{"id":"wos-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"wos-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"6","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-2)\nO wydarzeniach w jednym z państw Europy\nObywatele konfederacji wyrazili swoją opinię na temat reformy promowanej przez Inicjatywę\nVollgeld, która chce zakazać kreowania pieniędzy prywatnym bankom. […] 72 procent\ngłosujących opowiedziało się przeciwko reformie.\nwyborcza.pl\nUzupełnij zdania - podaj nazwy: sposobu udziału obywateli w podejmowaniu decyzji\npolitycznych (A.), formy demokracji (B.) i państwa (C.).\nTekst traktuje o (A.) - formie demokracji (B.)\nOpisane wydarzenia miały miejsce w (C.)","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **(A.)** referendum (glosowanie powszechne / referendum ogolnokrajowe) **(B.)** demokracja bezposrednia (demokracja partycypacyjna) **(C.)** Szwajcaria (Konfederacja Szwajcarska) Wskazowki w tekscie: \"obywatele konfederacji\" - oficjalna nazwa to Konfederacja Szwajcarska (Schweizerische Eidgenossenschaft); \"Inicjatywa Vollgeld\" - niemiecka nazwa kierunku reformy (Vollgeld = \"pelnowartosciowy pieniadz\"), znana szwajcarska inicjatywa obywatelska z czerwca 2018 r. (odrzucona w 75:25 - tekst zaokragla do 72%). Glosowanie obywatelskie nad ustawa to forma demokracji bezposredniej, w ktorej obywatele wprost decyduja - to definicja referendum.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nA. Referendum\n\nReferendum to forma bezposredniego udzialu obywateli w sprawowaniu wladzy, polegajaca na glosowaniu powszechnym nad konkretnym pytaniem (najczesciej w sprawie ustawy, zmiany konstytucji, kwestii o szczegolnym znaczeniu). Rodzaje:\n\n- konstytucyjne vs ustawodawcze;\n- obligatoryjne (wymagane prawem) vs fakultatywne (zarzadzane na wniosek);\n- wiazace vs konsultacyjne.\n\nB. Demokracja bezposrednia\n\nDemokracja bezposrednia to forma sprawowania wladzy, w ktorej obywatele osobiscie (bez posrednictwa przedstawicieli) decyduja o sprawach panstwa. Instrumenty:\n\n- referendum (najpopularniejsze);\n- inicjatywa ludowa (obywatelska) - obywatele zglaszaja projekt ustawy / poprawki konstytucji;\n- plebiscyt (najczesciej dotyczy spraw terytorialnych);\n- veto ludowe (Szwajcaria, USA - stany);\n- zgromadzenie ludowe (Landsgemeinde w niektorych kantonach szwajcarskich, town meeting w Nowej Anglii).\n\nPrzeciwienstwo: demokracja przedstawicielska (posrednia) - obywatele wybieraja przedstawicieli (parlament), ktorzy w ich imieniu podejmuja decyzje.\n\nC. Szwajcaria - Konfederacja Szwajcarska\n\nWskazowki w tekscie:\n\n1. \"obywatele konfederacji\" - Szwajcaria oficjalnie nazywa sie Konfederacja Szwajcarska (mimo ze faktycznie jest federacja - historyczna nazwa zostala zachowana).\n2. \"Inicjatywa Vollgeld\" - niemiecka nazwa (Vollgeld = pelny/pelnowartosciowy pieniadz), znana szwajcarska inicjatywa obywatelska z 10 czerwca 2018 r. Postulowala odebranie bankom komercyjnym mozliwosci kreowania pieniadza bezgotowkowego, pozostawiajac ten przywilej wylacznie Szwajcarskiemu Bankowi Narodowemu (SNB).\n\nSzwajcaria jest najslynniejszym przykladem demokracji bezposredniej na swiecie. Obywatele decyduja w referendach i inicjatywach kilka razy w roku (3-4 razy rocznie). Aby zwolac referendum w sprawie ustawy, wystarczy zebrac 50 000 podpisow w 100 dni od ogloszenia ustawy. Aby zwolac inicjatywe konstytucyjna, potrzeba 100 000 podpisow w 18 miesiecy.\n\nWynik glosowania nad inicjatywa Vollgeld z 10.06.2018: 75,7% przeciw, 24,3% za (tekst zaokraga do 72%). Inicjatywa zostala odrzucona.