{"id":"wos-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/31","paper_id":"wos-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"31","points":12,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 31. (0-12)\nWybierz jeden z podanych tematów i napisz wypracowanie.","answer":null,"answer_text":"31. Sądy i Trybunały. Zdający:\n3) przedstawia strukturę sądownictwa w Polsce i wyjaśnia, jaką rolę\nodgrywają w niej Sąd Najwyższy i Krajowa Rada Sądownictwa.","solution":"Odpowiedź: **TEMAT 1 - wypracowanie wzorcowe (kluczowe punkty):** **TEZA**: W Rzeczypospolitej Polskiej zastosowano model **parlamentarno-gabinetowy** (z elementami racjonalizacji), a NIE amerykanski model **prezydencjalny z separacja wladz**. Zaleznosci miedzy Prezydentem RP, Rada Ministrow i Parlamentem ukazuja **wzajemne powiazania i kontrole**, ktorych nie ma w USA. **STRUKTURA WYPRACOWANIA (rekomendowana):** **I. Wstep**: Krotkie przedstawienie modelu amerykanskiego (separacja wladz - Locke/Madison) vs polskiego (parlamentarno-gabinetowy z trojpodzialem wladzy ale ze wspolzaleznoscia organow). **II. Wybor prezydenta:** - USA: wybory **posrednie** przez kolegium elektorow (538 elektorow); kazdy stan glosuje za \"winner-take-all\" (z wyjatkami). - Polska: wybory **bezposrednie** powszechne; w 2 turach jezeli zaden kandydat nie uzyska wiekszosci bezwzglednej (art. 127 Konstytucji RP). - **Konkluzja**: w obu sa rozne wybory niz parlamentu, ale w Polsce dochodzi do wzajemnych zaleznosci, w USA - bardziej oddzielne. **III. Relacje Prezydent - Rada Ministrow:** - **USA**: prezydent jest **szefem gabinetu** (egzekutywy) - sam mianuje sekretarzy departamentow (za zgoda Senatu), oni sa mu **podporzadkowani**. Brak premiera. Nie ma odpowiedzialnosci politycznej rzadu przed Kongresem. - **Polska**: Prezydent NIE jest szefem rzadu - na czele rzadu stoi **Prezes Rady Ministrow (premier)**. Prezydent jedynie **desygnuje** premiera (art. 154 ust. 1), powoluje rzad (na wniosek premiera), ale rzad jest odpowiedzialny **przed Sejmem** (wotum zaufania, wotum nieufnosci - art. 158-159). - **Roznice**: w USA prezydent JEST egzekutywa, w Polsce ma jedynie funkcje **arbitra** + ograniczone kompetencje (zwierzchnictwo nad silami zbrojnymi, reprezentacja w polityce zagranicznej - ale we wspolpracy z rzadem). **IV. Relacje Prezydent - parlament:** - **USA**: Kongres jest **autonomiczny** - prezydent nie moze rozwiazac Kongresu. Prezydent moze zawetowac ustawy (Kongres moze odrzucic veto 2/3 glosami). Prezydent moze byc usuniety **wylacznie** przez **impeachment** (Izba Reprezentantow wnosi oskarzenie, Senat sadzi 2/3 glosami). - **Polska**: Prezydent moze **skrocic kadencje Sejmu** (gdy Sejm nie udzieli rzadowi wotum zaufania - art. 154 ust. 3; gdy Sejm nie uchwali ustawy budzetowej w 4 mies. - art. 225). Prezydent ma **veto zawieszajace** (Sejm odrzuca 3/5 glosami - art. 122 ust. 5). Prezydent moze byc postawiony przed **Trybunalem Stanu** (Zgromadzenie Narodowe 2/3 glosami - art. 145). - **Wzajemne kontrole - oddzialywanie miedzy organami**, czego w USA jest mniej. **V. Relacje Rada Ministrow - parlament:** - **USA**: rzad (kabinet) NIE odpowiada politycznie przed Kongresem. Nie ma wotum nieufnosci. Sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem. - **Polska**: rzad jest **odpowiedzialny politycznie przed Sejmem**: - **wotum zaufania** (art. 160) - rzad sam stawia pytanie zaufania; - **wotum nieufnosci konstruktywne** (art. 158) - Sejm wskazuje nowego premiera; wiekszosc ustawowa Sejmu (231+); - **wotum nieufnosci wobec ministra** (art. 159) - wiekszosc ustawowa. - W USA: takiego mechanizmu **NIE MA**. **VI. Konkluzja**: Roznice sa zasadnicze: - **USA = separacja wladz** (organizacyjna, funkcjonalna, brak wzajemnej kontroli politycznej); - **Polska = parlamentarno-gabinetowy** (wzajemne kontrole, mozliwosc skracania kadencji parlamentu przez prezydenta, mozliwosc obalania rzadu przez Sejm, mozliwosc odwolania prezydenta przez ZN). **TEMAT 2 - postepowanie karne (kluczowe etapy):** **I. Postepowanie przygotowawcze** - **dochodzenie** (prowadzi policja/prokurator) lub **sledztwo** (prokurator/prokuratura, w sprawach powaznych). Cel: ustalenie sprawcy, zebranie dowodow. Zakonczenie: akt oskarzenia (lub umorzenie). **II. Postepowanie sadowe I instancji** - przed Sadem Rejonowym (zbrodnie - Sad Okregowy). Zasady: jawnosci, prawa do obrony, **domniemania niewinnosci** (art. 5 KPK), in dubio pro reo, kontradyktoryjnosc, ustnosci. Wyrok: skazujacy, uniewinniajacy lub umorzenie. **III. Apelacja** (Sad Okregowy lub Apelacyjny w zaleznosci od I instancji) - zwyczajny srodek odwolawczy. Termin: 14 dni od doreczenia wyroku z uzasadnieniem. **IV. Skarga kasacyjna** (Sad Najwyzszy - Izba Karna) - nadzwyczajny srodek; tylko od prawomocnych wyrokow. Wnoszona przez strony (zarzutow rai/wzgledny katalog), Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich. **V. Wznowienie postepowania** (art. 540 KPK) - moze wznowic SN jezeli ujawnia sie nowe fakty/dowody. **TEMAT 3 - ONZ i konflikty (kluczowe punkty):** **I. Kompetencje organow ONZ:** - **Rada Bezpieczenstwa** - utrzymanie pokoju i bezpieczenstwa; sankcje, operacje pokojowe, dzialania zbrojne (art. 24-50 Karty NZ). 15 czlonkow: 5 stalych z prawem veto (USA, Rosja, Chiny, UK, Francja) + 10 niestalych. - **Zgromadzenie Ogolne** - rekomendacje, dyskusje, budzet ONZ. - **Sekretariat** - Sekretarz Generalny ONZ (obecnie Antonio Guterres, od 2017). - **Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci** - spory miedzy panstwami (Haga). **II. Glowne formy dzialania:** 1. **Operacje pokojowe** (peacekeeping) - blue helmets, np. UNIFIL (Liban), UNMIL (Liberia), MINUSMA (Mali). 2. **Sankcje** - ekonomiczne, dyplomatyczne (Korea Pln, Iran, Rosja). 3. **Pomoc humanitarna** - UNHCR, UNICEF, WFP, OCHA. 4. **Dyplomacja** - mediacje, dobre uslugi Sekretarza Generalnego. 5. **Trybunaly miedzynarodowe** ad hoc (Jugoslawia, Ruanda). **III. Aktywnosc Polski:** - Polska byla niestalym czlonkiem RB ONZ wielokrotnie (ostatnio 2018-2019). - Polscy zolnierze w misjach pokojowych: UNDOF (Wzgorza Golan), UNIFIL (Liban), MINUSMA (Mali), inne. - Stworzenie polskiego kontyngentu w UNDOF (1974) i UNIFIL (1992). - Inicjatywy w RB: rezolucje dot. praw czlowieka, ochrony dziedzictwa, zapobiegania ludobojstwu.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie - TEMAT 1 (rozwiniecie wzorcowe)\n\nWprowadzenie - dwa modele\n\nModel prezydencjalny (USA) opiera sie na zasadzie separacji wladz zaproponowanej przez Montesquieu i zinstytucjonalizowanej w Konstytucji USA 1787 przez Ojcow Zalozycieli (Hamilton, Madison, Jay - The Federalist Papers). Charakterystyczne cechy:\n\n1. Separacja organizacyjna - osobne wybory prezydenta (kolegium elektorow) i Kongresu (wybory bezposrednie).\n2. Separacja funkcjonalna - zakaz laczenia funkcji deputowanego i czlonka gabinetu; sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem.\n3. Separacja kompetencyjna - prezydent NIE moze rozwiazac Kongresu; Kongres NIE moze obalic prezydenta przez wotum nieufnosci (tylko impeachment, ktory wymaga 2/3 glosow Senatu - praktycznie niemozliwy).\n4. Wzajemne checks and balances: prezydent veto na ustawy, Kongres zatwierdza nominacje i traktaty.\n\nModel parlamentarno-gabinetowy (Polska) opiera sie na trojpodziale wladzy (art. 10 Konstytucji RP) ALE z silnymi mechanizmami wspolzaleznosci i wzajemnej kontroli politycznej miedzy organami.\n\nZaleznosc Prezydent RP - Rada Ministrow\n\nW odroznieniu od USA (gdzie prezydent JEST egzekutywa):\n\nPowolanie rzadu (art. 154-155 Konstytucji RP):\n\n- Prezydent desygnuje premiera, ktory proponuje sklad rzadu.\n- Prezydent powoluje rzad i odbiera od niego przysiage.\n- Sejm w ciagu 14 dni udziela wotum zaufania (wiekszosc bezwzgledna).\n- Jezeli sie nie uda: druga procedura (Sejm wybiera sklad, prezydent powoluje), potem trzecia (znowu prezydent), potem skrocenie kadencji.\n\nRola prezydenta wobec rzadu:\n\n- NIE jest szefem rzadu - to wyrazna roznica wobec USA.\n- Pelni funkcje arbitra miedzy organami wladzy (art. 126).\n- W sprawach szczegolnych moze zwolac Rade Gabinetowa (rzad pod przewodnictwem prezydenta) - ale RG nie ma kompetencji rzadu (art. 141).\n- Wspoluczestniczy w polityce zagranicznej i obronnej (zwierzchnik sil zbrojnych - art. 134).\n- Niektore akty wymagaja kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrow (art. 144 ust. 2) - wykluczone z aktow osobistych prezydenta.\n\nZaleznosc Prezydent RP - Parlament\n\nW USA: separacja, brak wzajemnej kontroli politycznej. W Polsce:\n\nPrezydent → Parlament:\n\n- Inicjatywa ustawodawcza (art. 118 ust. 1) - prezydent moze proponowac ustawy.\n- Veto zawieszajace (art. 122 ust. 5) - Sejm odrzuca 3/5 glosami (w obecnosci 1/2 ustawowej liczby poslow). Veto absolutne (jak w USA) NIE istnieje.\n- Wniosek do TK o zbadanie konstytucyjnosci (art. 122 ust. 3).