{"id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nWykres. Wskaźniki dotyczące wyborów w Polsce w drugiej połowie XX wieku\nwww.v-dem.net\nOdnosząc się do typu reżimu politycznego funkcjonującego w Polsce w drugiej połowie\nXX wieku, sformułuj wniosek dotyczący wartości wskaźników ukazanych na wykresie.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n8.\n9.\n10.\n11.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nEWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"11 maja 2021 r.\nData publikacji\ndokumentu:","solution":"Odpowiedź: **Wniosek:** Wysoka frekwencja wyborcza **nie świadczy automatycznie o demokratycznym charakterze reżimu politycznego**. *Uzasadnienie:* w okresie PRL (1952–1989) frekwencja w wyborach do Sejmu przekraczała 90% (a oficjalnie – wedle propagandy – sięgała 99%), podczas gdy reżim miał charakter **autorytarny/totalitarny** (wybory niedemokratyczne, listy jednolite Frontu Jedności Narodu / PRON, bez realnej konkurencji politycznej, presja na uczestnictwo). Po **transformacji 1989 r.** frekwencja w wyborach w III RP, mimo że reżim stał się demokratyczny, **spadła** (do 40–60% w wyborach parlamentarnych) – dobrowolny udział w warunkach realnego pluralizmu okazał się znacznie niższy niż mobilizowany udział w PRL. **Wysoka frekwencja w reżimie autorytarnym** wynika z presji, fasadowości i braku alternatywy; **niska frekwencja w demokracji** wynika z apatii, ale przy jednoczesnym poszanowaniu wolności wyborczej. Wniosek: kryterium demokratyczności nie jest frekwencja, lecz **wolność i konkurencyjność wyborów** (oraz prawo do **nieuczestniczenia**).\n\nStrona arkusza\n\nPo co to umieć\n\nKlasyczny przykład pułapki indeksowej – pojedynczy wskaźnik (frekwencja)\nnie określa charakteru reżimu. Trzeba rozumieć kontekst instytucjonalny.\n\nTypowy błąd: Pułapka odwrotnego założenia: \"wysoka frekwencja = demokracja\". PRL pokazuje że jest odwrotnie – mobilizowana frekwencja jest typowa dla reżimów niedemokratycznych.","image":"img/wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"Frekwencja wyborcza vs demokratyczność reżimu w PRL","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11. (0-1)<br>Wykres. Wskaźniki dotyczące wyborów w Polsce w drugiej połowie XX wieku<br>www.v-dem.net<br>Odnosząc się do typu reżimu politycznego funkcjonującego w Polsce w drugiej połowie<br>XX wieku, sformułuj wniosek dotyczący wartości wskaźników ukazanych na wykresie.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>8.<br>9.<br>10.<br>11.<br>Maks. liczba punktów<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba punktów<br>EWOP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>11 maja 2021 r.<br>Data publikacji<br>dokumentu:</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Wniosek:</strong> Wysoka frekwencja wyborcza <strong>nie świadczy automatycznie o demokratycznym charakterze reżimu politycznego</strong>. <em>Uzasadnienie:</em> w okresie PRL (1952–1989) frekwencja w wyborach do Sejmu przekraczała 90% (a oficjalnie – wedle propagandy – sięgała 99%), podczas gdy reżim miał charakter <strong>autorytarny/totalitarny</strong> (wybory niedemokratyczne, listy jednolite Frontu Jedności Narodu / PRON, bez realnej konkurencji politycznej, presja na uczestnictwo). Po <strong>transformacji 1989 r.