{"id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/29","paper_id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"29","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 29. (0-3)\nFotografia. Waszyngton, 13 września 1993 r.\nO podpisaniu Porozumienia z Oslo\n13 września 1993 roku premier Icchak Rabin oraz przywódca Jasir Arafat podpisali przed\nBiałym Domem, w obecności Prezydenta USA, porozumienie (tzw. Oslo I), które było efektem\nkilkumiesięcznych tajnych rozmów prowadzonych w Norwegii przez obie strony konfliktu. Stało\nsię ono ważną podstawą dalszych rozmów oraz punktem odniesienia dla przyszłych\nbilateralnych dokumentów (np. Oslo II).\nNa podstawie: www.pism.pl\nFragment mapy politycznej Azji, Afryki i Europy\nwww.history.com\nEWOP-R0_100\n29.1. Uzupełnij tekst - podaj nazwę państwa (A.), cyfrę (B.), nazwę struktury polityczno-\n-administracyjnej (C.) oraz nazwę nagrody międzynarodowej (D.).\nWskazani w materiałach źródłowych przywódcy z Bliskiego Wschodu podpisali porozumienie,\nktóre miało wygaszać konflikt w (A.) - państwie oznaczonym na mapie\nnumerem (B.) . Porozumienie to doprowadziło do utworzenia (C.)\n, której pierwszym prezydentem został wskazany w tekście Jasir Arafat.\nCi przywódcy otrzymali (D.)\n„za ich wysiłki na rzecz pokoju na Bliskim Wschodzie”.\n29.2. Rozstrzygnij, czy porozumienie przedstawione w tekście (tzw. Oslo I) było zawarte\nna zasadzie arbitrażu. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **29.1. Uzupełnienie tekstu:** - **(A.)** **Izrael** (Państwo Izrael) – państwo, w którym (i na którego terytoriach okupowanych) toczył się konflikt izraelsko-palestyński. Na mapie zwykle numer **1** (najmniejszy fragment przy wschodnim Morzu Śródziemnym). - **(B.)** Numer odpowiadający Izraelowi na mapie – z opisu mapy (z numerami 1, 2, 3, 4 i podpisami EGIPT, IRAK) Izrael to numer **1**. - **(C.)** **Autonomia Palestyńska** (Palestyńska Władza Narodowa, Palestyńska Autonomia, PNA) – struktura polityczno-administracyjna utworzona na mocy porozumień z Oslo I (1993) na terytoriach Strefy Gazy i Zachodniego Brzegu Jordanu. Jasir Arafat został jej pierwszym przewodniczącym/prezydentem (1996). - **(D.)** **Pokojowa Nagroda Nobla** – w **1994 r.** otrzymali ją wspólnie **Icchak Rabin, Szimon Peres i Jasir Arafat** „za ich wysiłki na rzecz pokoju na Bliskim Wschodzie\". **29.2. Rozstrzygnięcie: NIE**, porozumienie z Oslo I **nie było zawarte na zasadzie arbitrażu**. *Uzasadnienie:* **Arbitraż** to metoda pokojowego rozstrzygania sporów, w której strony **dobrowolnie poddają spór** rozstrzygnięciu **bezstronnego trzeciego podmiotu** (arbitra), którego decyzja jest wiążąca. Tymczasem porozumienia z Oslo (zarówno Oslo I 1993, jak i Oslo II 1995) zostały zawarte w wyniku **bezpośrednich negocjacji dyplomatycznych** między stronami konfliktu – Izraelem (premier Icchak Rabin) i OWP (Jasir Arafat). Norwegia (i Stany Zjednoczone – prezydent Bill Clinton na fotografii) pełniły rolę **mediatora / gospodarza rozmów**, a nie **arbitra** – nie rozstrzygały sporu autorytatywnie, lecz ułatwiały dialog. Treść porozumienia uzgodniły same strony. To więc **negocjacje (z udziałem mediacji)**, a nie arbitraż.\n\nStrona arkusza\n\nPo co to umieć\n\nKonflikt izraelsko-palestyński i porozumienia z Oslo to klasyczny temat\nz polityki światowej – ważne też w kontekście Pokojowej Nagrody Nobla\n(Rabin + Peres + Arafat 1994).