{"id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/30","paper_id":"wos-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"30","points":12,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 30. (0-12)\nWybierz jeden z podanych tematów i napisz wypracowanie.","answer":null,"answer_text":"30. System prawny Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) opisuje źródła prawa w Polsce oraz hierarchię aktów prawnych.\n(III etap) 13. Władza ustawodawcza w Polsce. Zdający:\n1) przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego\nparlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw.\nZasady oceniania\nPoziom III - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 PKT\nZdający w pełni:\n1) wykazał specyfikę aktów prawnych wskazanych w tytule\ntematu:\n- Konstytucja RP (ustawa o zmianie Konstytucji RP - jak nazwa\nwskazuje - zmienia Konstytucję RP): szczególne znaczenie\nKonstytucji RP w systemie prawnym - szczególna moc,\nkonieczność zgodności z Konstytucją RP innych aktów,\ndelegacja ustawowa w Konstytucji RP wobec niektórych kwestii;\n- ustawa budżetowa - szczególny rodzaj ustawy ze względu na\nokres obowiązywania, adresatów i konkretne czynności, określa\nona dochody i wydatki państwa na rok kalendarzowy;\n2) porównał kwestię inicjatywy ustawodawczej:\n- w przypadku ustawy o zmianie Konstytucji co najmniej 1/5\nustawowej liczby posłów, Senat RP lub Prezydent\nRzeczypospolitej, przy tym na odpowiednim etapie podmioty te\nmają możliwość wnioskowania o referendum w sprawie danej\nustawy o zmianie Konstytucji, jeśli dotyczy ta zmiana przepisów\nz rozdziałów I, II lub XII;\n- w ustawie zwykłej inicjatywa przysługuje pięciu podmiotom:\nSenatowi RP, Prezydentowi RP, Radzie Ministrów,\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający nie popełnił\nżadnego błędu\nmerytorycznego.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\npoprawną selekcję\ni hierarchizację\ninformacji (nie zamieścił\nw pracy fragmentów\nniezwiązanych\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w pełni spójny,\nharmonijny i logiczny.\nmin. 15 posłom (także komisji sejmowej) oraz co najmniej\n100 tys. obywateli mających prawo wybierania do Sejmu RP,\nKonstytucja wymaga, by wnioskodawca przedstawił skutki\nfinansowe;\n- w ustawie budżetowej wyłączna kompetencja Rady Ministrów\nRP, określony termin złożenia projektu tj. najpóźniej na\n3 miesiące przed rozpoczęciem roku budżetowego;\n3) porównał rolę Sejmu RP i Senatu RP:\n- procedura we wszystkich trzech przypadkach rozpoczyna się\nw Sejmie RP, a następnie ustawy kierowane są do Senatu RP;\n- pierwsze czytanie odbywa się w przypadku ustawy o zmianie\nKonstytucji oraz ustawy budżetowej zawsze na posiedzeniu\nplenarnym, a ustawy zwykłej - zazwyczaj w komisji sejmowej;\n- inne większości w Sejmie RP - ustawa o zmianie konstytucji\nwymaga większości kwalifikowanej 2/3, natomiast ustawy zwykłe\n- większości zwykłej;\n- w przypadku ustawy zwykłej Senat RP może uchwalać\nw terminie 30-dniowym poprawki oraz weto, w przypadku ustawy\nbudżetowej - tylko poprawki, przy tym w krótszym 20-dniowym\nterminie, natomiast w przypadku ustawy o zmianie konstytucji ma\nmożliwość przyjęcia lub nieprzyjęcia;\n4) porównał rolę Prezydenta RP:\n- w przypadku ustawy zwykłej Prezydent RP w ciągu 21 dni\npodpisuje ustawę, może ją również zawetować lub skierować do\nTrybunału Konstytucyjnego, a w przypadku ustawy budżetowej\nPrezydent RP prawa weta nie ma, a termin podpisu lub wniosku\ndo Trybunału Konstytucyjnego skraca się do 7 dni;\n- jeśli w ciągu 4 miesięcy od dnia złożenia projektu ustawy\nbudżetowej nie zostanie przedstawiona ona Prezydentowi RP do\npodpisu, to jest on uprawniony w ciągu 14 dni do zarządzenia\nskrócenia kadencji Sejmu RP; w przypadku ustawy zwykłej\ni ustawy o zmianie Konstytucji taka procedura nie obowiązuje;\n- w przypadku ustawy o zmianie Konstytucji Prezydent RP ma\n21 dni na podpisanie;\n- w każdym przypadku Prezydent RP zarządza ogłoszenie\nustawy w Dz.U.