{"id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/26","paper_id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"26","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26. (0-2)\nWykres. Stosowanie prawa weta przez stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ - liczba wet\nNa podstawie: www.globalpolicy.org\n26.1. Podaj nazwy państw stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ określonych na\nwykresie jako „pozostałe państwa”.\n26.2. Rozstrzygnij, któremu typowi ładu międzynarodowego towarzyszyła większa\nliczba wet w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do\ndanych z wykresu.\nNazwa typu ładu międzynarodowego -\nUzasadnienie -\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n24.1. 24.2.\n25.\n26.1. 26.2.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nEWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **26.1.** Stali członkowie Rady Bezpieczeństwa ONZ (P5) – wymienieni na wykresie wprost: **USA, ZSRR/Rosja**. „Pozostałe państwa\" stałych członków RB ONZ z prawem weta to: - **Chiny (Chińska Republika Ludowa)**, - **Francja (Republika Francuska)**, - **Wielka Brytania (Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej)**. Razem **5 stałych członków RB ONZ** (P5) z prawem weta, członkostwo bezterminowe – ustalone Kartą Narodów Zjednoczonych z 1945 r. **26.2. Rozstrzygnięcie:** większa liczba wet towarzyszyła **ładowi dwubiegunowemu (bipolarnemu)** – okres zimnej wojny 1945–1991. *Uzasadnienie z wykresu:* - **1976–1985** (zimna wojna): **60 wet ogółem** – w tym 34 USA, 20 pozostałe, 6 ZSRR – największa liczba wet. - **1986–1995** (schyłek zimnej wojny i transformacja): **36 wet** – 24 USA, 11 pozostałe, 2 ZSRR/Rosja. - **1996–2005** (świat unipolarny / hegemonia USA): zaledwie **13 wet** – 10 USA, 2 pozostałe, 1 Rosja. - **2006–2012** (ład wielobiegunowy, powrót Rosji): 14 wet – wzrost głosów Rosji i pozostałych przy spadku USA. **Wniosek:** ład **dwubiegunowy** (1945–1991) generował największą liczbę wet, ponieważ konfrontacja USA–ZSRR przekładała się na blokowanie decyzji RB w niemal każdej istotnej sprawie międzynarodowej. Po 1991 r. liczba wet drastycznie spadła, ale po 2005 r. znów rośnie wraz z odradzaniem się **ładu wielobiegunowego** (asertywne weta Rosji i Chin w sprawach Syrii, Ukrainy, Korei Płn.).\n\nStrona arkusza\n\nPo co to umieć\n\nRada Bezpieczeństwa ONZ to centralny organ utrzymywania pokoju – wiedza\no P5, prawie weta i historii zimnowojennej jest kanoniczna na WOS PR.\n\nTypowy błąd: Stali członkowie RB ONZ to **5 zwycięzców II wojny światowej** (P5), nie państwa \"G7\" ani \"G20\". Po 1971 r. miejsce ROC (Tajwan) zajęła ChRL. Po 1991 r. miejsce ZSRR przejęła Federacja Rosyjska (sukcesja).","image":"img/wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-26.webp","solution_image":null,"topics":"Rada Bezpieczeństwa ONZ – prawo weta, ład międzynarodowy","page_from":17,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 26. (0-2)
Wykres. Stosowanie prawa weta przez stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ - liczba wet
Na podstawie: www.globalpolicy.org
26.1. Podaj nazwy państw stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ określonych na
wykresie jako „pozostałe państwa”.
26.2. Rozstrzygnij, któremu typowi ładu międzynarodowego towarzyszyła większa
liczba wet w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do
danych z wykresu.
Nazwa typu ładu międzynarodowego -
Uzasadnienie -
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
24.1. 24.2.
25.
26.1. 26.2.
Maks. liczba punktów
1
1
1
1
1
Uzyskana liczba punktów
EWOP-R0_100