\n\nLecz o nazwe panstwa, nie tylko \"konfederacja\"\n\nW odpowiedzi na C nalezy podac Szwajcaria (lub pelnoprawnie Konfederacja Szwajcarska). Sam zapis \"konfederacja\" prawdopodobnie nie zostanie uznany - klucz CKE wymaga nazwy konkretnego panstwa, ktore mozna zlokalizowac na mapie.\n\nTypowy błąd: Czesty blad: napisanie \"konfederacja\" zamiast \"Szwajcaria\" - tekst mowi \"obywatele konfederacji\" (slowo \"konfederacji\" jest WSKAZOWKA, ze chodzi o panstwo nazywane Konfederacja Szwajcarska, ale CKE wymaga nazwy panstwa). Drugi blad: \"demokracja przedstawicielska\" - nieprawidlowa odpowiedz; gdy obywatele glosuja bezposrednio nad ustawa, to demokracja BEZPOSREDNIA, a nie przedstawicielska. Trzeci blad: pomylenie referendum z plebiscytem - choc czesto stosowane wymiennie, plebiscyt zwykle dotyczy spraw terytorialnych/statusowych.","image":"img/wos-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"demokracja bezposrednia, referendum, Szwajcaria, konfederacja","page_from":5,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6. (0-2)<br>O wydarzeniach w jednym z państw Europy<br>Obywatele konfederacji wyrazili swoją opinię na temat reformy promowanej przez Inicjatywę<br>Vollgeld, która chce zakazać kreowania pieniędzy prywatnym bankom. […] 72 procent<br>głosujących opowiedziało się przeciwko reformie.<br>wyborcza.pl<br>Uzupełnij zdania - podaj nazwy: sposobu udziału obywateli w podejmowaniu decyzji<br>politycznych (A.), formy demokracji (B.) i państwa (C.).<br>Tekst traktuje o (A.) - formie demokracji (B.)<br>Opisane wydarzenia miały miejsce w (C.)</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>(A.)</strong> referendum (glosowanie powszechne / referendum ogolnokrajowe) <strong>(B.)</strong> demokracja bezposrednia (demokracja partycypacyjna) <strong>(C.)</strong> Szwajcaria (Konfederacja Szwajcarska) Wskazowki w tekscie: &quot;obywatele konfederacji&quot; - oficjalna nazwa to Konfederacja Szwajcarska (Schweizerische Eidgenossenschaft); &quot;Inicjatywa Vollgeld&quot; - niemiecka nazwa kierunku reformy (Vollgeld = &quot;pelnowartosciowy pieniadz&quot;), znana szwajcarska inicjatywa obywatelska z czerwca 2018 r. (odrzucona w 75:25 - tekst zaokragla do 72%). Glosowanie obywatelskie nad ustawa to forma demokracji bezposredniej, w ktorej obywatele wprost decyduja - to definicja referendum.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Rozwiazanie</p>\n<p>A. Referendum</p>\n<p>Referendum to forma bezposredniego udzialu obywateli w sprawowaniu wladzy, polegajaca na glosowaniu powszechnym nad konkretnym pytaniem (najczesciej w sprawie ustawy, zmiany konstytucji, kwestii o szczegolnym znaczeniu). Rodzaje:</p>\n<ul><li>konstytucyjne vs ustawodawcze;</li><li>obligatoryjne (wymagane prawem) vs fakultatywne (zarzadzane na wniosek);</li><li>wiazace vs konsultacyjne.</li></ul>\n<p>B. Demokracja bezposrednia</p>\n<p>Demokracja bezposrednia to forma sprawowania wladzy, w ktorej obywatele osobiscie (bez posrednictwa przedstawicieli) decyduja o sprawach panstwa. Instrumenty:</p>\n<ul><li>referendum (najpopularniejsze);</li><li>inicjatywa ludowa (obywatelska) - obywatele zglaszaja projekt ustawy / poprawki konstytucji;</li><li>plebiscyt (najczesciej dotyczy spraw terytorialnych);</li><li>veto ludowe (Szwajcaria, USA - stany);</li><li>zgromadzenie ludowe (Landsgemeinde w niektorych kantonach szwajcarskich, town meeting w Nowej Anglii).</li></ul>\n<p>Przeciwienstwo: demokracja przedstawicielska (posrednia) - obywatele wybieraja przedstawicieli (parlament), ktorzy w ich imieniu podejmuja decyzje.</p>\n<p>C. Szwajcaria - Konfederacja Szwajcarska</p>\n<p>Wskazowki w tekscie:</p>\n<ol><li>&quot;obywatele konfederacji&quot; - Szwajcaria oficjalnie nazywa sie Konfederacja Szwajcarska (mimo ze faktycznie jest federacja - historyczna nazwa zostala zachowana).