\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych aspektów\ndanego problemu do jego opisu w szerszym kontekście\ninterpretacyjnym, wykazał się znajomością licznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nPoziom II - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 8 PKT\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił jeden\nlub dwa błędy\nmerytoryczne.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nlub\n- w pełni scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\ni częściowo scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych\naspektów analizowanego tematu; wykazał się znajomością\nwybranych pojęć związanych z tematem.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nniekonsekwentną\nselekcję informacji i ich\nhierarchizację (umieścił\nw pracy nieliczne\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód nie w pełni\nuporządkowany.\nPoziom I - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 4 PKT\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował jeden istotny aspekt oraz częściowo\nscharakteryzował jeden istotny aspekt zagadnienia (spośród\nzagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- częściowo scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił trzy\nlub cztery błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nw niewystarczającym\nstopniu selekcję\ninformacji i ich\nhierarchizację (napisał\npracę, której znaczną\nczęść stanowią\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w sposób\nchaotyczny\ni nielogiczny.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił co\nnajmniej pięć błędów\nmerytorycznych.\nSELEKCJA INFORMACJI\nPonad połowę pracy\nstanowią fragmenty\nniezwiązane z\ntematem.\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nWywód jest\nniekomunikatywny.\n0 PKT\nZdający nie zrozumiał tematu - nie wypełnił wymagań dla\npoziomu I.\n5) Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych\nz tematem.\nPrzy pracy o wartości\nmerytorycznej 0 pkt, nie\nprzyznaje się punktów\nza pozostałe elementy.\nEgzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I-III),\nmoże ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez\nzdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów,\ntj. poprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za\nzrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości\nmerytorycznej pracy, zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Egzaminator może także\nocenić pracę na 0 punktów.","solution":"Odpowiedź: **Szkielety odpowiedzi do każdego z tematów.** **TEMAT 1 – Wpływ obywateli na samorząd terytorialny:** 1. **Wybór i odwołanie organów stanowiących** (rada gminy, rada powiatu, sejmik województwa): - wybory powszechne, równe, bezpośrednie, w głosowaniu tajnym (art. 169 ust. 2 Konstytucji), - kadencja 5 lat (od 2018 r., wcześniej 4 lata), - **referendum lokalne w sprawie odwołania rady** (art. 170 Konstytucji + ustawa o referendum lokalnym z 2000 r.); inicjuje 10% mieszkańców gminy (powiatu/województwa: 5%/10%); ważność – frekwencja ≥3/5 liczby z wyborów odwoływanego organu. 