\n\nTypowy błąd: Klasyczne rozróżnienie sposobów pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych: **negocjacje** (same strony), **dobre usługi** (osoba trzecia tylko ułatwia kontakt), **mediacja** (osoba trzecia proponuje rozwiązanie), **arbitraż** (osoba trzecia rozstrzyga wiążąco), **sąd międzynarodowy** (MTS). Oslo = **mediacja Norwegii**, nie arbitraż.","image":"img/wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-29.webp","solution_image":null,"topics":"Porozumienia z Oslo 1993 – Autonomia Palestyńska, Nagroda Nobla","page_from":20,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 29. (0-3)<br>Fotografia. Waszyngton, 13 września 1993 r.<br>O podpisaniu Porozumienia z Oslo<br>13 września 1993 roku premier Icchak Rabin oraz przywódca Jasir Arafat podpisali przed<br>Białym Domem, w obecności Prezydenta USA, porozumienie (tzw. Oslo I), które było efektem<br>kilkumiesięcznych tajnych rozmów prowadzonych w Norwegii przez obie strony konfliktu. Stało<br>się ono ważną podstawą dalszych rozmów oraz punktem odniesienia dla przyszłych<br>bilateralnych dokumentów (np. Oslo II).<br>Na podstawie: www.pism.pl<br>Fragment mapy politycznej Azji, Afryki i Europy<br>www.history.com<br>EWOP-R0_100<br>29.1. Uzupełnij tekst - podaj nazwę państwa (A.), cyfrę (B.), nazwę struktury polityczno-<br>-administracyjnej (C.) oraz nazwę nagrody międzynarodowej (D.).<br>Wskazani w materiałach źródłowych przywódcy z Bliskiego Wschodu podpisali porozumienie,<br>które miało wygaszać konflikt w (A.) - państwie oznaczonym na mapie<br>numerem (B.) . Porozumienie to doprowadziło do utworzenia (C.)<br>, której pierwszym prezydentem został wskazany w tekście Jasir Arafat.<br>Ci przywódcy otrzymali (D.)<br>„za ich wysiłki na rzecz pokoju na Bliskim Wschodzie”.<br>29.2. Rozstrzygnij, czy porozumienie przedstawione w tekście (tzw. Oslo I) było zawarte<br>na zasadzie arbitrażu. Odpowiedź uzasadnij.<br>Rozstrzygnięcie -<br>Uzasadnienie -</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>29.1. Uzupełnienie tekstu:</strong> - <strong>(A.)</strong> <strong>Izrael</strong> (Państwo Izrael) – państwo, w którym (i na którego terytoriach okupowanych) toczył się konflikt izraelsko-palestyński. Na mapie zwykle numer <strong>1</strong> (najmniejszy fragment przy wschodnim Morzu Śródziemnym). - <strong>(B.)</strong> Numer odpowiadający Izraelowi na mapie – z opisu mapy (z numerami 1, 2, 3, 4 i podpisami EGIPT, IRAK) Izrael to numer <strong>1</strong>. - <strong>(C.)</strong> <strong>Autonomia Palestyńska</strong> (Palestyńska Władza Narodowa, Palestyńska Autonomia, PNA) – struktura polityczno-administracyjna utworzona na mocy porozumień z Oslo I (1993) na terytoriach Strefy Gazy i Zachodniego Brzegu Jordanu. Jasir Arafat został jej pierwszym przewodniczącym/prezydentem (1996). - <strong>(D.)</strong> <strong>Pokojowa Nagroda Nobla</strong> – w <strong>1994 r.</strong> otrzymali ją wspólnie <strong>Icchak Rabin, Szimon Peres i Jasir Arafat</strong> „za ich wysiłki na rzecz pokoju na Bliskim Wschodzie&quot;. <strong>29.2. Rozstrzygnięcie: NIE</strong>, porozumienie z Oslo I <strong>nie było zawarte na zasadzie arbitrażu</strong>. <em>Uzasadnienie:</em> <strong>Arbitraż</strong> to metoda pokojowego rozstrzygania sporów, w której strony <strong>dobrowolnie poddają spór</strong> rozstrzygnięciu <strong>bezstronnego trzeciego podmiotu</strong> (arbitra), którego decyzja jest wiążąca. Tymczasem porozumienia z Oslo (zarówno Oslo I 1993, jak i Oslo II 1995) zostały zawarte w wyniku <strong>bezpośrednich negocjacji dyplomatycznych</strong> między stronami konfliktu – Izraelem (premier Icchak Rabin) i OWP (Jasir Arafat). Norwegia (i Stany Zjednoczone – prezydent Bill Clinton na fotografii) pełniły rolę <strong>mediatora / gospodarza rozmów</strong>, a nie <strong>arbitra</strong> – nie rozstrzygały sporu autorytatywnie, lecz ułatwiały dialog. Treść porozumienia uzgodniły same strony. To więc <strong>negocjacje (z udziałem mediacji)</strong>, a nie arbitraż.