\n- Skrocenie kadencji Sejmu w okreslonych przypadkach (art. 98 ust. 4):\n- gdy Sejm nie udzieli wotum zaufania w 3. procedurze (art. 154 ust. 3);\n- gdy Sejm nie uchwali ustawy budzetowej w 4 mies. (art. 225).\n\nParlament → Prezydent:\n\n- Wybor prezydenta przez Naród (NIE przez parlament - to ROZNICA wobec niektorych innych modeli parlamentarnych jak Niemcy);\n- Trybunał Stanu - Zgromadzenie Narodowe (Sejm+Senat) postanawia o postawieniu prezydenta przed TS 2/3 glosami ustawowej liczby ZN (art. 145 ust. 2). Zawieszenie obowiazkow.\n- Sejm i Senat (jako ZN) sluchaja oredzia prezydenta.\n\nZaleznosc Rada Ministrow - Parlament\n\nTO NAJWIEKSZA ROZNICA wobec USA.\n\nW USA: rzad NIE odpowiada przed Kongresem (sekretarze tylko przed prezydentem).\n\nW Polsce: rzad jest POLITYCZNIE ODPOWIEDZIALNY przed Sejmem:\n\n1. Wotum zaufania (art. 160) - premier sam stawia pytanie zaufania, glosowanie zwykla wiekszoscia.\n\n2. Wotum nieufnosci konstruktywne (art. 158):\n- 46 poslow podpisuje wniosek;\n- wskazanie kandydata na nowego premiera;\n- wiekszosc ustawowa liczby poslow (231+);\n- obecna formula chroni przed kryzysem rzadowym (kanclerska wersja).\n\n3. Wotum nieufnosci wobec ministra (art. 159) - wiekszosc ustawowa.\n\n4. Interpelacje, zapytania, pytania (art. 115) - bieżaca kontrola Sejmu.\n\n5. Komisje sledcze (art. 111) - powolywane przez Sejm.\n\nKonkluzja - separacja vs wspolzaleznosc\n\nCecha | USA (prezydencjalny) | Polska (parlamentarno-gabinetowy)\nWybor prezydenta | Posredni (kolegium elektorow) | Bezposredni\nSzef egzekutywy | Prezydent | Premier\nOdpowiedzialnosc rzadu | Tylko przed prezydentem | Przed Sejmem (wotum nieufnosci)\nRozwiazanie parlamentu | NIEMOZLIWE | Mozliwe w okreslonych przypadkach\nUsuniecie prezydenta | Impeachment (2/3 Senatu) | Trybunal Stanu (2/3 ZN)\nVeto | Absolutne (z dwie trzecie Kongresu mozna obalic) | Zawieszajace (3/5 Sejmu)\nKontrasygnata | Brak | Tak (czesc aktow prezydenta wymaga kontrasygnaty premiera)\nCharakter relacji | Separacja | Wzajemne kontrole, wspolzaleznosc\n\nWNIOSEK: W Polsce nie zastosowano amerykanskiego modelu prezydencjalnego z separacja wladz, lecz model parlamentarno-gabinetowy ze zracjonalizowanym parlamentaryzmem. Charakteryzuje go bogactwo wzajemnych zaleznosci miedzy Prezydentem, Rada Ministrow i parlamentem - czego w USA brak, gdzie obowiazuje sztywna separacja.\n\nRozwiazanie - TEMAT 2 (szkic)\n\nPostepowanie karne w Polsce reguluje Kodeks postepowania karnego (KPK) z 6 czerwca 1997 r.\n\nI. Postepowanie przygotowawcze\n\nDwa typy:\n\n- Dochodzenie - prowadzi policja (pod nadzorem prokuratora), w sprawach mniej powaznych (do 5 lat pozbawienia wolnosci). Termin: 2 miesiace, przedluzalne.\n- Sledztwo - prowadzi prokurator, w sprawach powazniejszych (zbrodnie + niektore wystepki). Termin: 3 miesiace, przedluzalne.\n\nZasady fazy przygotowawczej:\n\n- Domniemanie niewinnosci (art. 5 KPK);\n- Prawo do obrony (art. 6 KPK) - dostep do adwokata;\n- In dubio pro reo - watpliwosci na korzysc oskarzonego;\n- Mozliwosc zatrzymania (do 48h) i tymczasowego aresztowania (na wniosek prokuratora przez sad - do 3 miesiecy z mozliwoscia przedluzenia).\n\nZakonczenie:\n\n- Akt oskarzenia (gdy zebrano dowody i sprawca ustalony);\n- Umorzenie (brak dowodow, brak winy, smierć podejrzanego, przedawnienie itp.);\n- Warunkowe umorzenie (gdy spelnione warunki - zwykle 1 raz w zyciu, kara do 5 lat).\n\nII. Postepowanie sadowe I instancji\n\nWlasciwosc:\n\n- Sad Rejonowy - wystepki (do 8 lat) + niektore zbrodnie;\n- Sad Okregowy - zbrodnie + niektore wystepki (np. zabicie nieumyslne, gwalt zbiorowy).\n\nPrzebieg:\n\n1. Otwarcie rozprawy;\n2. Odczytanie aktu oskarzenia;\n3. Przesluchanie oskarzonego;\n4. Przesluchanie swiadkow i bieglych;\n5. Stronicze wnioski koncowe (prokurator, oskarzyciel posilkowy, obronca, oskarzony);\n6. Narada sadu;\n7. Wyrok (skazujacy / uniewinniajacy / umorzenie / warunkowe umorzenie).\n\nIII. Apelacja\n\n- Termin: 14 dni od doreczenia wyroku z uzasadnieniem (art. 445 KPK);\n- Sad odwolawczy: Sad Okregowy (od wyroku Rejonowego) lub Sad Apelacyjny (od wyroku Okregowego);\n- Reformatio in peius - zakaz pogorszenia sytuacji oskarzonego (gdy apeluje tylko on);\n- Wyrok II instancji: utrzymujacy, uchylajacy, zmieniajacy.\n\nIV. Kasacja\n\n- Nadzwyczajny srodek odwolawczy (art. 519 KPK);\n- Tylko od prawomocnych wyrokow II instancji;\n- Do Sadu Najwyzszego - Izba Karna;\n- Wnoszacy: strony, Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich;\n- Zarzuty: tylko rai (bardzo powazne uchybienia + ograniczone zarzuty wzgledne);\n- Termin: 30 dni od prawomocnosci.