2. **Wybór i odwołanie jednoosobowych organów wykonawczych** (wójt, burmistrz, prezydent miasta): - wybory bezpośrednie od 2002 r., system większościowy z drugą turą, - **referendum o odwołanie wójta** możliwe na takich samych zasadach jak rada (z 10% mieszkańców), - wójt nie ma odpowiednika na szczeblu powiatu i województwa (tam organem wykonawczym jest **zarząd** wybierany przez radę / sejmik). 3. **Inne formy demokracji bezpośredniej:** - **referendum lokalne w innej ważnej sprawie** (np. budowa lotniska), - **konsultacje społeczne** (art. 5a ustawy o samorządzie gminnym), - **budżet obywatelski / partycypacyjny** (od 2018 r. obowiązkowy w miastach na prawach powiatu, min. 0,5% wydatków bieżących), - **inicjatywa uchwałodawcza obywateli** (od 2018 r. – grupa mieszkańców może zgłosić projekt uchwały: w gminie 100–300 osób w zależności od wielkości). 4. **Formy wynikające z innych praw politycznych:** - **petycje** do organów samorządu (ustawa o petycjach z 2014 r.), - **skargi i wnioski** (KPA), - **dostęp do informacji publicznej** (BIP), - **udział w posiedzeniach rady** (jawność, możliwość zabrania głosu), - **wolność zrzeszania się** (stowarzyszenia mieszkańców, lokalne grupy działania). Podsumowanie: Polski samorząd terytorialny jest **demokratyczny i partycypacyjny** na poziomie formalnym; w praktyce frekwencja w wyborach samorządowych jest umiarkowana, a inicjatywy bezpośrednie rzadko docierają do skutku (wymóg progu ważności). --- **TEMAT 2 – Systemy parlamentarne RFN, Francji, UK:** 1. **Niemcy – parlamentaryzm racjonalizowany (z konstruktywnym wotum nieufności):** - **Bundestag** (parlament federalny, system mieszany: mandaty większościowe + listy proporcjonalne, próg 5%) + **Bundesrat** (reprezentacja landów), - **Prezydent Federalny (Bundespräsident)** – wybierany przez Zgromadzenie Federalne, funkcje ceremonialne, - **Kanclerz Federalny** – wybierany przez Bundestag, silna pozycja, odwołanie tylko przez **konstruktywne wotum nieufności** (jednoczesny wybór następcy bezwzględną większością), - klasyczny **system parlamentarny gabinetowy**. 2. **Francja – półprezydencki (semi-prezydencki):** - **Zgromadzenie Narodowe** (Izba niższa, JOW dwuturowy) + **Senat** (wybierany pośrednio), - **Prezydent V Republiki** – wybierany w wyborach bezpośrednich w dwóch turach na 5 lat (od 2002), silna pozycja: powołuje premiera, może rozwiązać Zgromadzenie, kompetencje nadzwyczajne (art. 16 Konstytucji 1958), referendum (art. 11), - **Premier i rząd** – odpowiedzialny politycznie przed Zgromadzeniem Narodowym (wotum nieufności), - **dualizm egzekutywy**: silny prezydent + premier (\"kohabitacja\" gdy prezydent z innego obozu niż większość parlamentarna). 3. **Wielka Brytania – klasyczny parlamentaryzm westminsterski:** - **Izba Gmin** (FPTP, 650 mandatów, kadencja do 5 lat) + **Izba Lordów** (mianowana, dziedziczna, lordowie duchowni), - **Monarcha (Król/Królowa)** – głowa państwa o funkcjach ceremonialnych („panuje, ale nie rządzi\"), - **Premier i Gabinet** – lider partii większościowej w Izbie Gmin, odpowiedzialny przed parlamentem, - **fuzja władz** (premier i ministrowie są jednocześnie posłami lub lordami), brak konstytucji pisanej w jednym akcie (konstytucja w sensie materialnym). **Porównanie:** - **Głowa państwa**: ceremonialna w RFN i UK; **silna i wykonawcza** we Francji. - **Rząd**: w RFN i UK – wyłonienie przez parlament; we Francji – nominacja przez prezydenta + odpowiedzialność przed parlamentem. - **Stabilność**: największa w RFN (konstruktywne wotum), elastyczna w UK (system dwupartyjny), zmienna we Francji (kohabitacja). --- **TEMAT 3 – Ustawa budżetowa vs