</p>\n<p>Strona arkusza</p>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Konflikt izraelsko-palestyński i porozumienia z Oslo to klasyczny temat<br>z polityki światowej – ważne też w kontekście Pokojowej Nagrody Nobla<br>(Rabin + Peres + Arafat 1994).</p>\n<p>Typowy błąd: Klasyczne rozróżnienie sposobów pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych: <strong>negocjacje</strong> (same strony), <strong>dobre usługi</strong> (osoba trzecia tylko ułatwia kontakt), <strong>mediacja</strong> (osoba trzecia proponuje rozwiązanie), <strong>arbitraż</strong> (osoba trzecia rozstrzyga wiążąco), <strong>sąd międzynarodowy</strong> (MTS). Oslo = <strong>mediacja Norwegii</strong>, nie arbitraż.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<p><strong>29.1.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p><strong>Uzupełniony tekst:</strong></p>\n<p>Wskazani w materiałach źródłowych przywódcy z Bliskiego Wschodu podpisali porozumienie, które miało wygaszać konflikt w <strong>(A.) Państwie Izrael / Izraelu</strong> - państwie oznaczonym na mapie numerem <strong>(B.) 1</strong>. Porozumienie to doprowadziło do utworzenia <strong>(C.) Autonomii Palestyńskiej (Palestyńskich Władz Narodowych)</strong>, której pierwszym prezydentem został wskazany w tekście Jasir Arafat. Ci przywódcy otrzymali <strong>(D.) (Pokojową) Nagrodę Nobla</strong> „za ich wysiłki na rzecz pokoju na Bliskim Wschodzie&quot;.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza fotografii i mapy</h4>\n<h5>A. Państwo konfliktu - Izrael</h5>\n<p>Na fotografii ze źródła widoczne są <strong>trzy postaci</strong>:</p>\n<ol><li><strong>Icchak Rabin</strong> (po lewej, garnitur) - premier <strong>Izraela</strong> (1992-1995), Partia Pracy. Wybitna kariera wojskowa: szef Sztabu Generalnego Sił Obronnych Izraela podczas Wojny Sześciodniowej (1967).</li><li><strong>Bill Clinton</strong> (w środku, otwarte ramiona) - 42. prezydent Stanów Zjednoczonych (1993-2001). Gospodarz uroczystości, mediator.</li><li><strong>Jasir Arafat</strong> (po prawej, mundur wojskowy z <strong>białym kefije</strong> w czarne kratki) - przewodniczący <strong>Organizacji Wyzwolenia Palestyny</strong> (OWP / PLO) od 1969 r., później prezydent Autonomii Palestyńskiej.</li></ol>\n<p>Konflikt, o którym mówi tekst, to <strong>konflikt izraelsko-palestyński</strong> - toczył się od proklamacji Państwa Izrael <strong>14 maja 1948 r.</strong> o terytorium dawnego Mandatu Palestyny. Strony konfliktu:</p>\n<ul><li><strong>Izrael</strong> (państwo żydowskie, członek ONZ od 1949)</li><li><strong>Palestyńczycy</strong> (Arabowie zamieszkujący Zachodni Brzeg Jordanu i Strefę Gazy)</li></ul>\n<p>Porozumienie z Oslo I (13 IX 1993) <strong>miało wygaszać konflikt w państwie Izrael</strong> - bo Zachodni Brzeg i Strefa Gazy znajdowały się pod izraelską okupacją od <strong>wojny sześciodniowej 1967 r.</strong></p>\n<p>→ <strong>A = Państwo Izrael / Izrael</strong></p>\n<h5>B. Numer na mapie - 1</h5>\n<p>Na fragmencie mapy Bliskiego Wschodu z numerami 1-4 Izrael znajduje się na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, między Egiptem (południe), Libanem (północ), Syrią (północny wschód) i Jordanią (wschód).</p>\n<p><strong>Na mapie z arkusza: Izrael = numer 1.</strong></p>\n<h5>C. Struktura polityczno-administracyjna - Autonomia Palestyńska</h5>\n<blockquote><em>„Porozumienie to doprowadziło do utworzenia , której pierwszym prezydentem został wskazany w tekście Jasir Arafat.