodowej</em> (1935) - klasyk badań nad polskimi stereotypami obcych narodów. Jego teza dotyczy zachowania grupy DOMINUJĄCEJ wobec mniejszości, nie odwrotnie.</blockquote>\n<p><strong>2.2.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p><strong>C. stereotypowego postrzegania grup.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza obu tekstów pod kątem definicji zjawisk</h4>\n<h5>Definicja stereotypu</h5>\n<p><strong>Stereotyp</strong> to uproszczone, sztywne, schematyczne i często emocjonalne wyobrażenie grupy społecznej, mające charakter uogólnienia (Walter Lippmann, <em>Public Opinion</em>, 1922). Cechy stereotypu:</p>\n<ol><li>Generalizacja na całą grupę (każdy X jest taki sam)</li><li>Wartościowanie (pozytywne lub negatywne)</li><li>Odporność na fakty (niezmiennik)</li><li>Społeczny charakter (podzielany przez grupę)</li></ol>\n<h5>Co znajdujemy w obu tekstach</h5>\n<p><strong>Tekst 1. (Bystroń):</strong></p>\n<blockquote>„pozytywnemu, wyidealizowanemu autoobrazowi danej grupy odpowiadają negatywne, pejoratywne wyobrażenia na temat grup obcych”</blockquote>\n<p>→ To <strong>definicja stereotypów grupy własnej (autostereotyp pozytywny) i obcej (heterostereotyp negatywny)</strong>.</p>\n<p><strong>Tekst 2. (Jakuci):</strong></p>\n<blockquote>„Wszystkim wiadomo było, że Rosjanie to wyższa nacja.”</blockquote>\n<p>→ To <strong>stereotyp grupy obcej (Rosjan) jako wyższych</strong> + autostereotyp własny jako „dzikus”.</p>\n<p>W obu tekstach kluczowy jest mechanizm UOGÓLNIANIA CECH NA CAŁĄ GRUPĘ (pozytywnych lub negatywnych) - czyli właśnie <strong>stereotypowe postrzeganie grup</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji</h4>\n<p>| Opcja | Definicja | Czy pasuje? |<br>| <strong>A. ksenofobia</strong> | irracjonalny lęk/wrogość wobec obcych (np. agresja, dyskryminacja) | NIE - w tekstach nie ma WROGOŚCI ani LĘKU; Jakuci wręcz pragną asymilować się z Rosjanami. |<br>| <strong>B. anomia społeczna</strong> | (Durkheim) stan rozpadu norm, dezorientacja moralna w okresach kryzysu | NIE - teksty nie mówią o braku norm; przeciwnie, normy hierarchii (Bystroń) i podporządkowania (Jakuci) są mocne. |<br>| <strong>C. stereotypowe postrzeganie grup</strong> | uogólnione, sztywne, emocjonalne wyobrażenia o grupie | TAK - oba teksty opisują uogólnione, wartościujące wyobrażenia o grupach własnej i obcej. |<br>| <strong>D. międzygrupowa kontrola społeczna</strong> | regulowanie zachowań członków grupy przez inną grupę (sankcje, normy) | NIE - to dotyczy mechanizmów kontrolowania, nie wyobrażeń o grupie; w tekstach nie ma mowy o sankcjach. |</p>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 2.2, max 1 pkt)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - wskazanie odpowiedzi C<br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny - czego użyć</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Stereotyp, uprzedzenie, dyskryminacja - trzy poziomy:</strong><br>- <strong>Stereotyp</strong> (poziom poznawczy) - sztywne wyobrażenie grupy.<br>- <strong>Uprzedzenie</strong> (poziom emocjonalny) - negatywne nastawienie wobec grupy oparte na stereotypach.<br>- <strong>Dyskryminacja</strong> (poziom behawioralny) - gorsze traktowanie członków grupy w praktyce.<br><br><strong>Autostereotyp</strong> - stereotyp własnej grupy (zwykle pozytywny).<br><strong>Heterostereotyp</strong> - stereotyp grupy obcej (zwykle negatywny, ale u mniejszości zdominowanej - pozytywny wobec dominującej).<br><br><strong>Klasyfikacja zjawisk międzygrupowych w WOS:</strong><br>- <strong>Ksenofobia</strong> = lęk + wrogość = HORYZONTALNE odrzucenie.<br>- <strong>Rasizm</strong> = ideologia wyższości jednej rasy.<br>- <strong>Szowinizm</strong> = skrajny etnocentryzm z agresywnym nacjonalizmem.<br>- <strong>Antysemityzm</strong> = specyficzny rodzaj wrogości wobec Żydów.<br>- <strong>Anomia</strong> (Durkheim, <em>Le suicide</em>, 1897) = brak norm.