ustawa o zmianie Konstytucji vs ustawa zwykła:** | Cecha | Ustawa zwykła | Ustawa budżetowa | Ustawa o zmianie Konstytucji | |---|---|---|---| | **Inicjatywa** | Posłowie (≥15), Senat, Prezydent, RM, 100 tys. obywateli (art. 118) | **Wyłącznie Rada Ministrów** (art. 221) | **≥1/5 ustawowej liczby posłów (92), Senat, Prezydent** (art. 235 ust. 1) | | **Większość uchwalenia w Sejmie** | Zwykła większość | Zwykła większość | **2/3 głosów w obecności ≥1/2 ustawowej liczby posłów** (art. 235 ust. 4) | | **Senat** | Może wnieść poprawki w 30 dni (uchwalić, odrzucić, zmienić); Sejm odrzuca uchwałę Senatu bezwzględną większością | Może wnieść poprawki w 20 dni (art. 223), nie może odrzucić w całości | Uchwala w identycznym brzmieniu w terminie **60 dni**, **bezwzględną większością** w obecności ≥1/2 senatorów (art. 235 ust. 4) | | **Prezydent** | Podpis w 21 dni, weto (3/5 odrzuca), wniosek do TK | Podpis w **7 dni**, **NIE może** zawetować (art. 224 ust. 1), może skierować do TK | Podpis w 21 dni, **NIE może** zawetować (art. 235 ust. 7) | | **Czas pracy w Sejmie** | Bez sztywnego limitu | Sejm musi uchwalić w 4 miesiące pod groźbą rozwiązania (art. 225) | Pierwsze czytanie nie wcześniej niż 30 dni od wniesienia projektu (art. 235 ust. 3) | | **Referendum zatwierdzające** | Brak | Brak | Możliwe, gdy zmienia rozdz. I, II lub XII – na wniosek 1/5 posłów, Senatu lub Prezydenta (art. 235 ust. 6) | **Specyfika ustawy budżetowej:** - **monopol inicjatywy RM** – tylko rząd zna stan finansów państwa, - **prezydent nie może wetować** – budżet jest niezbędny do funkcjonowania państwa, - **deadline 4 miesiące**, inaczej prezydent może rozwiązać Sejm. **Specyfika ustawy o zmianie Konstytucji** (art. 235 Konstytucji RP): - **kwalifikowana większość** 2/3 (Sejm) + bezwzględna (Senat) – zabezpieczenie przed pochopnymi zmianami; - **identyczne brzmienie obu izb** w 60 dni – inaczej niż przy ustawie zwykłej (gdzie Sejm może przegłosować Senat); - **brak weta prezydenta** – w zamian możliwość referendum. **Wniosek:** trzy procedury reprezentują trzy poziomy zabezpieczeń: ustawa zwykła – najsłabsze, ustawa budżetowa – specjalne (czasowe + monopol RM + bez weta), ustawa konstytucyjna – najsilniejsze (większości kwalifikowane + identyczne brzmienie + ewentualne referendum).\n\nStrona arkusza\n\nPo co to umieć\n\nWypracowanie WOS PR to summa wiedzy – w 60 min trzeba pokazać znajomość\nustaw, artykułów Konstytucji, instytucji państwa i umiejętność porównania.\nKlasyczne 3 tematy: ustrojowy, porównawczy systemów, samorządowy.\n\nTypowy błąd: Wypracowanie maturalne (rozprawka WOS) musi mieć **wstęp, rozwinięcie w 3-4 częściach, podsumowanie**, używać **terminologii fachowej** (z aktami prawnymi i artykułami Konstytucji), zachować **strukturę logiczną**. Max 12 pkt, kryteria CKE: treść (8 pkt), kompozycja (2 pkt), język (2 pkt).","image":"img/wos-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-30.webp","solution_image":null,"topics":"Wypracowanie maturalne – samorząd terytorialny, systemy parlamentarne, ustawa budżetowa/o zmianie Konstytucji","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 30. (0-12)<br>Wybierz jeden z podanych tematów i napisz wypracowanie.</p>","answer_text_html":"<ol><li>System prawny Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:</li><li>opisuje źródła prawa w Polsce oraz hierarchię aktów prawnych.</li></ol>\n<p>(III etap) 13. Władza ustawodawcza w Polsce. Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego</li></ol>\n<p>parlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw.<br>Zasady oceniania<br>Poziom III - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 PKT<br>Zdający w pełni:</p>\n<ol><li>wykazał specyfikę aktów prawnych wskazanych w tytule</li></ol>\n<p>tematu:</p>\n<ul><li>Konstytucja RP (ustawa o zmianie Konstytucji RP - jak nazwa</li></ul>\n<p>wskazuje - zmienia Konstytucję RP): szczególne znaczenie<br>Konstytucji RP w systemie prawnym - szczególna moc,<br>konieczność zgodności z Konstytucją RP innych aktów,<br>delegacja ustawowa w Konstytucji RP wobec niektórych kwestii;</p>\n<ul><li>ustawa budżetowa - szczególny rodzaj ustawy ze względu na</li></ul>\n<p>okres obowiązywania, adresatów i konkretne czynności, określa<br>ona dochody i wydatki państwa na rok kalendarzowy;</p>\n<ol><li>porównał kwestię inicjatywy ustawodawczej:</li></ol>\n<ul><li>w przypadku ustawy o zmianie Konstytucji co najmniej 1/5</li></ul>\n<p>ustawowej liczby posłów, Senat RP lub Prezydent<br>Rzeczypospolitej, przy tym na odpowiednim etapie podmioty te<br>mają możliwość wnioskowania o referendum w sprawie danej<br>ustawy o zmianie Konstytucji, jeśli dotyczy ta zmiana przepisów<br>z rozdziałów I, II lub XII;</p>\n<ul><li>w ustawie zwykłej inicjatywa przysługuje pięciu podmiotom:</li></ul>\n<p>Senatowi RP, Prezydentowi RP, Radzie Ministrów,<br>POPRAWNOŚĆ<br>MERYTORYCZNA<br>Zdający nie popełnił<br>żadnego błędu<br>merytorycznego.<br>SELEKCJA INFORMACJI<br>Zdający przeprowadził<br>poprawną selekcję<br>i hierarchizację<br>informacji (nie zamieścił<br>w pracy fragmentów<br>niezwiązanych<br>z tematem).<br>JĘZYK, STYL<br>I KOMPOZYCJA<br>Zdający zaprezentował<br>wywód w pełni spójny,<br>harmonijny i logiczny.<br>min. 15 posłom (także komisji sejmowej) oraz co najmniej<br>100 tys. obywateli mających prawo wybierania do Sejmu RP,<br>Konstytucja wymaga, by wnioskodawca przedstawił skutki<br>finansowe;</p>\n<ul><li>w ustawie budżetowej wyłączna kompetencja Rady Ministrów</li></ul>\n<p>RP, określony termin złożenia projektu tj. najpóźniej na<br>3 miesiące przed rozpoczęciem roku budżetowego;</p>\n<ol><li>porównał rolę Sejmu RP i Senatu RP:</li></ol>\n<ul><li>procedura we wszystkich trzech przypadkach rozpoczyna się</li></ul>\n<p>w Sejmie RP, a następnie ustawy kierowane są do Senatu RP;</p>\n<ul><li>pierwsze czytanie odbywa się w przypadku ustawy o zmianie</li></ul>\n<p>Konstytucji oraz ustawy budżetowej zawsze na posiedzeniu<br>plenarnym, a ustawy zwykłej - zazwyczaj w komisji sejmowej;</p>\n<ul><li>inne większości w Sejmie RP - ustawa o zmianie konstytucji</li></ul>\n<p>wymaga większości kwalifikowanej 2/3, natomiast ustawy zwykłe</p>\n<ul><li>większości zwykłej;</li><li>w przypadku ustawy zwykłej Senat RP może uchwalać</li></ul>\n<p>w terminie 30-dniowym poprawki oraz weto, w przypadku ustawy<br>budżetowej - tylko poprawki, przy tym w krótszym 20-dniowym<br>terminie, natomiast w przypadku ustawy o zmianie konstytucji ma<br>możliwość przyjęcia lub nieprzyjęcia;</p>\n<ol><li>porównał rolę Prezydenta RP:</li></ol>\n<ul><li>w przypadku ustawy zwykłej Prezydent RP w ciągu 21 dni</li></ul>\n<p>podpisuje ustawę, może ją również zawetować lub skierować do<br>Trybunału Konstytucyjnego, a w przypadku ustawy budżetowej<br>Prezydent RP prawa weta nie ma, a termin podpisu lub wniosku<br>do Trybunału Konstytucyjnego skraca się do 7 dni;</p>\n<ul><li>jeśli w ciągu 4 miesięcy od dnia złożenia projektu ustawy</li></ul>\n<p>budżetowej nie zostanie przedstawiona ona Prezydentowi RP do<br>podpisu, to jest on uprawniony w ciągu 14 dni do zarządzenia<br>skrócenia kadencji Sejmu RP; w przypadku ustawy zwykłej<br>i ustawy o zmianie Konstytucji taka procedura nie obowiązuje;</p>\n<ul><li>w przypadku ustawy o zmianie Konstytucji Prezydent RP ma</li></ul>\n<p>21 dni na podpisanie;</p>\n<ul><li>w każdym przypadku Prezydent RP zarządza ogłoszenie</li></ul>\n<p>ustawy w Dz.U.