{"id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23. (0-1)\nPrzepisy prawne z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej\nArt. 40. Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu\ntraktowaniu i karaniu. […]\nArt. 60. Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby\npublicznej na jednakowych zasadach.\nArt. 68.2. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają\nrówny dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. […]\nArt. 84. Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym\npodatków, określonych w ustawie.\nDz.U. […], nr 78, poz. 483, z późn. zm. (stan prawny na 3 marca 2021 r.).\nDo każdej nazwy rodzaju praw i wolności człowieka przyporządkuj numer artykułu\nz Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w którym unormowano prawo lub wolność tego\nrodzaju.\nPrawa i wolności ekonomiczne i socjalne -\nPrawa i wolności polityczne -\nPrawa i wolności osobiste -\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n20.\n21.\n22.1. 22.2.\n23.\nMaks. liczba punktów\n1\n2\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nEWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"23. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n4) przedstawia procedurę zmiany Konstytucji.","solution":"Odpowiedź: Trzy kategorie praw i wolności w Konstytucji RP: **Prawa i wolności osobiste** (art. 38–56) – chronią autonomię i godność osoby: prawo do życia (38), nietykalność i wolność osobista (41), prawo do sądu (45), prawo do prywatności (47), zakaz tortur (40), wolność sumienia i religii (53), wolność słowa (54). **Prawa i wolności polityczne** (art. 57–63) – dotyczą udziału w życiu publicznym: wolność zgromadzeń (57), wolność zrzeszania się (58), prawo do udziału w referendum i wyborach (62), prawo dostępu do służby publicznej (60), petycje (63). **Prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne** (art. 64–76) – dotyczą sfery bytu materialnego, pracy i kultury: prawo własności (64), prawo do pracy i wyboru zawodu (65), bezpieczne warunki pracy (66), prawo do zabezpieczenia społecznego (67), **prawo do ochrony zdrowia (68)**, prawo do nauki (70), ochrona rodziny (71), prawa konsumenta (76). **Typowe przyporządkowanie:** - **art. 68** (\"Każdy ma prawo do ochrony zdrowia\") → **ekonomiczne, socjalne i kulturalne** (prawo socjalne); - **art. 60** (\"Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej\") → **polityczne**; - **art. 40** (\"Nikt nie może być poddany torturom...\") → **osobiste**.\n\nStrona arkusza\n\nPo co to umieć\n\nKlasyfikacja praw konstytucyjnych (osobiste/polityczne/socjalne) jest\nwpisana w strukturę rozdziału II Konstytucji – żelazna podstawa WOS PR.\n\nTypowy błąd: **Prawo do ochrony zdrowia (art. 68)** to **socjalne**, NIE osobiste – mimo że \"zdrowie\" intuicyjnie wydaje się osobiste, w Konstytucji jest to prawo z grupy socjalnej (wymaga aktywności państwa w zakresie świadczeń).","image":"img/wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":"Konstytucja RP – prawa ekonomiczne, polityczne, osobiste","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 23. (0-1)
Przepisy prawne z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
Art. 40. Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu
traktowaniu i karaniu. […]
Art. 60. Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby
publicznej na jednakowych zasadach.
Art. 68.2. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają
równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. […]
Art. 84. Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym
podatków, określonych w ustawie.
Dz.U. […], nr 78, poz. 483, z późn. zm. (stan prawny na 3 marca 2021 r.).
Do każdej nazwy rodzaju praw i wolności człowieka przyporządkuj numer artykułu
z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w którym unormowano prawo lub wolność tego
rodzaju.
Prawa i wolności ekonomiczne i socjalne -
Prawa i wolności polityczne -
Prawa i wolności osobiste -
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
20.
21.
22.1. 22.2.
23.
Maks. liczba punktów
1
2
1
1
1
Uzyskana liczba punktów
EWOP-R0_100