</li><li>&quot;Inicjatywa Vollgeld&quot; - niemiecka nazwa (Vollgeld = pelny/pelnowartosciowy pieniadz), znana szwajcarska inicjatywa obywatelska z 10 czerwca 2018 r. Postulowala odebranie bankom komercyjnym mozliwosci kreowania pieniadza bezgotowkowego, pozostawiajac ten przywilej wylacznie Szwajcarskiemu Bankowi Narodowemu (SNB).</li></ol>\n<p>Szwajcaria jest najslynniejszym przykladem demokracji bezposredniej na swiecie. Obywatele decyduja w referendach i inicjatywach kilka razy w roku (3-4 razy rocznie). Aby zwolac referendum w sprawie ustawy, wystarczy zebrac 50 000 podpisow w 100 dni od ogloszenia ustawy. Aby zwolac inicjatywe konstytucyjna, potrzeba 100 000 podpisow w 18 miesiecy.</p>\n<p>Wynik glosowania nad inicjatywa Vollgeld z 10.06.2018: 75,7% przeciw, 24,3% za (tekst zaokraga do 72%). Inicjatywa zostala odrzucona.</p>\n<p>Lecz o nazwe panstwa, nie tylko &quot;konfederacja&quot;</p>\n<p>W odpowiedzi na C nalezy podac Szwajcaria (lub pelnoprawnie Konfederacja Szwajcarska). Sam zapis &quot;konfederacja&quot; prawdopodobnie nie zostanie uznany - klucz CKE wymaga nazwy konkretnego panstwa, ktore mozna zlokalizowac na mapie.</p>\n<p>Typowy błąd: Czesty blad: napisanie &quot;konfederacja&quot; zamiast &quot;Szwajcaria&quot; - tekst mowi &quot;obywatele konfederacji&quot; (slowo &quot;konfederacji&quot; jest WSKAZOWKA, ze chodzi o panstwo nazywane Konfederacja Szwajcarska, ale CKE wymaga nazwy panstwa). Drugi blad: &quot;demokracja przedstawicielska&quot; - nieprawidlowa odpowiedz; gdy obywatele glosuja bezposrednio nad ustawa, to demokracja BEZPOSREDNIA, a nie przedstawicielska. Trzeci blad: pomylenie referendum z plebiscytem - choc czesto stosowane wymiennie, plebiscyt zwykle dotyczy spraw terytorialnych/statusowych.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ul><li><strong>A. referendum</strong></li><li><strong>B. bezpośredniej</strong> (akceptowane: partycypacyjnej / uczestniczącej / oddolnej)</li><li><strong>C. Szwajcaria</strong> (akceptowane: Konfederacja Szwajcarska / Konfederacja Helwecka)</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu</h4>\n<p>Kluczowe wskazówki:</p>\n<blockquote><em>&quot;<strong>Obywatele konfederacji</strong> wyrazili swoją opinię…&quot;</em></blockquote>\n<blockquote><em>&quot;<strong>72 procent głosujących</strong> opowiedziało się przeciwko reformie.&quot;</em></blockquote>\n<blockquote><em>&quot;reformy promowanej przez <strong>Inicjatywę Vollgeld</strong>, która chce zakazać kreowania pieniędzy prywatnym bankom&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Identyfikacja:</strong></p>\n<ol><li><strong>&quot;Konfederacja&quot;</strong> = <strong>Konfederacja Szwajcarska</strong> (jedyne państwo europejskie z tą oficjalną nazwą; oficjalna nazwa łac.: <em>Confoederatio Helvetica</em>, stąd skrót CH).</li><li><strong>&quot;Głosujący&quot; + reforma poddana pod głosowanie</strong> = <strong>referendum</strong>.</li><li><strong>Inicjatywa Vollgeld</strong> (&quot;pieniądz suwerenny&quot;) - szwajcarska inicjatywa obywatelska 2018 r., zakładająca reformę systemu pieniężnego (tylko państwo emituje pieniądz, banki tracą prawo do tworzenia pieniądza w drodze kredytów). 10 czerwca 2018 r. odbyło się referendum, w którym 75,7% (a nie 72%, ale tekst może upraszczać) głosujących odrzuciło reformę.</li><li><strong>Referendum</strong> = sposób udziału obywateli w podejmowaniu decyzji <strong>bezpośrednio</strong>, bez pośrednictwa parlamentu (forma <strong>demokracji bezpośredniej</strong>).