</p>\n<ol><li>Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych aspektów</li></ol>\n<p>danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście<br>interpretacyjnym, wykazał się znajomością licznych pojęć<br>związanych z tematem.<br>Poziom II - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 8 PKT<br>Zdający:</p>\n<ul><li>w pełni scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia</li></ul>\n<p>(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)<br>POPRAWNOŚĆ<br>MERYTORYCZNA<br>Zdający popełnił jeden<br>lub dwa błędy<br>merytoryczne.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>lub</p>\n<ul><li>w pełni scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia</li></ul>\n<p>i częściowo scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia<br>(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).</p>\n<ol><li>Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych</li></ol>\n<p>aspektów analizowanego tematu; wykazał się znajomością<br>wybranych pojęć związanych z tematem.<br>SELEKCJA INFORMACJI<br>Zdający przeprowadził<br>niekonsekwentną<br>selekcję informacji i ich<br>hierarchizację (umieścił<br>w pracy nieliczne<br>fragmenty niezwiązane<br>z tematem).<br>JĘZYK, STYL<br>I KOMPOZYCJA<br>Zdający zaprezentował<br>wywód nie w pełni<br>uporządkowany.<br>Poziom I - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 4 PKT<br>Zdający:</p>\n<ul><li>w pełni scharakteryzował jeden istotny aspekt oraz częściowo</li></ul>\n<p>scharakteryzował jeden istotny aspekt zagadnienia (spośród<br>zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)<br>lub</p>\n<ul><li>częściowo scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia</li></ul>\n<p>(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).</p>\n<ol><li>Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć</li></ol>\n<p>związanych z tematem.<br>POPRAWNOŚĆ<br>MERYTORYCZNA<br>Zdający popełnił trzy<br>lub cztery błędy<br>merytoryczne.<br>SELEKCJA INFORMACJI<br>Zdający przeprowadził<br>w niewystarczającym<br>stopniu selekcję<br>informacji i ich<br>hierarchizację (napisał<br>pracę, której znaczną<br>część stanowią<br>fragmenty niezwiązane<br>z tematem).<br>JĘZYK, STYL<br>I KOMPOZYCJA<br>Zdający zaprezentował<br>wywód w sposób<br>chaotyczny<br>i nielogiczny.<br>POPRAWNOŚĆ<br>MERYTORYCZNA<br>Zdający popełnił co<br>najmniej pięć błędów<br>merytorycznych.<br>SELEKCJA INFORMACJI<br>Ponad połowę pracy<br>stanowią fragmenty<br>niezwiązane z<br>tematem.<br>JĘZYK, STYL<br>I KOMPOZYCJA<br>Wywód jest<br>niekomunikatywny.<br>0 PKT<br>Zdający nie zrozumiał tematu - nie wypełnił wymagań dla<br>poziomu I.</p>\n<ol><li>Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych</li></ol>\n<p>z tematem.<br>Przy pracy o wartości<br>merytorycznej 0 pkt, nie<br>przyznaje się punktów<br>za pozostałe elementy.<br>Egzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I-III),<br>może ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez<br>zdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów,<br>tj. poprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za<br>zrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości<br>merytorycznej pracy, zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Egzaminator może także<br>ocenić pracę na 0 punktów.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Szkielety odpowiedzi do każdego z tematów.