","answer_text_html":"
  1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:
  2. przedstawia procedurę zmiany Konstytucji.
","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: Trzy kategorie praw i wolności w Konstytucji RP: Prawa i wolności osobiste (art. 38–56) – chronią autonomię i godność osoby: prawo do życia (38), nietykalność i wolność osobista (41), prawo do sądu (45), prawo do prywatności (47), zakaz tortur (40), wolność sumienia i religii (53), wolność słowa (54). Prawa i wolności polityczne (art. 57–63) – dotyczą udziału w życiu publicznym: wolność zgromadzeń (57), wolność zrzeszania się (58), prawo do udziału w referendum i wyborach (62), prawo dostępu do służby publicznej (60), petycje (63). Prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne (art. 64–76) – dotyczą sfery bytu materialnego, pracy i kultury: prawo własności (64), prawo do pracy i wyboru zawodu (65), bezpieczne warunki pracy (66), prawo do zabezpieczenia społecznego (67), prawo do ochrony zdrowia (68), prawo do nauki (70), ochrona rodziny (71), prawa konsumenta (76). Typowe przyporządkowanie: - art. 68 ("Każdy ma prawo do ochrony zdrowia") → ekonomiczne, socjalne i kulturalne (prawo socjalne); - art. 60 ("Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej") → polityczne; - art. 40 ("Nikt nie może być poddany torturom...") → osobiste.

\n

Strona arkusza

\n

Po co to umieć

\n

Klasyfikacja praw konstytucyjnych (osobiste/polityczne/socjalne) jest
wpisana w strukturę rozdziału II Konstytucji – żelazna podstawa WOS PR.

\n

Typowy błąd: Prawo do ochrony zdrowia (art. 68) to socjalne, NIE osobiste – mimo że "zdrowie" intuicyjnie wydaje się osobiste, w Konstytucji jest to prawo z grupy socjalnej (wymaga aktywności państwa w zakresie świadczeń).

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Rodzaj praw i wolności | Numer artykułu |
| Prawa i wolności ekonomiczne i socjalne | art. 68.2. |
| Prawa i wolności polityczne | art. 60. |
| Prawa i wolności osobiste | art. 40. |

\n

Sposób 1 - analiza treści każdego artykułu

\n

Konstytucja RP w rozdziale II („Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela") porządkuje prawa według trzech głównych kategorii:

\n
  1. Prawa i wolności osobiste (art. 38-56) - chronią najbardziej fundamentalne aspekty życia jednostki: życie, godność, wolność, prywatność, nietykalność. Wynikają z godności człowieka (art. 30) i są najstarsze historycznie (I generacja praw człowieka - XVIII-XIX w.).
  2. Prawa i wolności polityczne (art. 57-63) - umożliwiają udział obywatela w życiu publicznym: zgromadzenia, zrzeszenia, wybory, dostęp do służby publicznej.
  3. Prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne (art. 64-76) - gwarantują minimum bytu materialnego: praca, ochrona zdrowia, ubezpieczenia, oświata, mieszkanie. To II generacja praw człowieka (XIX-XX w.).
\n
Art. 40 → prawa OSOBISTE
\n
„Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu […]"
\n

To klasyczny przepis prawa osobistego: chroni przed torturami, gwarantuje nietykalność cielesną i godność osobistą. Wpisuje się w katalog praw I generacji (zakaz tortur, prawo do życia, do wolności osobistej, do prywatności). Analogiczne unormowanie zawiera art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC) z 1950 r. - „Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu".

\n
Art. 60 → prawa POLITYCZNE
\n
„Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach."
\n

Dostęp do służby publicznej to klasyczne prawo polityczne - uczestniczenie w sprawowaniu władzy państwowej (np. praca w administracji rządowej, samorządowej, pełnienie funkcji publicznych). Przepis dotyczy wyłącznie obywateli polskich (nie wszystkich osób), co potwierdza polityczny charakter prawa - prawa polityczne są typowo zarezerwowane dla obywateli, nie dla cudzoziemców.

\n

Dodatkowo - wymaga „pełni praw publicznych", co oznacza, że osoba pozbawiona praw publicznych przez sąd (np. za przestępstwo) traci to prawo. To kolejna cecha praw politycznych.