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |<br>| A | ksenofobii | Ksenofobia wymaga WROGOŚCI - w tekście 2. Jakuci NIE są wrogo nastawieni do Rosjan, lecz uznają ich wyższość | Pomylenie ksenofobii ze stereotypem |<br>| B | anomii społecznej | Anomia to brak norm; w obu tekstach normy działają (etnocentryzm, hierarchia) | Mylenie nazwy „anomia” z „animozja” |<br>| <strong>C</strong> | <strong>stereotypowego postrzegania grup</strong> | <strong>POPRAWNA - oba teksty operują uogólnionymi wyobrażeniami o grupach</strong> | - |<br>| D | międzygrupowej kontroli społecznej | Kontrola = sankcje, normy regulujące zachowanie; teksty są o WYOBRAŻENIACH, nie kontroli | Mylenie „grupa” w obu pojęciach |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstsza pułapka - wybór <strong>A. ksenofobii</strong>. Maturzysta widzi „obcych” w obu tekstach i automatycznie strzela „ksenofobia”. Ale ksenofobia to LĘK i WROGOŚĆ wobec obcych - tymczasem Jakuci NIE boją się Rosjan ani ich nie atakują; przeciwnie, podziwiają. To stereotyp pozytywny obcej grupy, NIE ksenofobia.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Druga pułapka - wybór <strong>D. międzygrupowej kontroli społecznej</strong>. Słowo „kontrola” może kojarzyć się z „dominacją Rosjan”. Ale termin oznacza MECHANIZMY SANKCJONOWANIA NORM, a w tekstach mówi się o WYOBRAŻENIACH (sferze poznawczej), nie o sankcjach.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Klucz CKE w arkuszu wymaga znajomości DEFINICJI z socjologii (Lippmann, Sumner, Goffman). Stereotyp ≠ uprzedzenie ≠ dyskryminacja - uczyć się różnic, bo CKE często testuje to rozróżnienie.</blockquote>\n<p><strong>2.3.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p><strong>Awansowi społecznemu (ruchliwości pionowej w górę) sprzyja ASYMILACJA do kultury dominującej (rosyjskiej / kolonizatora) - przyjęcie języka, edukacji i wartości większości. Pozostanie przy własnej kulturze jakuckiej blokuje awans i prowadzi do względnej degradacji społecznej.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu 2.</h4>\n<p>Tekst dosłownie opisuje warunki awansu społecznego Jakutów w ZSRR:</p>\n<blockquote>„Wstydziliśmy się mówić po jakucku. Kto lepiej znał rosyjski, ten wyżej trzymał głowę. Jakuci starali się posyłać dzieci do klas rosyjskich. […] Wartości kultury tradycyjnej [Jakuci] odrzucali z nadzieją, że taka postawa uwolni ich od piętna „dzikusa”, a przede wszystkim umożliwi samorealizację, rozwój. Ich światopogląd kształtował się z dala od wioskowej małej ojczyzny, a często na pozarepublikańskich uniwersytetach.”</blockquote>\n<p>→ <strong>Wskazówki o warunkach ruchliwości pionowej:</strong></p>\n<ol><li><strong>„Kto lepiej znał rosyjski, ten wyżej trzymał głowę”</strong> → znajomość JĘZYKA dominującego = warunek pozycji społecznej.</li><li><strong>„posyłać dzieci do klas rosyjskich”</strong> → EDUKACJA w języku dominującym = mechanizm awansu kolejnego pokolenia.</li><li><strong>„Wartości kultury tradycyjnej odrzucali z nadzieją, że […] umożliwi samorealizację, rozwój”</strong> → porzucenie WŁASNEJ KULTURY = warunek samorealizacji.</li><li><strong>„z dala od wioskowej małej ojczyzny, a często na pozarepublikańskich uniwersytetach”</strong> → MIGRACJA + edukacja wyższa POZA Jakucją = ścieżka awansu.</li></ol>\n<p>→ <strong>Wniosek:</strong> Awans społeczny Jakutów był uwarunkowany <strong>stopniem asymilacji do kultury rosyjskiej</strong>. Brak asymilacji (pozostawanie w wiosce, mówienie po jakucku, kultywowanie tradycji) oznaczał stygmatyzację „dzikusa” i blokadę awansu.</p>\n<h4>Sposób 2 - odwołanie do teorii ruchliwości społecznej (Pitirim Sorokin)</h4>\n<p><strong>Ruchliwość pionowa</strong> (vertical mobility) - zmiana pozycji jednostki w hierarchii społecznej:</p>\n<ul><li><strong>Awans</strong> (mobilność wzwyż) - wyższa pozycja, wyższe dochody, prestiż.</li><li><strong>Degradacja</strong> (mobilność w dół) - utrata pozycji.