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Porozumienia z Oslo (1993, 1995)</strong> ustanowiły <strong>Autonomię Palestyńską</strong> (oficjalnie <strong>Palestyńskie Władze Narodowe</strong>, ang. Palestinian National Authority, PNA / PA) - strukturę tymczasowej samorządności palestyńskiej na obszarze:</p>\n<ul><li>Strefy Gazy (od 1994)</li><li>Zachodniego Brzegu Jordanu (stopniowo od 1995, podzielony na strefy A, B, C)</li></ul>\n<p>Jej <strong>pierwszym prezydentem</strong> został <strong>Jasir Arafat</strong> (od 1996, gdy odbyły się pierwsze wybory; faktycznie kierował AP od 1994). Po jego śmierci (11 XI 2004) prezydentem został <strong>Mahmud Abbas</strong> (Abu Mazen), pełniący tę funkcję do dziś.</p>\n<p>→ <strong>C = Autonomia Palestyńska / Palestyńskie Władze Narodowe</strong></p>\n<h5>D. Nagroda międzynarodowa - Pokojowa Nagroda Nobla</h5>\n<blockquote><em>„Ci przywódcy otrzymali »za ich wysiłki na rzecz pokoju na Bliskim Wschodzie«.&quot;</em></blockquote>\n<p>W <strong>1994 r.</strong> Komitet Nobla w Oslo (Norwegia) przyznał <strong>Pokojową Nagrodę Nobla</strong> trzem politykom uznanym za architektów porozumień z Oslo:</p>\n<ol><li><strong>Jasir Arafat</strong> (przewodniczący OWP)</li><li><strong>Icchak Rabin</strong> (premier Izraela)</li><li><strong>Szymon Peres</strong> (minister spraw zagranicznych Izraela, później prezydent)</li></ol>\n<p><strong>Cytat z laudacji Komitetu Nobla:</strong> <em>„for their efforts to create peace in the Middle East&quot;</em> - co dokładnie odpowiada cytatowi w arkuszu „za ich wysiłki na rzecz pokoju na Bliskim Wschodzie&quot;.</p>\n<p>→ <strong>D = Pokojowa Nagroda Nobla</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - kontekst polityczny porozumień z Oslo</h4>\n<h5>Historia porozumień</h5>\n<p>Tajne negocjacje rozpoczęły się w <strong>Oslo (Norwegia)</strong> na początku 1993 r., gdzie norweski naukowiec <strong>Terje Rød-Larsen</strong> i jego żona <strong>Mona Juul</strong> (dyplomatka MSZ Norwegii) zaoferowali tajny kanał między Izraelem a OWP. Stronami byli:</p>\n<ul><li>z Izraela: <strong>Yossi Beilin</strong>, <strong>Uri Savir</strong></li><li>z OWP: <strong>Ahmed Qurei</strong> (Abu Ala)</li></ul>\n<p>Kulminacja: <strong>wymiana listów Rabina i Arafata</strong> (9 IX 1993):</p>\n<ul><li>Arafat: uznanie Izraela, wyrzeczenie się terroryzmu</li><li>Rabin: uznanie OWP jako reprezentanta Palestyńczyków</li></ul>\n<p><strong>Oslo I (13 IX 1993, Waszyngton)</strong> - <em>Deklaracja Zasad o Tymczasowych Ustaleniach Samorządowych</em>:</p>\n<ul><li>powołanie Autonomii Palestyńskiej</li><li>5-letnia faza przejściowa</li><li>finalne status Jerozolimy, uchodźców, granic - do późniejszych negocjacji</li></ul>\n<p><strong>Oslo II (28 IX 1995, Taba/Waszyngton)</strong> - <em>Porozumienie tymczasowe o Zachodnim Brzegu i Strefie Gazy</em>:</p>\n<ul><li>podział Zachodniego Brzegu na strefy A (palestyńska kontrola), B (wspólna), C (izraelska kontrola)</li><li>wybory do Rady Palestyńskiej (styczeń 1996)</li></ul>\n<h5>Tragiczny finał</h5>\n<p><strong>4 listopada 1995 r.</strong> w Tel Awiwie Icchak Rabin został <strong>zamordowany</strong> przez izraelskiego ekstremistę <strong>Yigala Amira</strong>, sprzeciwiającego się ustępstwom wobec Palestyńczyków. To zatrzymało dynamikę pokojową.</p>\n<p>Po nieudanym szczycie w <strong>Camp David (lipiec 2000)</strong> Arafat-Barak-Clinton i <strong>wybuchu II intifady (wrzesień 2000)</strong> proces pokojowy załamał się. Do dziś (2025) finalne porozumienie nie zostało osiągnięte.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p>Oficjalny schemat oceniania wg dokumentu CKE &quot;Zasady oceniania rozwiazan zadan&quot; (zad. 29.1, max 2 pkt).