{"id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-1)\nO kwestiach ekonomiczno-społecznych w myśli politycznej\nTekst 1. [C]ałe życie społeczne, w tym również gospodarcze, powinno się opierać na\nspontanicznie\ntworzonym\nporządku.\nNajlepszym\nprzykładem\nkształtowania\nsię\nspontanicznego porządku jest rynek, uznany za miejsce, na którym funkcjonuje ogromna\nliczba podmiotów mających różne preferencje i różne oczekiwania. Te preferencje kształtują\npoziom cen, który z kolei stanowi źródło informacji dla podmiotów ekonomicznych.\nTekst 2. [Z]asada pierwszeństwa pracy przed kapitałem jest postulatem należącym do\nporządku moralności społecznej, który to postulat posiada swoje kluczowe znaczenie […].\nPraca w jakimś sensie jest nierozłączna od kapitału i nie przyjmuje w żadnej postaci owej\nantynomii, czyli rozłączenia i przeciwstawienia w stosunku do środków produkcji, jakie\nzaciążyło nad życiem ludzkim ostatnich stuleci w rezultacie założeń wyłącznie\nekonomistycznych. Jeżeli człowiek pracuje […], to równocześnie pragnie, aby owoce tej pracy\nsłużyły jemu i drugim oraz ażeby w samym procesie pracy mógł występować jako\nwspółodpowiedzialny i współtwórca warsztatu, przy którym pracuje.\nwww.[ ].org.pl; www.[ ]ekonomia.net\nDo każdego tekstu zawierającego poglądy w kwestiach ekonomiczno-społecznych\nprzyporządkuj\nnazwę\nnurtu\nmyśli\npolitycznej,\ndla\nktórego\nte\npoglądy\nsą\ncharakterystyczne. Odpowiedzi wybierz spośród: katolicka nauka społeczna, liberalizm,\nsocjaldemokracja.\nTekst 1. -\nTekst 2. -","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: Typowe rozróżnienie w zadaniach maturalnych: - **Tekst akcentujący wolność jednostki, ochronę własności prywatnej, ograniczoną rolę państwa, równość wobec prawa, indywidualizm** → **liberalizm** (J. Locke, A. Smith, J.S. Mill, F. Hayek). - **Tekst akcentujący godność osoby ludzkiej, zasadę pomocniczości (subsydiarności), dobro wspólne, sprawiedliwość społeczną, własność prywatną z ograniczeniami społecznymi, sprzeciw wobec marksizmu i liberalizmu skrajnego** → **katolicka nauka społeczna** (encyklika *Rerum novarum* Leona XIII 1891, *Quadragesimo anno* Piusa XI 1931, *Centesimus annus* Jana Pawła II 1991). **Słowa-klucze KNS:** pomocniczość, solidarność, dobro wspólne, godność osoby, encyklika, papież. **Słowa-klucze liberalizm:** wolność, własność, jednostka, rynek, ograniczone państwo, prawa naturalne.\n\nStrona arkusza\n\nPo co to umieć\n\nRozpoznawanie doktryn politycznych po słowach-kluczach to praktyczna\numiejętność maturalna.\n\nTypowy błąd: Pomylenie KNS z **konserwatyzmem** (też tradycja, religia, ale więcej o porządku i hierarchii niż o godności pracownika).","image":"img/wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":"Myśl polityczna – liberalizm i katolicka nauka społeczna","page_from":10,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 13. (0-1)
O kwestiach ekonomiczno-społecznych w myśli politycznej
Tekst 1. [C]ałe życie społeczne, w tym również gospodarcze, powinno się opierać na
spontanicznie
tworzonym
porządku.
Najlepszym
przykładem
kształtowania
się
spontanicznego porządku jest rynek, uznany za miejsce, na którym funkcjonuje ogromna
liczba podmiotów mających różne preferencje i różne oczekiwania. Te preferencje kształtują
poziom cen, który z kolei stanowi źródło informacji dla podmiotów ekonomicznych.
Tekst 2. [Z]asada pierwszeństwa pracy przed kapitałem jest postulatem należącym do
porządku moralności społecznej, który to postulat posiada swoje kluczowe znaczenie […].
Praca w jakimś sensie jest nierozłączna od kapitału i nie przyjmuje w żadnej postaci owej
antynomii, czyli rozłączenia i przeciwstawienia w stosunku do środków produkcji, jakie
zaciążyło nad życiem ludzkim ostatnich stuleci w rezultacie założeń wyłącznie
ekonomistycznych. Jeżeli człowiek pracuje […], to równocześnie pragnie, aby owoce tej pracy
służyły jemu i drugim oraz ażeby w samym procesie pracy mógł występować jako
współodpowiedzialny i współtwórca warsztatu, przy którym pracuje.
www.[ ].org.pl; www.[ ]ekonomia.net
Do każdego tekstu zawierającego poglądy w kwestiach ekonomiczno-społecznych
przyporządkuj
nazwę
nurtu
myśli
politycznej,
dla
którego
te
poglądy
są
charakterystyczne. Odpowiedzi wybierz spośród: katolicka nauka społeczna, liberalizm,
socjaldemokracja.
Tekst 1. -
Tekst 2. -