\n
Art. 68.2 → prawa EKONOMICZNE I SOCJALNE
\n
„Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych […]"
\n

Dostęp do opieki zdrowotnej to typowe prawo socjalne - zobowiązuje państwo do działań pozytywnych (świadczeń, infrastruktury), a nie tylko do powstrzymania się od ingerencji (jak w przypadku praw osobistych). Należy do II generacji praw człowieka (postulowanych przez nurt socjaldemokratyczny, wpisanych do Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych ONZ 1966).

\n
Art. 84 → NIE wymieniony w zadaniu jako odpowiedź
\n
„Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie."
\n

UWAGA: art. 84 to obowiązek obywatelski, NIE prawo. Dlatego nie pasuje do żadnej z trzech kategorii praw - i nie jest wymagany w odpowiedzi. W zadaniu został przytoczony jako dystraktor (mylący element).

\n

Sposób 2 - kryterium GENERACJI PRAW (Karel Vasak 1979)

\n

| Generacja | Kategoria | Charakter | Art. z zadania |
| I generacja (XVIII-XIX w.) | osobiste i polityczne | obrona przed państwem („prawa negatywne") | art. 40, art. 60 |
| II generacja (XIX-XX w.) | ekonomiczne, socjalne, kulturalne | świadczenia od państwa („prawa pozytywne") | art. 68.2 |
| III generacja (XX-XXI w.) | solidarnościowe (pokój, środowisko) | zbiorowe, międzynarodowe | brak w zadaniu |

\n

Klucz rozpoznania:

\n\n

Schemat oceniania CKE

\n

Oficjalny schemat oceniania wg dokumentu CKE "Zasady oceniania rozwiazan zadan" (zad. 23, max 1 pkt).

\n

Zasady oceniania:

\n\n

Poprawna odpowiedz (CKE):

\n

prawa i wolności ekonomiczne i socjalne - art. 68.2.
prawa i wolności polityczne - art. 60.
prawa i wolności osobiste - art. 40.

\n

Reference politologiczny - katalog praw w Konstytucji RP

\n
Rozdział II Konstytucji RP - struktura
\n

Zasady ogólne (art. 30-37):

\n\n

Prawa i wolności osobiste (art. 38-56):

\n\n

Prawa i wolności polityczne (art. 57-63):

\n\n

Prawa i wolności ekonomiczne, socjalne, kulturalne (art. 64-76):

\n\n

Obowiązki obywatela (art. 82-86):

\n\n

Typowe pułapki

\n
Uwaga: Najczęstszy błąd - wpisanie art. 84 (podatki) do którejkolwiek kategorii praw. Art. 84 to OBOWIĄZEK, nie prawo! W zadaniu został podany jako dystraktor - pozostaje niewykorzystany.
\n
Uwaga: Drugi częsty błąd - pomylenie art. 60 (dostęp do służby publicznej, prawo POLITYCZNE) z prawem ekonomicznym (bo dotyczy „pracy" w służbie). Tu jednak chodzi o uczestnictwo w sprawowaniu władzy państwowej, nie o zatrudnienie zarobkowe - dlatego prawo POLITYCZNE.
\n
Uwaga: Trzeci błąd - wpisanie art. 40 (zakaz tortur) do praw politycznych zamiast osobistych. Zakaz tortur dotyczy integralności cielesnej i godności jednostki, nie udziału w polityce - dlatego prawo OSOBISTE (analogia do art. 3 EKPC).
\n
Uwaga: Klucz mnemotechniczny:
- „Osobiste" = chronią OSOBĘ (ciało, godność, prywatność) → art. 38-56
- „Polityczne" = umożliwiają POLITYKĘ (wybory, partie, zgromadzenia) → art. 57-63
- „Socjalne" = wymagają WSPARCIA SOCJALNEGO od państwa (zdrowie, edukacja, mieszkanie) → art. 64-76
"}]}