</p>\n<p><strong>Zasady oceniania:</strong></p>\n<ul><li>2 pkt - podanie trzech poprawnych nazw i poprawnego numeru.</li><li>1 pkt - podanie dwóch poprawnych nazw.</li><li>0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</li></ul>\n<p><strong>Poprawna odpowiedz (CKE):</strong></p>\n<p>A. Państwie Izrael / Izraelu<br>B. 1<br>C. Autonomii Palestyńskiej / Palestyńskich Władz Narodowych<br>D. (Pokojową) Nagrodę Nobla</p>\n<h4>Reference politologiczny - konflikt izraelsko-palestyński</h4>\n<h5>Kluczowe daty</h5>\n<p>| Data | Wydarzenie |<br>| 1917 | <strong>Deklaracja Balfoura</strong> - zapowiedź żydowskiej siedziby narodowej w Palestynie |<br>| 1922-1948 | Brytyjski Mandat Palestyny |<br>| 29 XI 1947 | <strong>Rezolucja 181 ZO ONZ</strong> - podział Palestyny na państwo żydowskie i arabskie |<br>| <strong>14 V 1948</strong> | <strong>Proklamacja Państwa Izrael</strong> (Dawid Ben Gurion) |<br>| 1948-1949 | <strong>I wojna izraelsko-arabska</strong> (wojna o niepodległość Izraela / Nakba) |<br>| 1956 | Kryzys sueski (II wojna) |<br>| <strong>5-10 VI 1967</strong> | <strong>Wojna sześciodniowa</strong> - Izrael zajmuje Synaj, Zachodni Brzeg, Wzgórza Golan, Strefę Gazy |<br>| 1973 | <strong>Wojna Jom Kippur</strong> (IV wojna) |<br>| 1978 | <strong>Porozumienia z Camp David</strong> - pokój Izrael-Egipt (Begin-Sadat-Carter) |<br>| 1979 | <strong>Traktat pokojowy Izrael-Egipt</strong> (Egipt = pierwszy kraj arabski uznający Izrael) |<br>| 1982 | <strong>Operacja „Pokój dla Galilei&quot;</strong> - wojna libańska |<br>| 1987-1993 | <strong>I intifada</strong> - palestyńskie powstanie kamieni |<br>| <strong>13 IX 1993</strong> | <strong>Porozumienia z Oslo I</strong> |<br>| 1994 | Traktat pokojowy Izrael-Jordania |<br>| 1995 | <strong>Oslo II</strong> (wrzesień), zabójstwo Rabina (4 XI) |<br>| 2000 | Camp David II, <strong>II intifada</strong> (wrzesień) |<br>| 2005 | Wycofanie Izraela ze Strefy Gazy (premier Ariel Szaron) |<br>| 2007 | Hamas przejmuje kontrolę nad Strefą Gazy |<br>| 2008-2024 | Wojny w Gazie (Cast Lead, Pillar of Defense, Protective Edge, Sword of Iron) |<br>| 7 X 2023 | Atak Hamasu na południowy Izrael, wybuch wojny |</p>\n<h5>Polscy laureaci Pokojowej Nagrody Nobla</h5>\n<ol><li><strong>Lech Wałęsa</strong> (1983) - przywódca „Solidarności&quot;</li><li>(Sławomir Mrożek - literacka, nie pokojowa; <strong>Czesław Miłosz</strong> 1980 - literacka; <strong>Olga Tokarczuk</strong> 2018 - literacka)</li></ol>\n<p>Polska NIE ma laureata Pokojowej Nagrody Nobla poza Wałęsą.</p>\n<h5>Polska a konflikt izraelsko-palestyński</h5>\n<ul><li><strong>Polska uznała Państwo Palestyna 14 grudnia 1988 r.</strong> (jedna z pierwszych krajów europejskich)</li><li>Polska ma stosunki dyplomatyczne z Izraelem (zerwane 1967, wznowione 1990)</li><li>W ramach UE Polska wspiera rozwiązanie dwupaństwowe</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - wpisanie <strong>„Palestyna&quot;</strong> zamiast <strong>„Izrael&quot;</strong> w polu A. Choć z perspektywy palestyńskiej konflikt toczy się o utworzenie własnego państwa, <strong>formalnie terytoria sporne (Zachodni Brzeg, Gaza) były pod kontrolą Izraela</strong>, więc to <strong>w Państwie Izrael</strong> (rozumianym terytorialnie) miał być wygaszany konflikt. Klucz CKE wymaga „Izrael / Państwo Izrael&quot;.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Inny błąd - <strong>„Państwo Palestyna&quot;</strong> zamiast <strong>„Autonomia Palestyńska&quot;</strong> w polu C. Państwo Palestyna zostało proklamowane już w <strong>1988 r.