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: Typowe rozróżnienie w zadaniach maturalnych: - Tekst akcentujący wolność jednostki, ochronę własności prywatnej, ograniczoną rolę państwa, równość wobec prawa, indywidualizm → liberalizm (J. Locke, A. Smith, J.S. Mill, F. Hayek). - Tekst akcentujący godność osoby ludzkiej, zasadę pomocniczości (subsydiarności), dobro wspólne, sprawiedliwość społeczną, własność prywatną z ograniczeniami społecznymi, sprzeciw wobec marksizmu i liberalizmu skrajnego → katolicka nauka społeczna (encyklika Rerum novarum Leona XIII 1891, Quadragesimo anno Piusa XI 1931, Centesimus annus Jana Pawła II 1991). Słowa-klucze KNS: pomocniczość, solidarność, dobro wspólne, godność osoby, encyklika, papież. Słowa-klucze liberalizm: wolność, własność, jednostka, rynek, ograniczone państwo, prawa naturalne.

\n

Strona arkusza

\n

Po co to umieć

\n

Rozpoznawanie doktryn politycznych po słowach-kluczach to praktyczna
umiejętność maturalna.

\n

Typowy błąd: Pomylenie KNS z konserwatyzmem (też tradycja, religia, ale więcej o porządku i hierarchii niż o godności pracownika).

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Tekst | Nurt myśli politycznej |
| Tekst 1. | liberalizm |
| Tekst 2. | katolicka nauka społeczna |

\n

Sposób 1 - analiza Tekstu 1 (liberalizm)

\n
Kluczowe pojęcia
\n
„całe życie społeczne, w tym również gospodarcze, powinno się opierać na spontanicznie tworzonym porządku"
\n
„Najlepszym przykładem kształtowania się spontanicznego porządku jest rynek"
\n
„funkcjonuje ogromna liczba podmiotów mających różne preferencje i różne oczekiwania. Te preferencje kształtują poziom cen, który z kolei stanowi źródło informacji dla podmiotów ekonomicznych"
\n
Wskazówki identyfikujące liberalizm
\n

Wskazówka 1: spontaniczny porządek (spontaneous order)
Pojęcie wprowadzone przez Friedricha Augusta von Hayeka (1899-1992), austriackiego ekonomistę nurtu liberalizmu klasycznego/neoliberalizmu, laureata Nagrody Nobla 1974. Hayek argumentował, że porządek społeczny i ekonomiczny powstaje SPONTANICZNIE z interakcji jednostek dążących do własnych celów - nie przez planowanie centralne (którego krytyką jest Droga do zniewolenia, 1944).

\n

Wskazówka 2: rynek jako mechanizm
Rynek jako podstawa porządku to fundamentalna teza liberalizmu ekonomicznego (Adam Smith, Bogactwo narodów 1776, „niewidzialna ręka rynku"). To przeciwieństwo planowania centralnego (komunizm, socjalizm).

\n

Wskazówka 3: ceny jako informacja
Koncepcja cen jako sygnałów informacyjnych o niedoborze i nadmiarze dóbr to fundamentalny argument liberalnej szkoły austriackiej (Hayek, Mises). Cena to „informacja" pozwalająca na racjonalne decyzje uczestników rynku - bez konieczności znania wszystkich preferencji wszystkich.

\n

Wniosek Tekstu 1: LIBERALIZM (gospodarczy, klasyczny, austriacki)

\n

Sposób 2 - analiza Tekstu 2 (katolicka nauka społeczna)

\n
Kluczowe pojęcia
\n
„zasada pierwszeństwa pracy przed kapitałem jest postulatem należącym do porządku moralności społecznej"
\n
„Praca w jakimś sensie jest nierozłączna od kapitału"
\n
„antynomii, czyli rozłączenia i przeciwstawienia w stosunku do środków produkcji, jakie zaciążyło nad życiem ludzkim ostatnich stuleci w rezultacie założeń wyłącznie ekonomistycznych"
\n
„człowiek pracuje [ ] pragnie, aby owoce tej pracy służyły jemu i drugim oraz ażeby w samym procesie pracy mógł występować jako współodpowiedzialny i współtwórca warsztatu, przy którym pracuje"
\n
Wskazówki identyfikujące katolicką naukę społeczną (KNS)
\n

Wskazówka 1: pierwszeństwo pracy przed kapitałem
To dosłowne sformułowanie z encykliki Jana Pawła II Laborem Exercens (1981, encyklika o pracy ludzkiej). Kluczowa teza KNS:

\n
„Praca ludzka jest kluczem [ ] do całego zagadnienia społecznego." (Laborem Exercens, 1981)
„Zasada pierwszeństwa «pracy» przed «kapitałem» ( ) to oczywista prawda płynąca z całego doświadczenia historycznego człowieka."
\n

Wskazówka 2: moralność społeczna
Podejście etyczne do gospodarki - to charakterystyczne dla KNS. Marksizm i liberalizm oba traktują gospodarkę „technicznie" (jako mechanizm): KNS traktuje ją moralnie, w kategorii godności pracy i sprawiedliwości społecznej.