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: 26.1. Stali członkowie Rady Bezpieczeństwa ONZ (P5) – wymienieni na wykresie wprost: USA, ZSRR/Rosja. „Pozostałe państwa" stałych członków RB ONZ z prawem weta to: - Chiny (Chińska Republika Ludowa), - Francja (Republika Francuska), - Wielka Brytania (Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej). Razem 5 stałych członków RB ONZ (P5) z prawem weta, członkostwo bezterminowe – ustalone Kartą Narodów Zjednoczonych z 1945 r. 26.2. Rozstrzygnięcie: większa liczba wet towarzyszyła ładowi dwubiegunowemu (bipolarnemu) – okres zimnej wojny 1945–1991. Uzasadnienie z wykresu: - 1976–1985 (zimna wojna): 60 wet ogółem – w tym 34 USA, 20 pozostałe, 6 ZSRR – największa liczba wet. - 1986–1995 (schyłek zimnej wojny i transformacja): 36 wet – 24 USA, 11 pozostałe, 2 ZSRR/Rosja. - 1996–2005 (świat unipolarny / hegemonia USA): zaledwie 13 wet – 10 USA, 2 pozostałe, 1 Rosja. - 2006–2012 (ład wielobiegunowy, powrót Rosji): 14 wet – wzrost głosów Rosji i pozostałych przy spadku USA. Wniosek: ład dwubiegunowy (1945–1991) generował największą liczbę wet, ponieważ konfrontacja USA–ZSRR przekładała się na blokowanie decyzji RB w niemal każdej istotnej sprawie międzynarodowej. Po 1991 r. liczba wet drastycznie spadła, ale po 2005 r. znów rośnie wraz z odradzaniem się ładu wielobiegunowego (asertywne weta Rosji i Chin w sprawach Syrii, Ukrainy, Korei Płn.).

\n

Strona arkusza

\n

Po co to umieć

\n

Rada Bezpieczeństwa ONZ to centralny organ utrzymywania pokoju – wiedza
o P5, prawie weta i historii zimnowojennej jest kanoniczna na WOS PR.

\n

Typowy błąd: Stali członkowie RB ONZ to 5 zwycięzców II wojny światowej (P5), nie państwa "G7" ani "G20". Po 1971 r. miejsce ROC (Tajwan) zajęła ChRL. Po 1991 r. miejsce ZSRR przejęła Federacja Rosyjska (sukcesja).

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

26.1. ## Poprawna odpowiedź

\n

Pozostałe stałe państwa członkowskie Rady Bezpieczeństwa ONZ (poza USA i ZSRR/Rosją wymienionymi na wykresie) to:

\n
  1. Chińska Republika Ludowa (ChRL / Chiny)
  2. Republika Francuska (Francja)
  3. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Wielka Brytania / UK)
\n

Sposób 1 - analiza wykresu i identyfikacja kategorii

\n

Wykres dotyczy stosowania prawa weta w Radzie Bezpieczeństwa ONZ w latach 1976-2012. Słupki podzielone są na trzy kategorie:

\n\n

Prawo weta w RB ONZ przysługuje tylko 5 stałym członkom (P5) - tzw. „Wielkiej Piątce":

\n\n

Skoro wykres wyodrębnia USA i ZSRR/Rosję, to „pozostałe państwa" może oznaczać tylko trzy pozostałe stałe państwa członkowskie: Chiny, Francję i Wielką Brytanię.

\n

Sposób 2 - kontekst historyczny: skład Rady Bezpieczeństwa ONZ

\n
Rada Bezpieczeństwa ONZ (UN Security Council)
\n

Karta Narodów Zjednoczonych z 26 czerwca 1945 r. (San Francisco) ustanowiła RB ONZ jako organ odpowiedzialny za utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa (art. 23-32 Karty NZ).

\n

Skład: 15 członków

\n\n

Wybory niestałych członków - rozkład regionalny:

\n\n
Prawo weta - art. 27 Karty NZ
\n
„Decyzje Rady Bezpieczeństwa w sprawach merytorycznych wymagają zgodnych głosów dziewięciu członków, w tym wszystkich pięciu stałych członków."
\n

Oznacza to, że JEDNO weto stałego członka unieważnia decyzję - nawet jeśli pozostałe 14 państw głosuje za. To prawo gwarantujące mocarstwom kontrolę nad polityką globalną ONZ.

\n

Pierwsze weto: 16 II 1946 - ZSRR (sprawa wycofania wojsk radzieckich z Iranu).

\n

Sposób 3 - interpretacja danych z wykresu

\n

Z wykresu wynika:

\n

| Okres | ZSRR/Rosja | USA | Pozostałe (CHN+FRA+UK) | Suma |
| 1976-1985 | 6 | 34 | 20 | ~60 |
| 1986-1995 | 2 | 24 | 11 | ~37 |
| 1996-2005 | 1 | 10 | 2 | ~13 |
| 2006-2012 | 6 | 3 | 5 | ~14 |

\n

Najwięcej wet składały USA (zwłaszcza w l. 1976-1985 - ich znacząca dominacja głosów weta w sprawach Bliskiego Wschodu, ochrony Izraela), pomimo że okres 1976-1985 jest u szczytu zimnej wojny. ZSRR weta używał stosunkowo rzadko, bo USA i tak kontrolowały większość Rady.

\n

„Pozostałe państwa" (Chiny, Francja, UK) miały razem 20 wet w l. 1976-1985 - głównie:

\n\n

Schemat oceniania CKE

\n

Oficjalny schemat oceniania wg dokumentu CKE "Zasady oceniania rozwiazan zadan" (zad. 26.1, max 1 pkt).