\n\nV. Wznowienie postepowania\n\n- Art. 540 KPK;\n- Nadzwyczajny srodek;\n- Wlasciwosc: SN;\n- Przeslanki: nowe fakty/dowody, blad w postepowaniu, falszywy dowod itd.\n\nRozwiazanie - TEMAT 3 (szkic)\n\nI. Organy ONZ i ich kompetencje w sprawach pokoju\n\nRada Bezpieczenstwa (Karta NZ rozdz. V-VII):\n\n- 5 stalych czlonkow z prawem veto: USA, Wielka Brytania, Francja, Rosja (po ZSRR), Chiny;\n- 10 niestalych (wybieranych przez ZO na 2 lata);\n- Glowna odpowiedzialnosc za pokoj i bezpieczenstwo (art. 24 Karty);\n- Moze nakladac sankcje (gospodarcze, dyplomatyczne, militarne) - art. 41-42 Karty;\n- Moze autoryzowac operacje pokojowe;\n- Moze powolac trybunaly miedzynarodowe ad hoc.\n\nZgromadzenie Ogolne:\n\n- Wszystkie panstwa czlonkowskie ONZ (193);\n- Rekomendacje (nie wiazace);\n- \"Uniting for Peace\" Resolution (1950) - mozliwosc dzialania przy paralizie RB.\n\nSekretarz Generalny:\n\n- \"Glowna twarz\" ONZ;\n- \"Dobre uslugi\", mediacje;\n- Antonio Guterres (od 2017).\n\nMiedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci (MTS, Haga):\n\n- Spory miedzy panstwami;\n- Opinie doradcze.\n\nII. Glowne formy dzialania ONZ w ostatnim 30-leciu (1990-2020)\n\nOperacje pokojowe (peacekeeping):\n\n- \"Blue helmets\" (niebieskie helmy) - sily ONZ;\n- Aktualnie ok. 12-14 misji jednoczesnie;\n- Przyklady: UNFICYP (Cypr), UNIFIL (Liban), MINUSMA (Mali), MONUSCO (DR Konga), MINUSCA (RŚrod), UNAMID (Sudan/Darfur), MINURSO (Sahara Zachodnia), UNMISS (Sudan Pld).\n\nTrybunaly miedzynarodowe ad hoc:\n\n- ICTY (b. Jugoslawia, 1993-2017);\n- ICTR (Ruanda, 1994-2015);\n- Specjalny Trybunal dla Sierra Leone;\n- Pozniej zinstytucjonalizowane: Miedzynarodowy Trybunal Karny (MTK, statut rzymski 1998).\n\nSankcje:\n\n- Rosja (po inwazji na Ukraine, ale veto - sankcje przez UE/USA bilateralne);\n- Korea Polnocna (programy nuklearne);\n- Iran (program nuklearny);\n- Libia (Kaddafi);\n- Wczesniej Irak, Jugoslawia.\n\nPomoc humanitarna:\n\n- UNHCR (uchodzcy);\n- UNICEF (dzieci);\n- WFP (wyzywienie - Nagroda Nobla 2020);\n- OCHA (koordynacja);\n- WHO (zdrowie).\n\nMediacje i dyplomacja:\n\n- Roznorodne procesy pokojowe (kolumbijski FARC 2016, etiopski 2019);\n- Wysiljnicy SG.\n\nIII. Aktywnosc Polski w ONZ\n\nPolska jako czlonek-zalozyciel ONZ (1945) jest aktywna w wielu wymiarach:\n\nNiestaly czlonek RB:\n\n- 1946-1947 (lacznie z 1947-1948 - czesto wymieniane jako 5 razy razem do 2018);\n- 1960;\n- 1970-1971;\n- 1982-1983;\n- 1996-1997;\n- 2018-2019 (ostatnia kadencja).\n\nMisje pokojowe ONZ z udzialem Polski:\n\n- UNDOF (Wzgorza Golan, Syria/Izrael) - od 1974 r.;\n- UNIFIL (Liban) - od 1992 r.;\n- UNPROFOR (b. Jugoslawia) - lata 90.;\n- MONUSCO (DR Konga);\n- MINUSMA (Mali);\n- UNAMA (Afganistan - choc NATO).\n\nPolacy uczestniczyli w wielu misjach jako obserwatorzy wojskowi i czlonkowie sztabow.\n\nInicjatywy w RB ONZ w czasie kadencji 2018-2019:\n\n- Rezolucje dot. praw czlowieka;\n- Inicjatywy ws. ochrony dziedzictwa;\n- Zapobieganie ludobojstwu;\n- Wsparcie dla Ukrainy;\n- Sankcje wobec Korei Pln.\n\nLudzie z Polski w ONZ:\n\n- Krzysztof Skubiszewski (mediator UNHCR po przemianach 1989);\n- Marek Belka (ekonomista, czesto wspolpracujacy z ONZ);\n- Adam Daniel Rotfeld (specjalny doradca SG);\n- Polscy diplomataci kierujacy misjami.\n\nWnioski:\n\nPolska jest aktywnym czlonkiem ONZ z dlugiem tradycji - od zaangazowania w wielu misjach pokojowych, przez kadencje w RB, az po inicjatywy dyplomatyczne. ONZ pozostaje glownym forum, w ktorym Polska realizuje swoje cele polityki zagranicznej w wymiarze globalnym.\n\nTypowy błąd: Glowne pulapki: - **Temat 1**: nie napisanie \"zaleznosci\" tylko \"roznic\" - polecenie wyraznie zada ZALEZNOSCI miedzy organami, czyli wzajemnych powiazan w polskim systemie i ich brak w amerykanskim. - **Temat 2**: pomylenie postepowania karnego z cywilnym - tu KARNE (KPK, prokuratura, kasacja do SN). - **Temat 3**: ograniczenie sie do ONZ jako calosc - trzeba pokazac OSOBNE KOMPETENCJE ORGANOW (RB, ZO, SG). Druga pulapka: pominiecie Polski - polecenie wymaga uwzglednienia aktywnosci RP.","image":"img/wos-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-31.webp","solution_image":null,"topics":"wypracowanie, USA, podzial wladz, postepowanie kasacyjne, ONZ, zimna wojna","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 31. (0-12)
Wybierz jeden z podanych tematów i napisz wypracowanie.