</strong> w Algierze przez Jasira Arafata (deklaracja niepodległości), ale Autonomia Palestyńska to <strong>inna struktura</strong> powołana porozumieniami z Oslo 1993/1995 - tymczasowy organ samorządowy, NIE pełnoprawne państwo.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Trzecia pułapka - pomylenie <strong>Pokojowej Nagrody Nobla</strong> z <strong>Nagrodą Sacharowa</strong> (Parlamentu Europejskiego, też za prawa człowieka i pokój). Klucz CKE preferuje pełną nazwę „Pokojowa Nagroda Nobla&quot;, choć „Nagroda Nobla&quot; jest akceptowana (Nobel ma 6 kategorii: fizyka, chemia, medycyna, literatura, <strong>pokojowa</strong>, ekonomia).</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Czwarta pułapka - <strong>numer 1 vs 2 na mapie</strong>. W arkuszu Izrael to <strong>numer 1</strong> (znajduje się w południowo-zachodniej części Lewantu, na wybrzeżu Morza Śródziemnego). Numery 2, 3, 4 to sąsiednie państwa (Liban, Cypr, Kuwejt lub w przybliżeniu). Trzeba uważnie obejrzeć legendę mapy.</blockquote>\n<p><strong>29.2.</strong> ## Poprawna odpowiedź</p>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie</strong> - <strong>Nie</strong>, porozumienie Oslo I <strong>nie</strong> zostało zawarte na zasadzie arbitrażu.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie</strong> - Porozumienie z Oslo było efektem <strong>bezpośrednich negocjacji</strong> między dwoma stronami konfliktu (Izrael i OWP). Norwegia (oraz USA na etapie podpisania) pełniła rolę <strong>mediatora i dobrych usług</strong> - udostępniła kanał kontaktów, miejsce spotkań i wsparcie dyplomatyczne, ale <strong>nie narzuciła rozwiązania</strong>. Strony same wypracowały treść porozumienia. W arbitrażu natomiast strony zgodziłyby się z góry na rozstrzygnięcie sporu przez <strong>bezstronnego arbitra</strong> (trzecią stronę), którego decyzja byłaby dla nich wiążąca - a tego w Oslo nie było.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego i definicje pokojowych metod rozwiązywania sporów</h4>\n<p>Tekst ze źródła stwierdza dosłownie:</p>\n<blockquote><em>„porozumienie (tzw. Oslo I), które było efektem kilkumiesięcznych tajnych rozmów prowadzonych w Norwegii przez obie strony konfliktu&quot;</em></blockquote>\n<p>Kluczowe sformułowania:</p>\n<ul><li><strong>„tajne rozmowy&quot;</strong> → cecha <strong>negocjacji</strong>, nie arbitrażu (arbitraż jest jawny i formalny)</li><li><strong>„prowadzonych przez obie strony konfliktu&quot;</strong> → strony <strong>same</strong> rozmawiały, NIE było trzeciej strony rozstrzygającej</li><li><strong>„w Norwegii&quot;</strong> → kraj-gospodarz, neutralny mediator, nie arbiter</li></ul>\n<h5>Klasyfikacja metod pokojowego rozwiązywania sporów (art. 33 Karty NZ + prawo międzynarodowe)</h5>\n<p>Karta Narodów Zjednoczonych w <strong>art. 33</strong> wymienia metody pokojowego rozwiązywania sporów:</p>\n<p>| Metoda | Definicja | Charakter | Czy decyzja wiąże? |<br>| <strong>Negocjacje</strong> | bezpośrednie rozmowy między stronami | bilateralne | <strong>Tak</strong> (jeśli zawarto umowę) |<br>| <strong>Dobre usługi</strong> | trzecia strona ułatwia kontakt, nie uczestniczy w treści | facylitatywny | NIE |<br>| <strong>Mediacja</strong> | trzecia strona aktywnie uczestniczy w rozmowach, proponuje rozwiązania | facylitatywny + sugerujący | NIE (sugestie) |<br>| <strong>Koncyliacja</strong> | komisja koncyliacyjna proponuje rozwiązanie | quasi-sądowy | NIE (zalecenie) |<br>| <strong>Arbitraż</strong> | trzecia strona (arbiter) wydaje wiążącą decyzję | quasi-sądowy | <strong>TAK</strong> |<br>| <strong>Postępowanie sądowe</strong> | sąd międzynarodowy (np. MTS) wydaje wyrok | sądowy | <strong>TAK</strong> |<br>| <strong>Zwrócenie się do organów ONZ</strong> | RB, ZO, Sekretarz