\n

Zasady oceniania:

\n\n

Poprawna odpowiedz (CKE):

\n

Chińska Republika Ludowa / Chiny / ChRL
Republika Francuska / Francja
Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej / Wielka Brytania / Zjednoczone Królestwo / UK

\n

Reference politologiczny - ONZ i Rada Bezpieczeństwa

\n
Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ / UN)
\n\n
  1. Zgromadzenie Ogólne (193 państwa, każde 1 głos)
  2. Rada Bezpieczeństwa (15 członków, w tym P5)
  3. Rada Społeczno-Gospodarcza (ECOSOC, 54 członków)
  4. Rada Powiernicza (zawieszona od 1994 r.)
  5. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS, Haga)
  6. Sekretariat (na czele Sekretarz Generalny)
\n\n
Reforma Rady Bezpieczeństwa - dyskusje od lat 90.
\n

Główne propozycje:

\n\n

Dotychczas żadna reforma nie została wdrożona, m.in. z powodu weta obecnych P5 w sprawie zmiany Karty NZ (art. 108-109 wymaga zgody P5).

\n
Polska w RB ONZ
\n

Polska była niestałym członkiem RB ONZ 6 razy:

\n\n

Typowe pułapki

\n
Uwaga: Najczęstszy błąd - wpisanie Niemiec, Japonii lub Indii. To są państwa aspirujące do statusu stałego członka („G4"), ale NIE są nimi. Stali członkowie RB ONZ od 1971 r. to dokładnie 5 państw: USA, ZSRR/Rosja, ChRL, Francja, Wielka Brytania.
\n
Uwaga: Drugi błąd - „Chiny" zamiast „Chińska Republika Ludowa" (CRL). Klucz akceptuje obie formy, ale w kontekście historycznym do 1971 r. miejscem dysponowała Republika Chińska (Tajwan) - należy pamiętać, że dzisiaj Tajwan NIE jest członkiem ONZ.
\n
Uwaga: Trzeci błąd - pomyłka „Wielka Brytania" vs „Zjednoczone Królestwo". Oficjalna nazwa to „Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej" (UK = United Kingdom). „Wielka Brytania" geograficznie oznacza wyspę bez Irlandii Północnej, ale w obiegu publicystycznym to synonim UK. Klucz CKE akceptuje obie formy.
\n
Uwaga: Pamiętaj chronologię zmian w P5:
- 1945-1971 - miejsce Chin zajmowała Republika Chińska (Czang Kaj-szek, Tajwan po 1949)
- 25 X 1971 - Rezolucja ZO ONZ 2758: miejsce Chin przejmuje Chińska Republika Ludowa
- 24 XII 1991 - po rozpadzie ZSRR miejsce przejmuje Federacja Rosyjska (jako sukcesor)
- reszta (USA, Francja, UK) - bez zmian od 1945 r.
\n

26.2. ## Poprawna odpowiedź

\n

Nazwa typu ładu międzynarodowego: Ład dwubiegunowy (inaczej: ład bipolarny, dwumocarstwowy, ład jałtański, ład zimnowojenny, ład dwublokowy).

\n

Uzasadnienie: Z wykresu wynika, że w okresie 1976-1985, czyli w dekadzie ładu dwubiegunowego (rywalizacja USA - ZSRR w ramach zimnej wojny), padło łącznie około 60 wet w Radzie Bezpieczeństwa ONZ - to ponad czterokrotnie więcej niż w okresie 1996-2005 (~13 wet), kiedy obowiązywał już ład jednobiegunowy (dominacja USA po rozpadzie ZSRR w 1991 r.). Duża liczba wet wynikała z systematycznego blokowania nawzajem inicjatyw przez dwa supermocarstwa w ramach rywalizacji ideologiczno-blokowej.

\n

Sposób 1 - analiza danych z wykresu

\n

Poniższa tabela podsumowuje dane:

\n

| Okres | Łączna liczba wet | Typ ładu międzynarodowego |
| 1976-1985 | ~60 (USA 34, ZSRR 6, pozostali 20) | DWUBIEGUNOWY (zimnowojenny) |
| 1986-1995 | ~37 (USA 24, ZSRR 2, pozostali 11) | przejściowy (końcówka zimnej wojny + pierestrojka) |
| 1996-2005 | ~13 (USA 10, Rosja 1, pozostali 2) | JEDNOBIEGUNOWY (USA jako jedyne supermocarstwo) |
| 2006-2012 | ~14 (USA 3, Rosja 6, pozostali 5) | WIELOBIEGUNOWY (wzrost Chin, powrót Rosji) |