","answer_text_html":"
  1. Sądy i Trybunały. Zdający:
  2. przedstawia strukturę sądownictwa w Polsce i wyjaśnia, jaką rolę
\n

odgrywają w niej Sąd Najwyższy i Krajowa Rada Sądownictwa.

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: TEMAT 1 - wypracowanie wzorcowe (kluczowe punkty): TEZA: W Rzeczypospolitej Polskiej zastosowano model parlamentarno-gabinetowy (z elementami racjonalizacji), a NIE amerykanski model prezydencjalny z separacja wladz. Zaleznosci miedzy Prezydentem RP, Rada Ministrow i Parlamentem ukazuja wzajemne powiazania i kontrole, ktorych nie ma w USA. STRUKTURA WYPRACOWANIA (rekomendowana): I. Wstep: Krotkie przedstawienie modelu amerykanskiego (separacja wladz - Locke/Madison) vs polskiego (parlamentarno-gabinetowy z trojpodzialem wladzy ale ze wspolzaleznoscia organow). II. Wybor prezydenta: - USA: wybory posrednie przez kolegium elektorow (538 elektorow); kazdy stan glosuje za "winner-take-all" (z wyjatkami). - Polska: wybory bezposrednie powszechne; w 2 turach jezeli zaden kandydat nie uzyska wiekszosci bezwzglednej (art. 127 Konstytucji RP). - Konkluzja: w obu sa rozne wybory niz parlamentu, ale w Polsce dochodzi do wzajemnych zaleznosci, w USA - bardziej oddzielne. III. Relacje Prezydent - Rada Ministrow: - USA: prezydent jest szefem gabinetu (egzekutywy) - sam mianuje sekretarzy departamentow (za zgoda Senatu), oni sa mu podporzadkowani. Brak premiera. Nie ma odpowiedzialnosci politycznej rzadu przed Kongresem. - Polska: Prezydent NIE jest szefem rzadu - na czele rzadu stoi Prezes Rady Ministrow (premier). Prezydent jedynie desygnuje premiera (art. 154 ust. 1), powoluje rzad (na wniosek premiera), ale rzad jest odpowiedzialny przed Sejmem (wotum zaufania, wotum nieufnosci - art. 158-159). - Roznice: w USA prezydent JEST egzekutywa, w Polsce ma jedynie funkcje arbitra + ograniczone kompetencje (zwierzchnictwo nad silami zbrojnymi, reprezentacja w polityce zagranicznej - ale we wspolpracy z rzadem). IV. Relacje Prezydent - parlament: - USA: Kongres jest autonomiczny - prezydent nie moze rozwiazac Kongresu. Prezydent moze zawetowac ustawy (Kongres moze odrzucic veto 2/3 glosami). Prezydent moze byc usuniety wylacznie przez impeachment (Izba Reprezentantow wnosi oskarzenie, Senat sadzi 2/3 glosami). - Polska: Prezydent moze skrocic kadencje Sejmu (gdy Sejm nie udzieli rzadowi wotum zaufania - art. 154 ust. 3; gdy Sejm nie uchwali ustawy budzetowej w 4 mies. - art. 225). Prezydent ma veto zawieszajace (Sejm odrzuca 3/5 glosami - art. 122 ust. 5). Prezydent moze byc postawiony przed Trybunalem Stanu (Zgromadzenie Narodowe 2/3 glosami - art. 145). - Wzajemne kontrole - oddzialywanie miedzy organami, czego w USA jest mniej. V. Relacje Rada Ministrow - parlament: - USA: rzad (kabinet) NIE odpowiada politycznie przed Kongresem. Nie ma wotum nieufnosci. Sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem. - Polska: rzad jest odpowiedzialny politycznie przed Sejmem: - wotum zaufania (art. 160) - rzad sam stawia pytanie zaufania; - wotum nieufnosci konstruktywne (art. 158) - Sejm wskazuje nowego premiera; wiekszosc ustawowa Sejmu (231+); - wotum nieufnosci wobec ministra (art. 159) - wiekszosc ustawowa. - W USA: takiego mechanizmu NIE MA. VI. Konkluzja: Roznice sa zasadnicze: - USA = separacja wladz (organizacyjna, funkcjonalna, brak wzajemnej kontroli politycznej); - Polska = parlamentarno-gabinetowy (wzajemne kontrole, mozliwosc skracania kadencji parlamentu przez prezydenta, mozliwosc obalania rzadu przez Sejm, mozliwosc odwolania prezydenta przez ZN). TEMAT 2 - postepowanie karne (kluczowe etapy): I. Postepowanie przygotowawcze - dochodzenie (prowadzi policja/prokurator) lub sledztwo (prokurator/prokuratura, w sprawach powaznych). Cel: ustalenie sprawcy, zebranie dowodow. Zakonczenie: akt oskarzenia (lub umorzenie). II. Postepowanie sadowe I instancji - przed Sadem Rejonowym (zbrodnie - Sad Okregowy). Zasady: jawnosci, prawa do obrony, domniemania niewinnosci (art. 5 KPK), in dubio pro reo, kontradyktoryjnosc, ustnosci. Wyrok: skazujacy, uniewinniajacy lub umorzenie. III. Apelacja (Sad Okregowy lub Apelacyjny w zaleznosci od I instancji) - zwyczajny srodek odwolawczy. Termin: 14 dni od doreczenia wyroku z uzasadnieniem. IV. Skarga kasacyjna (Sad Najwyzszy - Izba Karna) - nadzwyczajny srodek; tylko od prawomocnych wyrokow. Wnoszona przez strony (zarzutow rai/wzgledny katalog), Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich. V. Wznowienie postepowania (art. 540 KPK) - moze wznowic SN jezeli ujawnia sie nowe fakty/dowody. TEMAT 3 - ONZ i konflikty (kluczowe punkty): I. Kompetencje organow ONZ: - Rada Bezpieczenstwa - utrzymanie pokoju i bezpieczenstwa; sankcje, operacje pokojowe, dzialania zbrojne (art. 24-50 Karty NZ). 15 czlonkow: 5 stalych z prawem veto (USA, Rosja, Chiny, UK, Francja) + 10 niestalych. - Zgromadzenie Ogolne - rekomendacje, dyskusje, budzet ONZ. - Sekretariat - Sekretarz Generalny ONZ (obecnie Antonio Guterres, od 2017). - Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci - spory miedzy panstwami (Haga). II. Glowne formy dzialania: 1. Operacje pokojowe (peacekeeping) - blue helmets, np. UNIFIL (Liban), UNMIL (Liberia), MINUSMA (Mali). 2. Sankcje - ekonomiczne, dyplomatyczne (Korea Pln, Iran, Rosja). 3. Pomoc humanitarna - UNHCR, UNICEF, WFP, OCHA. 4. Dyplomacja - mediacje, dobre uslugi Sekretarza Generalnego. 5. Trybunaly miedzynarodowe ad hoc (Jugoslawia, Ruanda). III. Aktywnosc Polski: - Polska byla niestalym czlonkiem RB ONZ wielokrotnie (ostatnio 2018-2019). - Polscy zolnierze w misjach pokojowych: UNDOF (Wzgorza Golan), UNIFIL (Liban), MINUSMA (Mali), inne. - Stworzenie polskiego kontyngentu w UNDOF (1974) i UNIFIL (1992). - Inicjatywy w RB: rezolucje dot. praw czlowieka, ochrony dziedzictwa, zapobiegania ludobojstwu.