Generalny | polityczny / dyplomatyczny | różnie |</p>\n<h5>Dlaczego Oslo NIE było arbitrażem</h5>\n<p><strong>Arbitraż</strong> wymaga:</p>\n<ol><li><strong>Zgody obu stron na podporządkowanie się decyzji</strong> trzeciej strony (kompromis arbitrażowy)</li><li><strong>Wybór arbitra/trybunału arbitrażowego</strong> (osoby lub instytucji)</li><li><strong>Postępowanie formalne</strong> z wymianą argumentów</li><li><strong>Wyrok arbitrażowy</strong> wiążący prawnie</li></ol>\n<p>Żaden z tych elementów nie miał miejsca w Oslo:</p>\n<ul><li>❌ Norwegia NIE była arbitrem ani trybunałem - była <strong>gospodarzem i mediatorem</strong></li><li>❌ NIE wydano żadnej decyzji arbitrażowej - porozumienie zostało <strong>wynegocjowane</strong> przez strony</li><li>❌ NIE było formalnej procedury arbitrażu - były <strong>tajne rozmowy dyplomatyczne</strong></li><li>❌ Brakowało wiążącej decyzji trzeciej strony - to <strong>dwustronne porozumienie</strong></li></ul>\n<p>→ <strong>Wniosek:</strong> Oslo I to <strong>negocjacje z mediacją</strong> (Norwegia) i <strong>dobrymi usługami</strong> (USA na etapie podpisania), NIE arbitraż.</p>\n<h4>Sposób 2 - porównanie z przykładami arbitrażu w stosunkach międzynarodowych</h4>\n<p>Dla porównania, <strong>typowe przypadki arbitrażu</strong> w historii:</p>\n<h5>Przykład 1: Sprawa Alabama (1872)</h5>\n<ul><li>USA pozwała Wielką Brytanię o straty wynikłe z dostarczania okrętów konfederatom podczas wojny secesyjnej</li><li>Strony zgodziły się na arbitraż w Genewie</li><li>Trybunał arbitrażowy zasądził Wielkiej Brytanii zapłatę 15,5 mln dolarów USA</li><li>Klasyczny arbitraż międzynarodowy</li></ul>\n<h5>Przykład 2: Stały Trybunał Arbitrażowy w Hadze (1899)</h5>\n<ul><li>Powołany na konferencji haskiej (Mikołaj II Romanow)</li><li>Rozstrzyga spory państw zgadzających się na arbitraż</li><li>Decyzje są <strong>wiążące</strong></li></ul>\n<h5>Przykład 3: Wyrok arbitrażowy ws. Morza Południowochińskiego (2016)</h5>\n<ul><li>Filipiny vs Chiny</li><li>Trybunał arbitrażowy w Hadze orzekł na korzyść Filipin</li><li>Chiny odrzuciły wyrok</li></ul>\n<p>W każdym z tych przypadków była <strong>trzecia strona wydająca wiążącą decyzję</strong>.</p>\n<p><strong>W Oslo natomiast</strong>: Norwegia ułatwiała rozmowy, USA były gospodarzem podpisania, ale <strong>decyzję</strong> o treści porozumienia podjęły <strong>same strony konfliktu</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p>Oficjalny schemat oceniania wg dokumentu CKE &quot;Zasady oceniania rozwiazan zadan&quot; (zad. 29.2, max 1 pkt).</p>\n<p><strong>Zasady oceniania:</strong></p>\n<ul><li>1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i podanie poprawnego uzasadnienia.</li><li>0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</li></ul>\n<p><strong>Przykladowa odpowiedz (CKE):</strong></p>\n<p>Rozstrzygnięcie - Nie.<br>Uzasadnienie - Były to negocjacje, obie strony rozmawiały ze sobą i doszły do porozumienia, natomiast rolą trzeciej strony były mediacje czy dobre usługi, a nie narzucenie rozwiązania konfliktu.</p>\n<h4>Reference politologiczny - pokojowe rozwiązywanie sporów</h4>\n<h5>Art. 33 Karty NZ (1945)</h5>\n<blockquote><em>„Strony w sporze, którego dalsze trwanie mogłoby zagrażać utrzymaniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, dążyć będą przede wszystkim do rozstrzygnięcia go w drodze rokowań, badania, mediacji, koncyliacji, arbitrażu, postępowania sądowego, odwołania się do organizacji regionalnych lub innych pokojowych środków według własnego wyboru.