\n
Trend wet
\n

Liczba wet spadła czterokrotnie między okresami 1976-1985 (~60 wet) a 1996-2005 (~13 wet). To dramatyczny spadek, który da się wytłumaczyć końcem zimnej wojny:

\n\n
Stosunek wet USA vs ZSRR/Rosja w okresie zimnowojennym
\n

Ciekawe odwrócenie: w okresie 1976-1985 (zimnowojenny szczyt) USA zgłosiły AŻ 34 weta, podczas gdy ZSRR tylko 6. Wynika to z dwóch faktów:

\n\n

W okresie 1946-1955 było odwrotnie - ZSRR wetował 75 razy (dominacja USA w pierwszej powojennej dekadzie).

\n

Sposób 2 - typologia ładów międzynarodowych

\n
1. Ład jednobiegunowy (unipolarny)
\n\n
2. Ład dwubiegunowy (bipolarny)
\n\n
3. Ład wielobiegunowy (multipolarny)
\n\n

Schemat oceniania CKE

\n

Oficjalny schemat oceniania wg dokumentu CKE "Zasady oceniania rozwiazan zadan" (zad. 26.2, max 1 pkt).

\n

Zasady oceniania:

\n\n

Poprawna odpowiedz (CKE):

\n

Nazwa -
Typ 1.: Ład dwubiegunowy / Ład bipolarny / Ład dwumocarstwowy
Typ 2.: Ład jałtański / Ład zimnowojenny
Typ 3.: Ład dwublokowy
Uzasadnienie - W okresie 10 lat tego ładu (1976-1985) mieliśmy najwięcej wet - ponad czterokrotnie więcej niż w dziesięcioleciu ładu postzimnowojennego.

\n

Reference politologiczny - chronologia ładów międzynarodowych XX-XXI w.

\n
1. Ład wersalsko-waszyngtoński (1919-1939)
\n\n
2. Ład jałtańsko-poczdamski / dwubiegunowy (1945-1991)
\n\n
3. Ład jednobiegunowy / Pax Americana (1991-2008)
\n\n
4. Ład wielobiegunowy / „nowy porządek międzynarodowy" (2008-)
\n\n
Kluczowe dokumenty epoki dwubiegunowej
\n

| Dokument | Rok | Treść |
| Doktryna Trumana | 1947 | „Powstrzymywanie" (containment) komunizmu |
| Plan Marshalla | 1948 | Pomoc gospodarcza USA dla Europy Zachodniej |
| Traktat Waszyngtoński (NATO) | 4 IV 1949 | Sojusz Atlantycki |
| Układ Warszawski | 14 V 1955 | Sojusz wojskowy ZSRR + 7 państw socjalistycznych |
| Akt Końcowy KBWE w Helsinkach | 1 VIII 1975 | Pokojowe współistnienie, prawa człowieka |
| Traktat o redukcji zbrojeń (START I) | 31 VII 1991 | USA-ZSRR (broń strategiczna) |
| Karta Paryska | XI 1990 | OBWE deklaracja końca zimnej wojny |

\n

Typowe pułapki

\n
Uwaga: Najczęstszy błąd - uczeń pisze, że największa liczba wet była w „ładzie jednobiegunowym" (1990-2008), bo „USA dominowały". Wbrew intuicji jest odwrotnie: w ładzie jednobiegunowym wet jest MAŁO, bo nikt nie sprzeciwia się dominującemu mocarstwu. W ładzie DWUbiegunowym wet jest DUŻO, bo każda strona stale blokuje drugą.
\n
Uwaga: Drugi błąd - uzasadnienie bez liczb (np. „bo była zimna wojna"). Klucz CKE wymaga konkretnych danych z wykresu: liczb wet (~60) i porównania międzyokresowego (~4x więcej niż w 1996-2005).
\n
Uwaga: Trzeci błąd - pomylenie nazwy „ład jałtański" z „ład helsiński" lub „ład paryski". Jałtański = dwubiegunowy (1945-1991). Helsiński (1975) = odprężenie w ramach dwubiegunowości (nie inna era). Paryski (1990) = początek ładu jednobiegunowego.
\n
Uwaga: Pamiętaj kluczowe daty:
- 1945 - Jałta, Poczdam → początek ładu dwubiegunowego
- 1991 - rozpad ZSRR → koniec ładu dwubiegunowego, początek jednobiegunowego
- 2008 - kryzys finansowy + wojna w Gruzji → początek ładu wielobiegunowego
- 2014 - aneksja Krymu → eskalacja konfrontacji Rosja-Zachód
- 2022 - inwazja na Ukrainę → nowy zimnowojenny etap (Wschód-Zachód)
"}]}