\n

Strona arkusza CKE z trescia zadania

\n

Rozwiazanie - TEMAT 1 (rozwiniecie wzorcowe)

\n

Wprowadzenie - dwa modele

\n

Model prezydencjalny (USA) opiera sie na zasadzie separacji wladz zaproponowanej przez Montesquieu i zinstytucjonalizowanej w Konstytucji USA 1787 przez Ojcow Zalozycieli (Hamilton, Madison, Jay - The Federalist Papers). Charakterystyczne cechy:

\n
  1. Separacja organizacyjna - osobne wybory prezydenta (kolegium elektorow) i Kongresu (wybory bezposrednie).
  2. Separacja funkcjonalna - zakaz laczenia funkcji deputowanego i czlonka gabinetu; sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem.
  3. Separacja kompetencyjna - prezydent NIE moze rozwiazac Kongresu; Kongres NIE moze obalic prezydenta przez wotum nieufnosci (tylko impeachment, ktory wymaga 2/3 glosow Senatu - praktycznie niemozliwy).
  4. Wzajemne checks and balances: prezydent veto na ustawy, Kongres zatwierdza nominacje i traktaty.
\n

Model parlamentarno-gabinetowy (Polska) opiera sie na trojpodziale wladzy (art. 10 Konstytucji RP) ALE z silnymi mechanizmami wspolzaleznosci i wzajemnej kontroli politycznej miedzy organami.

\n

Zaleznosc Prezydent RP - Rada Ministrow

\n

W odroznieniu od USA (gdzie prezydent JEST egzekutywa):

\n

Powolanie rzadu (art. 154-155 Konstytucji RP):

\n\n

Rola prezydenta wobec rzadu:

\n\n

Zaleznosc Prezydent RP - Parlament

\n

W USA: separacja, brak wzajemnej kontroli politycznej. W Polsce:

\n

Prezydent → Parlament:

\n\n

Parlament → Prezydent:

\n\n

Zaleznosc Rada Ministrow - Parlament

\n

TO NAJWIEKSZA ROZNICA wobec USA.

\n

W USA: rzad NIE odpowiada przed Kongresem (sekretarze tylko przed prezydentem).