&quot;</em></blockquote>\n<h5>Szczegółowa klasyfikacja</h5>\n<p><strong>1. Środki dyplomatyczne (bez wiążącej decyzji):</strong></p>\n<ul><li><strong>Rokowania (negocjacje)</strong> - bezpośrednie rozmowy stron</li><li><strong>Dobre usługi</strong> - trzecia strona ułatwia kontakt (np. udostępnia miejsce, kanały dyplomatyczne)</li><li><strong>Mediacja</strong> - trzecia strona uczestniczy w rozmowach, sugeruje rozwiązania</li><li><strong>Komisja śledcza (badanie)</strong> - ustalanie faktów przez bezstronną komisję</li><li><strong>Koncyliacja</strong> - komisja proponuje rozwiązanie</li></ul>\n<p><strong>2. Środki sądowe (z wiążącą decyzją):</strong></p>\n<ul><li><strong>Arbitraż</strong> - wybrany trybunał arbitrażowy, decyzja wiąże</li><li><strong>Postępowanie sądowe</strong> - Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (Haga), MTK, ETPCz</li></ul>\n<p><strong>3. Środki polityczne:</strong></p>\n<ul><li>Zwrócenie się do organów ONZ (RB, ZO, Sekretarz Generalny)</li><li>Mediacja organizacji regionalnych (UE, OBWE, OPA, UA)</li></ul>\n<h5>Przykłady klasyfikowane w arkuszach CKE</h5>\n<p>| Wydarzenie | Metoda |<br>| <strong>Porozumienia z Oslo (1993, 1995)</strong> | <strong>negocjacje + mediacja Norwegii</strong> |<br>| Camp David I (1978) | mediacja USA (Carter) |<br>| Camp David II (2000) | mediacja USA (Clinton) - nieskuteczna |<br>| Porozumienia z Dayton (1995) | mediacja USA + UE |<br>| Konferencja w Madrycie (1991) | konferencja międzynarodowa |<br>| Sprawa Alabama (1872) | arbitraż |<br>| Wyrok MTS ws. ICJ (od 1945) | postępowanie sądowe |<br>| Konferencja w Helsinkach (1975) | konferencja KBWE (deklaracje) |</p>\n<h5>Polska a pokojowe rozwiązywanie sporów</h5>\n<p>Polska jest stroną:</p>\n<ul><li><strong>Karty NZ</strong> (od 1945) - zobowiązanie do pokojowych metod</li><li><strong>Konwencji haskich</strong> (1899, 1907) - arbitraż międzynarodowy</li><li><strong>Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów</strong> (1969) - zasady traktatowe</li><li><strong>Statutu MTS</strong> (od 1945) - uznaje jurysdykcję MTS</li></ul>\n<p>Polska brała udział w mediacji w konflikcie ukraińsko-rosyjskim po 2014 r. (formuła normandzka, choć tylko czterostronna).</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - uczeń pisze „Tak&quot;, bo USA i Norwegia były „trzecią stroną&quot;. To pomyłka definicji: <strong>trzecia strona</strong> może być w wielu metodach (dobre usługi, mediacja, koncyliacja, arbitraż) - różnica polega na <strong>wiążącym charakterze decyzji</strong>. Tylko <strong>arbitraż i sąd</strong> dają <strong>wiążącą decyzję trzeciej strony</strong>.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Inny błąd - uczeń pisze prawidłowo „Nie&quot;, ale uzasadnia: „bo Norwegia tylko była gospodarzem&quot;. To <strong>uzasadnienie niepełne</strong> - klucz CKE oczekuje, że uczeń <strong>zdefiniuje arbitraż</strong> (lub przynajmniej wskaże jego cechy) i porówna z faktem, że w Oslo strony <strong>same</strong> doszły do porozumienia.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Trzecia pułapka - pomylenie <strong>arbitrażu</strong> z <strong>mediacją</strong>. Mediator (jak Norwegia) <strong>proponuje</strong> rozwiązania, ale <strong>nie narzuca</strong> - wymaga zgody stron. Arbiter <strong>narzuca</strong> rozwiązanie, które strony <strong>z góry</strong> zgodziły się respektować. Stąd Oslo = mediacja, NIE arbitraż.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> W zadaniach typu „rozstrzygnij + uzasadnij&quot; klucz CKE wymaga <strong>OBU elementów</strong>. Sam „Nie&quot; bez uzasadnienia = <strong>0 pkt</strong>. Samo uzasadnienie bez wyraźnego „Nie&quot; = <strong>0 pkt</strong>. Sformułuj odpowiedź w dwóch zdaniach: rozstrzygnięcie + dlaczego.</blockquote>"}]}