</strong> frekwencja w wyborach w III RP, mimo że reżim stał się demokratyczny, <strong>spadła</strong> (do 40–60% w wyborach parlamentarnych) – dobrowolny udział w warunkach realnego pluralizmu okazał się znacznie niższy niż mobilizowany udział w PRL. <strong>Wysoka frekwencja w reżimie autorytarnym</strong> wynika z presji, fasadowości i braku alternatywy; <strong>niska frekwencja w demokracji</strong> wynika z apatii, ale przy jednoczesnym poszanowaniu wolności wyborczej. Wniosek: kryterium demokratyczności nie jest frekwencja, lecz <strong>wolność i konkurencyjność wyborów</strong> (oraz prawo do <strong>nieuczestniczenia</strong>).</p>\n<p>Strona arkusza</p>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Klasyczny przykład pułapki indeksowej – pojedynczy wskaźnik (frekwencja)<br>nie określa charakteru reżimu. Trzeba rozumieć kontekst instytucjonalny.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka odwrotnego założenia: &quot;wysoka frekwencja = demokracja&quot;. PRL pokazuje że jest odwrotnie – mobilizowana frekwencja jest typowa dla reżimów niedemokratycznych.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Wykres ukazuje <strong>paradoksalną odwrotną zależność</strong> między frekwencją wyborczą a wskaźnikiem demokracji wyborczej w Polsce. <strong>W okresie reżimu komunistycznego (PRL, 1944-1989)</strong> - państwa <strong>niedemokratycznego (autorytaryzm/totalitaryzm typu komunistycznego)</strong> - frekwencja wyborcza była <strong>bardzo wysoka (90-98%)</strong>, a wskaźnik demokracji wyborczej <strong>bardzo niski (0,1-0,2)</strong>. Po <strong>transformacji systemowej 1989 r.</strong>, gdy Polska stała się państwem demokratycznym (<strong>demokracja liberalna</strong>), frekwencja wyborcza spadła do 40-60%, a wskaźnik demokracji wyborczej wzrósł do 0,8-0,9. <strong>Wniosek:</strong> wysoka frekwencja w PRL była efektem <strong>przymusu i fasady wyborczej</strong> (brak konkurencyjnych wyborów), niska frekwencja w III RP odzwierciedla <strong>dobrowolny udział w autentycznych wyborach demokratycznych</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza wykresu</h4>\n<h5>Dwa wskaźniki, dwa okresy</h5>\n<p>| Okres | Frekwencja wyborcza | Wskaźnik demokracji wyborczej | Reżim polityczny |<br>| <strong>1950-1985</strong> | 90-98% (bardzo wysoka) | 0,1-0,2 (bardzo niski) | reżim komunistyczny PRL (autorytaryzm/totalitaryzm typu komunistycznego) |<br>| <strong>po 1989</strong> | 40-60% (umiarkowana) | 0,8-0,9 (wysoki) | demokracja liberalna III RP |</p>\n<h5>Wskaźnik demokracji wyborczej (V-Dem, skala 0-1)</h5>\n<p><strong>V-Dem</strong> (Varieties of Democracy, projekt Uniwersytetu w Göteborgu) mierzy demokrację wyborczą wg pięciu kryteriów Roberta Dahla (poliarchia, <em>Polyarchy</em> 1971):</p>\n<ol><li><strong>Wolne wybory</strong> (bez fałszerstw)</li><li><strong>Konkurencyjność</strong> (alternatywni kandydaci)</li><li><strong>Powszechne prawo wyborcze</strong></li><li><strong>Wolność słowa i mediów</strong></li><li><strong>Prawo zrzeszania się</strong></li></ol>\n<p>Wskaźnik 0,1-0,2 dla PRL = brak realnej konkurencji wyborczej (jednolista PZPR + ZSL + SD), brak wolnych mediów, brak wolności zrzeszania się.</p>\n<p>Wskaźnik 0,8-0,9 dla III RP = prawie pełna demokracja wyborcza (wolne wybory wielopartyjne, prywatne media, swoboda zrzeszania się).