\n

W Polsce: rzad jest POLITYCZNIE ODPOWIEDZIALNY przed Sejmem:

\n
  1. Wotum zaufania (art. 160) - premier sam stawia pytanie zaufania, glosowanie zwykla wiekszoscia.
\n
  1. Wotum nieufnosci konstruktywne (art. 158):
\n\n
  1. Wotum nieufnosci wobec ministra (art. 159) - wiekszosc ustawowa.
\n
  1. Interpelacje, zapytania, pytania (art. 115) - bieżaca kontrola Sejmu.
\n
  1. Komisje sledcze (art. 111) - powolywane przez Sejm.
\n

Konkluzja - separacja vs wspolzaleznosc

\n

Cecha | USA (prezydencjalny) | Polska (parlamentarno-gabinetowy)
Wybor prezydenta | Posredni (kolegium elektorow) | Bezposredni
Szef egzekutywy | Prezydent | Premier
Odpowiedzialnosc rzadu | Tylko przed prezydentem | Przed Sejmem (wotum nieufnosci)
Rozwiazanie parlamentu | NIEMOZLIWE | Mozliwe w okreslonych przypadkach
Usuniecie prezydenta | Impeachment (2/3 Senatu) | Trybunal Stanu (2/3 ZN)
Veto | Absolutne (z dwie trzecie Kongresu mozna obalic) | Zawieszajace (3/5 Sejmu)
Kontrasygnata | Brak | Tak (czesc aktow prezydenta wymaga kontrasygnaty premiera)
Charakter relacji | Separacja | Wzajemne kontrole, wspolzaleznosc

\n

WNIOSEK: W Polsce nie zastosowano amerykanskiego modelu prezydencjalnego z separacja wladz, lecz model parlamentarno-gabinetowy ze zracjonalizowanym parlamentaryzmem. Charakteryzuje go bogactwo wzajemnych zaleznosci miedzy Prezydentem, Rada Ministrow i parlamentem - czego w USA brak, gdzie obowiazuje sztywna separacja.

\n

Rozwiazanie - TEMAT 2 (szkic)

\n

Postepowanie karne w Polsce reguluje Kodeks postepowania karnego (KPK) z 6 czerwca 1997 r.

\n

I. Postepowanie przygotowawcze

\n

Dwa typy:

\n\n

Zasady fazy przygotowawczej:

\n\n

Zakonczenie:

\n\n

II. Postepowanie sadowe I instancji

\n

Wlasciwosc:

\n\n

Przebieg:

\n
  1. Otwarcie rozprawy;
  2. Odczytanie aktu oskarzenia;
  3. Przesluchanie oskarzonego;
  4. Przesluchanie swiadkow i bieglych;
  5. Stronicze wnioski koncowe (prokurator, oskarzyciel posilkowy, obronca, oskarzony);
  6. Narada sadu;
  7. Wyrok (skazujacy / uniewinniajacy / umorzenie / warunkowe umorzenie).
\n

III. Apelacja

\n\n

IV. Kasacja

\n\n

V. Wznowienie postepowania

\n\n

Rozwiazanie - TEMAT 3 (szkic)

\n

I. Organy ONZ i ich kompetencje w sprawach pokoju

\n

Rada Bezpieczenstwa (Karta NZ rozdz. V-VII):

\n\n

Zgromadzenie Ogolne:

\n\n

Sekretarz Generalny:

\n\n

Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci (MTS, Haga):

\n\n

II. Glowne formy dzialania ONZ w ostatnim 30-leciu (1990-2020)

\n

Operacje pokojowe (peacekeeping):

\n\n

Trybunaly miedzynarodowe ad hoc:

\n\n

Sankcje:

\n\n

Pomoc humanitarna:

\n\n

Mediacje i dyplomacja:

\n\n

III. Aktywnosc Polski w ONZ

\n

Polska jako czlonek-zalozyciel ONZ (1945) jest aktywna w wielu wymiarach:

\n

Niestaly czlonek RB:

\n\n

Misje pokojowe ONZ z udzialem Polski:

\n\n

Polacy uczestniczyli w wielu misjach jako obserwatorzy wojskowi i czlonkowie sztabow.

\n

Inicjatywy w RB ONZ w czasie kadencji 2018-2019:

\n\n

Ludzie z Polski w ONZ:

\n\n

Wnioski:

\n

Polska jest aktywnym czlonkiem ONZ z dlugiem tradycji - od zaangazowania w wielu misjach pokojowych, przez kadencje w RB, az po inicjatywy dyplomatyczne. ONZ pozostaje glownym forum, w ktorym Polska realizuje swoje cele polityki zagranicznej w wymiarze globalnym.

\n

Typowy błąd: Glowne pulapki: - Temat 1: nie napisanie "zaleznosci" tylko "roznic" - polecenie wyraznie zada ZALEZNOSCI miedzy organami, czyli wzajemnych powiazan w polskim systemie i ich brak w amerykanskim. - Temat 2: pomylenie postepowania karnego z cywilnym - tu KARNE (KPK, prokuratura, kasacja do SN). - Temat 3: ograniczenie sie do ONZ jako calosc - trzeba pokazac OSOBNE KOMPETENCJE ORGANOW (RB, ZO, SG). Druga pulapka: pominiecie Polski - polecenie wymaga uwzglednienia aktywnosci RP.

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Wskazówki - wypracowanie WOS (12 punktów)

\n

Zadanie 31 to wypracowanie maturalne (~600-800 słów, 2-4 strony rękopisu) z trzech tematów do wyboru. Maksymalnie 12 punktów na 3 poziomach (12 / 8 / 4 / 0).