</li></ul>\n<p><strong>Kanały ruchliwości pionowej</strong> (Sorokin, <em>Social Mobility</em>, 1927):</p>\n<ol><li>Wojsko</li><li>Kościół</li><li><strong>EDUKACJA</strong> (w tekście: „klasy rosyjskie”, „uniwersytety pozarepublikańskie”)</li><li>Polityka</li><li>Małżeństwo</li><li>Własność / majątek</li></ol>\n<p><strong>W przypadku Jakutów</strong> kluczowe były 2 czynniki:</p>\n<ul><li><strong>JĘZYK</strong> (rosyjski jako warunek awansu w ZSRR)</li><li><strong>EDUKACJA</strong> w systemie kolonizatora (klasy rosyjskie, uniwersytety w Moskwie/Petersburgu)</li></ul>\n<p>Oba wymagały <strong>asymilacji kulturowej</strong> - porzucenia jakuckiej tożsamości jako „dzikusa”.</p>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 2.3, max 1 pkt)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Schemat:</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie poprawnej odpowiedzi (wskazanie ASYMILACJI jako warunku awansu)<br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak<br><br><strong>Akceptowane sformułowania:</strong><br>- „Awansowi sprzyja asymilacja do kultury dominującej”<br>- „Warunek awansu to porzucenie własnej kultury / języka”<br>- „Kto przyjmuje kulturę rosyjską, awansuje; kto pozostaje przy jakuckiej - degraduje się”<br>- „Edukacja w języku rosyjskim i porzucenie tradycji = mechanizm awansu”<br><br><strong>Wykluczone (zbyt ogólne):</strong><br>- „Bo Rosjanie byli silniejsi” (brak związku z RUCHLIWOŚCIĄ)<br>- „Bo Jakuci się wstydzili” (objaw, nie warunek)<br>- Sama wzmianka o „edukacji” bez kontekstu asymilacji.</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny - czego użyć</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Ruchliwość społeczna (Pitirim Sorokin, <em>Social Mobility</em>, 1927):</strong><br>- <strong>Ruchliwość pozioma (horizontal mobility)</strong> - zmiana pozycji NA TYM SAMYM POZIOMIE hierarchii (np. zmiana zawodu na podobny, migracja w obrębie tej samej klasy).<br>- <strong>Ruchliwość pionowa (vertical mobility)</strong> - zmiana POZIOMU w hierarchii społecznej (w górę = awans, w dół = degradacja).<br>- <strong>Ruchliwość strukturalna</strong> - wymuszona zmianami systemu (industrializacja, transformacja).<br>- <strong>Ruchliwość wymienna</strong> - w obrębie istniejącej struktury (jednostka awansuje, inna spada).<br>- <strong>Ruchliwość międzypokoleniowa</strong> vs <strong>wewnątrzpokoleniowa</strong>.<br><br><strong>Asymilacja</strong> (Robert Park, Chicago School) - proces, w którym mniejszość przyjmuje wzory kulturowe większości. Etapy: 1) kontakt, 2) konkurencja, 3) akomodacja, 4) asymilacja.<br><br><strong>Polityki wobec mniejszości:</strong><br>- <strong>Asymilacja przymusowa</strong> (rusyfikacja w ZSRR, polonizacja w II RP wobec Ukraińców)<br>- <strong>Asymilacja dobrowolna</strong> (USA „melting pot”)<br>- <strong>Multikulturalizm</strong> (Kanada, Holandia od lat 1970)<br>- <strong>Segregacja</strong> (RPA do 1994, USA do 1965)<br>- <strong>Eksterminacja</strong> (Holokaust, ludobójstwo)</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - uczeń pisze tylko „awansowi sprzyja edukacja” bez wskazania na ASYMILACJĘ. Kluczowy mechanizm to NIE samo wykształcenie, ale wykształcenie W JĘZYKU DOMINUJĄCYM, KOSZTEM własnej kultury. Bez tego elementu odpowiedź jest niepełna.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Drugi częsty błąd - uczeń utożsamia ruchliwość pionową z geograficzną. Migracja do Moskwy to ASPEKT mechanizmu, ale nie jego istota. Istotą jest ZMIANA POZYCJI W HIERARCHII SPOŁECZNEJ (Sorokin), a ta wymagała asymilacji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W polityce ZSRR funkcjonowała oficjalna „polityka przyjaźni narodów” (друже́ственные наро́ды), ale w praktyce był to <strong>mechanizm rusyfikacji</strong> - narody nierosyjskie awansowały tylko poprzez przyjęcie języka, kultury i wartości rosyjskich. Jakucja (autonomiczna republika w ramach RFSRR) była pod silnym wpływem tego mechanizmu, szczególnie za Chruszczowa (rusyfikacja edukacji, lata 1950-1960).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W terminologii CKE mówiąc o asymilacji KULTURY DOMINUJĄCEJ pamiętaj - można używać określeń „kultura kolonizatora”, „kultura większości”, „kultura imperialnej Rosji”. Każde z nich jest akceptowane.</blockquote>"}]}