</p>\n<h5>Frekwencja wyborcza</h5>\n<p><strong>W PRL: 90-98%</strong> - nie była to autentyczna frekwencja, lecz <strong>fasada systemu</strong>:</p>\n<ul><li>Wybory były <strong>niekonkurencyjne</strong> (jedna lista FJN - Frontu Jedności Narodu, później PRON-u)</li><li>Osoby NIE głosujące podlegały szykanom (zwolnienia z pracy, kontrola SB)</li><li>W zakładach pracy organizowano „brygadowe głosowania&quot; pod kontrolą</li><li>Wyniki były często <strong>fałszowane</strong> (oficjalna frekwencja &gt; rzeczywistej)</li></ul>\n<p><strong>W III RP: 40-60%</strong> - autentyczne, dobrowolne uczestnictwo:</p>\n<ul><li>Pierwsza wolna elekcja <strong>4 czerwca 1989 r.</strong> (kontraktowe wybory): frekwencja 62%</li><li>Pierwsze całkowicie wolne wybory parlamentarne <strong>27 października 1991 r.</strong>: 43%</li><li>Polska ma jedną z <strong>niższych frekwencji w Europie</strong> (przeciwieństwo Skandynawii, gdzie 80-85%)</li></ul>\n<h5>Wniosek</h5>\n<p>Wysoka frekwencja w PRL ≠ wysoka demokratyczność. Niska frekwencja w III RP ≠ niska demokratyczność. To są <strong>dwa odrębne wymiary</strong>:</p>\n<ul><li><strong>Frekwencja</strong> = ile osób głosuje (może być wysoka pod przymusem)</li><li><strong>Demokracja wyborcza</strong> = czy wybory są wolne, równe, konkurencyjne, tajne</li></ul>\n<p><strong>To paradoks demokracji:</strong> w państwach autorytarnych frekwencje są często wyższe niż w państwach demokratycznych, bo w pierwszych wybory są fasadą legitymizującą system, w drugich - autentycznym wyborem, w którym można też nie uczestniczyć.</p>\n<h4>Sposób 2 - kontekst historyczny</h4>\n<h5>PRL (1944-1989)</h5>\n<ul><li><strong>Reżim:</strong> <strong>realny socjalizm</strong> / <strong>komunizm</strong> / w klasyfikacji politologicznej - <strong>totalitaryzm w fazie wczesnej (lata 50.) → autorytaryzm sklerotyczny (lata 70.-80.)</strong></li><li><strong>Wybory:</strong> od 1947 r. fasadowe, jednolista FJN/PRON, kontrolowane przez PZPR</li><li><strong>Brak alternatyw:</strong> opozycja zdelegalizowana (do 1989 r. przez PZPR jedynego systemu partyjnego - choć formalnie wielopartyjny: PZPR + ZSL + SD na jednej liście)</li><li><strong>Cel wyborów:</strong> legitymizacja systemu, demonstracja jedności - nie wybór</li></ul>\n<h5>Transformacja 1989 r.</h5>\n<ul><li>Okrągły Stół (luty-kwiecień 1989) → kontraktowe wybory 4 VI 1989 r. (Sejm 65% PZPR-koalicja, 35% wolne; Senat 100% wolny)</li><li>Pierwszy niekomunistyczny premier: <strong>Tadeusz Mazowiecki</strong> (12 IX 1989)</li><li>Konstytucja kwietniowa, „mała konstytucja&quot; 1992, Konstytucja RP <strong>2 IV 1997 r.</strong> (zatwierdzona w referendum 25 V 1997, weszła 17 X 1997)</li></ul>\n<h5>III RP po 1989 r.</h5>\n<ul><li><strong>Reżim:</strong> <strong>demokracja liberalna</strong> (poliarchia w sensie Dahla)</li><li><strong>System partyjny:</strong> wielopartyjny (PZPR rozwiązana 1990 → SLD; powstają KLD, UD, PSL, ZChN; potem AWS, SLD, PiS, PO, etc.)</li><li><strong>Wybory wolne, konkurencyjne, tajne</strong> (próg 5% Sejm, 8% koalicje, mniejszości narodowe zwolnione)</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p>Oficjalny schemat oceniania wg dokumentu CKE &quot;Zasady oceniania rozwiazan zadan&quot; (zad. 11, max 1 pkt).