</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - Szwajcaria jako wzór demokracji bezpośredniej</h4>\n<p>Szwajcaria ma najsilniej rozwinięte instytucje <strong>demokracji bezpośredniej</strong> w świecie. Klasyczne mechanizmy:</p>\n<ol><li><strong>Referendum obowiązkowe</strong> (<em>obligatorisches Referendum</em>) - przy każdej zmianie konstytucji, ratyfikacji ważnych umów międzynar.</li></ol>\n<ol><li><strong>Referendum fakultatywne</strong> (<em>fakultatives Referendum</em>) - w terminie 100 dni od uchwalenia ustawy, 50 000 obywateli (lub 8 kantonów) może zażądać referendum.</li></ol>\n<ol><li><strong>Inicjatywa ludowa</strong> (<em>Volksinitiative</em>) - 100 000 podpisów obywateli w ciągu 18 miesięcy może wymusić referendum w sprawie zmiany konstytucji.</li></ol>\n<ol><li><strong>Inicjatywa kantonalna</strong> - analog na poziomie kantonów (wystarczy często niska liczba podpisów: 1000-5000).</li></ol>\n<p>W Szwajcarii odbywa się <strong>3-4 referendów rocznie</strong>, w których obywatele decydują o sprawach od podatków po politykę migracyjną.</p>\n<h4>Sposób 3 - formy demokracji</h4>\n<p>| Forma demokracji | Opis | Przykład |<br>| <strong>Demokracja bezpośrednia</strong> | Obywatele decydują osobiście (referendum, inicjatywa ludowa, plebiscyt) | Szwajcaria, antyczne Ateny |<br>| <strong>Demokracja przedstawicielska (pośrednia)</strong> | Obywatele wybierają reprezentantów (parlament, prezydent) | Polska, Niemcy, USA |<br>| <strong>Demokracja partycypacyjna / uczestnicząca</strong> | Obywatele biorą udział w decyzjach na różnych poziomach (deliberacja, budżety obywatelskie) | Porto Alegre, fragmenty UE |<br>| <strong>Demokracja deliberatywna</strong> | Decyzje przez racjonalną dyskusję obywatelską | Habermas, panele obywatelskie |<br>| <strong>Demokracja konstytucyjna / liberalna</strong> | Z gwarancjami praw i wolności, ograniczeniami władzy | Polska, USA, kraje UE |</p>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE (zadanie 6, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - wszystkie trzy elementy poprawne (A, B, C).<br>- <strong>1 pkt</strong> - dwa elementy poprawne.<br>- <strong>0 pkt</strong> - jeden lub żaden element poprawny.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>- A: referendum<br>- B: bezpośredniej / partycypacyjnej / uczestniczącej / oddolnej<br>- C: Szwajcarii / Konfederacji Szwajcarskiej / Konfederacji Helweckiej</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Reference - Demokracja bezpośrednia w Szwajcarii:</strong><br>- System od 1848 r. (po wojnach Sonderbund), Konstytucja 1874 i 1999<br>- <strong>Landsgemeinde</strong> (zgromadzenie ludowe) - w 2 kantonach: Glarus i Appenzell Innerrhoden, obywatele zbierają się w głównej miejscowości i głosują podniesieniem ręki<br>- <strong>Federalizm</strong> - 26 kantonów (półkantonów), własne konstytucje, własne podatki<br>- <strong>Rada Federalna</strong> (Bundesrat) - 7-osobowa kolegialna egzekutywa, prezydent wybierany rotacyjnie na 1 rok<br>- <strong>Konsensualna demokracja</strong> - wszystkie ważne partie reprezentowane w rządzie (&quot;magiczna formuła&quot;)</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - wpisanie &quot;plebiscyt&quot; zamiast &quot;referendum&quot;. Plebiscyt = referendum w sprawie przynależności terytorialnej (np. plebiscyty na Śląsku 1921). Tekst jest jednoznacznie o referendum.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Drugi częsty błąd - wpisanie &quot;Niemiec&quot; lub &quot;Liechtensteinu&quot; jako państwa. Słowo &quot;konfederacja&quot; w tekście to wskazówka dla <strong>Szwajcarii</strong> (Konfederacja Szwajcarska to jej oficjalna nazwa). Jedyną inną &quot;konfederacją&quot; w Europie była niegdyś Konfederacja Niemiecka (1815-1866) - ale tej już nie ma.</blockquote>"}]}