\n

Plan wypracowania - TEMAT 1 (Polska vs USA - typ podziału władzy)

\n
Wstęp
\n\n
Aspekt 1: Zależności Prezydent RP ↔ Rada Ministrów
\n

Powołanie rządu (art. 154-155 Konstytucji RP) - 3 kroki:

\n
  1. Krok 1: Prezydent desygnuje premiera (pełna decyzja Prezydenta), premier proponuje skład rządu, Prezydent powołuje, Sejm udziela wotum zaufania bezwzględną większością głosów.
  2. Krok 2 (jeśli krok 1 nie powiódł): Sejm wybiera premiera bezwzględną większością, Prezydent powołuje rząd.
  3. Krok 3 (jeśli krok 2 nie powiódł): Prezydent ponownie desygnuje premiera, Sejm udziela wotum zaufania zwykłą większością. Jeśli i to nie wyjdzie - Prezydent skraca kadencję Sejmu i zarządza nowe wybory.
\n

Inne zależności:

\n\n
Aspekt 2: Zależności Rada Ministrów ↔ parlament
\n

Powołanie rządu i wotum zaufania:

\n\n

Wotum nieufności:

\n\n

Inne zależności:

\n\n
Aspekt 3: Zależności Prezydent RP ↔ parlament
\n

Wybory:

\n\n

Skracanie kadencji parlamentu:

\n\n

Współpraca legislacyjna:

\n\n

Pociągnięcie do odpowiedzialności:

\n\n

Inne:

\n\n
Aspekt 4: Uzasadnienie - Polska NIE jest jak USA
\n

Model amerykański (separacja władz):

\n\n

W Polsce model JEST INNY:

\n

| Cecha | USA (separacja) | Polska (mieszany) |
| Egzekutywa | Tylko prezydent | Dualizm (Prezydent + RM) |
| Inicjatywa ustawodawcza | Tylko parlament | Parlament + RM + Prezydent + obywatele |
| Łączenie funkcji | Zakazane | Posłowie mogą być ministrami |
| Skracanie kadencji parlamentu | Niemożliwe | Możliwe (Prezydent w określonych przypadkach) |
| Wotum nieufności | Brak | TAK - konstruktywne wotum |
| Weto prezydenckie | Tak (Kongres odrzuca 2/3) | Tak (Sejm odrzuca 3/5) |
| Odpowiedzialność polityczna rządu | Brak | Rząd odpowiada przed Sejmem |

\n

Wniosek: Polska to system parlamentarno-gabinetowy z elementami parlamentarno-prezydenckiego (m.in. bezpośrednie wybory prezydenta, weto, możliwość skrócenia kadencji), z wyraźnym wpływem modelu kanclerskiego (konstruktywne wotum nieufności).

\n
Zakończenie
\n\n

Plan wypracowania - TEMAT 2 (Postępowanie karne)

\n
Wstęp
\n\n
Aspekt 1: Zasady postępowania karnego
\n\n
Aspekt 2: Postępowanie przygotowawcze
\n\n
Aspekt 3: Postępowanie sądowe (I instancja)
\n\n
Aspekt 4: Środki odwoławcze i kasacja
\n\n
Zakończenie
\n\n

Plan wypracowania - TEMAT 3 (ONZ i konflikty + Polska)

\n
Wstęp
\n\n
Aspekt 1: Organy ONZ kompetentne w sprawach konfliktów
\n\n
Aspekt 2: Misje pokojowe ONZ
\n\n

Przykłady misji ONZ:

\n\n
Aspekt 3: Inne działania ONZ
\n\n
Aspekt 4: Aktywność Polski w ONZ
\n\n
Zakończenie
\n\n

Klucz CKE - schemat punktowania

\n
📋 Klucz CKE (zadanie 31, max 12 pkt):
- Poziom III (12 pkt): w pełni 4 aspekty + brak błędów + spójna kompozycja
- Poziom II (8 pkt): 3 pełne aspekty lub 2 pełne + 2 częściowe; 1-2 błędy
- Poziom I (4 pkt): 1 pełny + 1 częściowy lub 3 częściowe; 3-4 błędy
- 0 pkt: niezrozumienie tematu

Egzaminator dostosowuje punktację (-1/+1) za:
- Poprawność merytoryczną
- Selekcję informacji (czy fragmenty są związane z tematem)
- Język, styl, kompozycję pracy
\n

Reference politologiczny

\n
📖 Wymagane wiadomości - TEMAT 1 (Polska vs USA):
- Konstytucja RP, art. 154-162 (Rada Ministrów)
- Konstytucja RP, art. 126-145 (Prezydent)
- Konstytucja RP, art. 95-124 (parlament)
- Modele systemów politycznych (Antoszewski, Herbut)
- System amerykański (Konstytucja USA, podział władz)
- Konstruktywne wotum nieufności (model niemiecki/kanclerski)
\n
📖 Wymagane wiadomości - TEMAT 2 (postępowanie karne):
- Kodeks postępowania karnego (Kpk) z 1997 r.
- Kodeks karny (Kk) z 1997 r.
- Konstytucja RP, art. 175-187 (sądy i trybunały)
- Procedury (przygotowawcze, sądowe, odwoławcze, kasacyjne)
- Strony, instytucje (prokuratura, policja, obrońca)
\n
📖 Wymagane wiadomości - TEMAT 3 (ONZ):
- Karta Narodów Zjednoczonych z 1945 r.
- Organy ONZ (RB, ZO, Sekretariat, MTS)
- Misje pokojowe (DPKO - Department of Peacekeeping Operations)
- Międzynarodowy Trybunał Karny (Statut Rzymski 1998)
- Polska polityka zagraniczna i udział w organizacjach międzynar.
"}]}