</p>\n<p><strong>Zasady oceniania:</strong></p>\n<ul><li>1 pkt - poprawne sformułowanie wniosku dotyczącego wartości obu wskaźników z wykresu (lub ich zmian) oraz poprawne określenie nazwy min. jednego typu reżimu.</li><li>0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</li></ul>\n<p><strong>Przykladowa odpowiedz (CKE):</strong></p>\n<p>PRL była państwem niedemokratycznym, w którym nie spełniano m.in. kryteriów przejrzystych i konkurencyjnych wyborów (stąd niski indeks demokracji wyborczej), za to dane oficjalne dotyczące frekwencji wyborczej były wysokie. Z kolei w państwie demokratycznym, jakim stała się Polska, te wskaźniki są inne - indeks demokracji znacząco wzrósł, a dane o frekwencji się zmniejszyły.</p>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<p><strong>Reżimy polityczne - typologia:</strong></p>\n<p>| Typ | Cechy | Przykłady |<br>| <strong>Demokracja liberalna</strong> | wolne wybory + prawa człowieka + rządy prawa + pluralizm | III RP, USA, Niemcy, UK |<br>| <strong>Demokracja iliberalna</strong> | wybory są, ale ograniczone prawa | Węgry Orbána, Polska 2015-23 wg niektórych ocen |<br>| <strong>Autorytaryzm</strong> | władza skoncentrowana, ograniczony pluralizm, brak ideologii totalnej | PRL lat 70-80, Rosja Putina, Białoruś |<br>| <strong>Totalitaryzm</strong> | pełna kontrola, ideologia totalna, terror, masowa partia | III Rzesza, ZSRR Stalina, ChRL Mao |<br>| <strong>Sułtanizm</strong> | władza personalna, klanowa | Korea Pn., niektóre kraje Bliskiego Wschodu |</p>\n<p><strong>Cechy demokracji wg Roberta Dahla (poliarchia):</strong></p>\n<ol><li>Wolność tworzenia i przynależności do organizacji</li><li>Wolność słowa</li><li>Powszechne prawo wyborcze</li><li>Bierne prawo wyborcze</li><li>Wolne i uczciwe wybory</li><li>Alternatywne źródła informacji</li><li>Niezależność instytucji od preferencji obywateli wyrażanych w wyborach</li></ol>\n<p><strong>V-Dem index</strong> - najbardziej rozpowszechniony międzynarodowy wskaźnik demokracji (obok Polity IV i Freedom House).</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - interpretacja, że WYSOKA FREKWENCJA = WYSOKA DEMOKRATYCZNOŚĆ. To nieprawda. Frekwencja sama w sobie nie jest miernikiem demokracji - kluczowa jest <strong>konkurencyjność i wolność</strong> wyborów. PRL pokazuje, jak wysoka frekwencja może być fasadą systemu autorytarnego.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Inny błąd - uznanie, że spadek frekwencji w III RP to oznaka KRYZYSU demokracji. To częściowo prawda (niska partycypacja jest problemem), ale w kontekście pytania kluczowe jest, że <strong>niska frekwencja jest naturalnym objawem WOLNOŚCI</strong> - w demokracji można wybrać NIE głosować, w autorytaryzmie nie ma takiej opcji bezpiecznie.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj, że PRL klasyfikuje się różnie:<br>- <strong>Lata 50.</strong> (stalinizm w Polsce) - totalitaryzm<br>- <strong>Lata 70.-80.</strong> - autorytaryzm sklerotyczny (&quot;komunizm gnijący&quot; wg Hannah Arendt nie pasuje już)<br>- W kluczu CKE akceptowane są oba: <strong>„autorytaryzm&quot;</strong> i <strong>„totalitaryzm&quot;</strong> dla PRL.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Klucz CKE wymaga <strong>odwołania do OBU wskaźników</strong> lub ich zmian. Sama nazwa reżimu (np. „PRL była komunistyczna&quot;) bez interpretacji wykresu = 0 pkt.</blockquote>"}]}