\n

Wskazówka 3: krytyka „antynomii" pracy i kapitału
Krytyka MARKSIZMU („antynomii" - tej tezy o wyzysku i walce klas) ORAZ LIBERALIZMU („założeń wyłącznie ekonomistycznych") jednocześnie. KNS jest trzecią drogą między komunizmem a kapitalizmem.

\n

Wskazówka 4: współodpowiedzialny i współtwórca
Koncepcja pracownika jako współwłaściciela miejsca pracy (akcjonariat pracowniczy, partycypacja w zarządzaniu) - to klasyczny postulat KNS od Quadragesimo Anno (Pius XI, 1931).

\n

Wniosek Tekstu 2: KATOLICKA NAUKA SPOŁECZNA

\n

Sposób 3 - eliminacja socjaldemokracji

\n

Dlaczego ŻADEN z tekstów to nie SOCJALDEMOKRACJA?

\n

| Cecha | Socjaldemokracja | Tekst 1 | Tekst 2 |
| Państwo dobrobytu | TAK (silne) | NIE (rynek) | NIE (moralność, nie państwo) |
| Redystrybucja | TAK (progresywne podatki) | NIE (rynek decyduje) | NIE (osobista odpowiedzialność) |
| Wartości religijne | NIE (świeckość) | NIE (neutralne) | TAK (chrześcijańskie) |
| Krytyka kapitału | umiarkowana | NIE (afirmacja rynku) | TAK (moralna) |
| Pracownicze prawa | przez państwo | NIE (wolny rynek) | przez moralność i partycypację |

\n

Socjaldemokracja zakłada silne państwo opiekuńcze, redystrybucję, świeckość. Tekst 1 (rynek = porządek) i Tekst 2 (moralność i godność) NIE pasują do socjaldemokracji.

\n

Schemat oceniania CKE

\n

Oficjalny schemat oceniania wg dokumentu CKE "Zasady oceniania rozwiazan zadan" (zad. 13, max 1 pkt).

\n

Zasady oceniania:

\n\n

Poprawna odpowiedz (CKE):

\n

Tekst 1. - liberalizm
Tekst 2. - katolicka nauka społeczna

\n

Reference politologiczny - trzy doktryny ekonomiczno-społeczne

\n
1. Liberalizm (klasyczny, neoliberalizm)
\n\n
2. Katolicka nauka społeczna (KNS)
\n\n
3. Socjaldemokracja
\n\n

Typowe pułapki

\n
Uwaga: Najczęstszy błąd - pomylenie katolickiej nauki społecznej z socjaldemokracją (oba krytykują kapitalizm, oba bronią praw pracowniczych). Klucz: KNS opiera się na moralności chrześcijańskiej (etyka, godność, religia), socjaldemokracja na świeckiej idei sprawiedliwości (państwo, redystrybucja).
\n
Uwaga: Inny błąd - pomylenie liberalizmu (Tekst 1) z konserwatyzmem (gdyby był wśród opcji). Konserwatyzm to TRADYCJA + RELIGIA + NARÓD; liberalizm to JEDNOSTKA + WOLNOŚĆ + RYNEK. Tekst 1 mówi o rynku i spontanicznym porządku - to liberalizm.
\n
Uwaga: Pamiętaj o encyklice Laborem Exercens (Jan Paweł II, 14 IX 1981) - to kluczowy dokument KNS, w którym sformułowano zasadę pierwszeństwa pracy przed kapitałem. Cytat z Tekstu 2 jest bezpośrednią parafrazą tej encykliki.
\n
Uwaga: Hayek to ikona liberalizmu (austriackiego), JP2 to ikona KNS. Maturzysta powinien znać tych dwóch myślicieli i ich kluczowe pojęcia (spontaneous order / praca przed kapitałem).
\n
Uwaga: W Polsce PSL czerpie z KNS (agraryzm + chrześcijaństwo), PiS z konserwatyzmu narodowo-katolickiego (mieszanka KNS + nacjonalizmu), PO z liberalizmu (politycznego + gospodarczego). To pomaga w kontekstualizacji.
"}]}