</strong> <strong>TEMAT 1 – Wpływ obywateli na samorząd terytorialny:</strong> 1. <strong>Wybór i odwołanie organów stanowiących</strong> (rada gminy, rada powiatu, sejmik województwa): - wybory powszechne, równe, bezpośrednie, w głosowaniu tajnym (art. 169 ust. 2 Konstytucji), - kadencja 5 lat (od 2018 r., wcześniej 4 lata), - <strong>referendum lokalne w sprawie odwołania rady</strong> (art. 170 Konstytucji + ustawa o referendum lokalnym z 2000 r.); inicjuje 10% mieszkańców gminy (powiatu/województwa: 5%/10%); ważność – frekwencja ≥3/5 liczby z wyborów odwoływanego organu. 2. <strong>Wybór i odwołanie jednoosobowych organów wykonawczych</strong> (wójt, burmistrz, prezydent miasta): - wybory bezpośrednie od 2002 r., system większościowy z drugą turą, - <strong>referendum o odwołanie wójta</strong> możliwe na takich samych zasadach jak rada (z 10% mieszkańców), - wójt nie ma odpowiednika na szczeblu powiatu i województwa (tam organem wykonawczym jest <strong>zarząd</strong> wybierany przez radę / sejmik). 3. <strong>Inne formy demokracji bezpośredniej:</strong> - <strong>referendum lokalne w innej ważnej sprawie</strong> (np. budowa lotniska), - <strong>konsultacje społeczne</strong> (art. 5a ustawy o samorządzie gminnym), - <strong>budżet obywatelski / partycypacyjny</strong> (od 2018 r. obowiązkowy w miastach na prawach powiatu, min. 0,5% wydatków bieżących), - <strong>inicjatywa uchwałodawcza obywateli</strong> (od 2018 r. – grupa mieszkańców może zgłosić projekt uchwały: w gminie 100–300 osób w zależności od wielkości). 4. <strong>Formy wynikające z innych praw politycznych:</strong> - <strong>petycje</strong> do organów samorządu (ustawa o petycjach z 2014 r.), - <strong>skargi i wnioski</strong> (KPA), - <strong>dostęp do informacji publicznej</strong> (BIP), - <strong>udział w posiedzeniach rady</strong> (jawność, możliwość zabrania głosu), - <strong>wolność zrzeszania się</strong> (stowarzyszenia mieszkańców, lokalne grupy działania). Podsumowanie: Polski samorząd terytorialny jest <strong>demokratyczny i partycypacyjny</strong> na poziomie formalnym; w praktyce frekwencja w wyborach samorządowych jest umiarkowana, a inicjatywy bezpośrednie rzadko docierają do skutku (wymóg progu ważności). --- <strong>TEMAT 2 – Systemy parlamentarne RFN, Francji, UK:</strong> 1. <strong>Niemcy – parlamentaryzm racjonalizowany (z konstruktywnym wotum nieufności):</strong> - <strong>Bundestag</strong> (parlament federalny, system mieszany: mandaty większościowe + listy proporcjonalne, próg 5%) + <strong>Bundesrat</strong> (reprezentacja landów), - <strong>Prezydent Federalny (Bundespräsident)</strong> – wybierany przez Zgromadzenie Federalne, funkcje ceremonialne, - <strong>Kanclerz Federalny</strong> – wybierany przez Bundestag, silna pozycja, odwołanie tylko przez <strong>konstruktywne wotum nieufności</strong> (jednoczesny wybór następcy bezwzględną większością), - klasyczny <strong>system parlamentarny gabinetowy</strong>. 2. <strong>Francja – półprezydencki (semi-prezydencki):</strong> - <strong>Zgromadzenie Narodowe</strong> (Izba niższa, JOW dwuturowy) + <strong>Senat</strong> (wybierany pośrednio), - <strong>Prezydent V Republiki</strong> – wybierany w wyborach bezpośrednich w dwóch turach na 5 lat (od 2002), silna pozycja: powołuje premiera, może rozwiązać Zgromadzenie, kompetencje nadzwyczajne (art. 16 Konstytucji 1958), referendum (art. 11), - <strong>Premier i rząd</strong> – odpowiedzialny politycznie przed Zgromadzeniem Narodowym (wotum nieufności), - <strong>dualizm egzekutywy</strong>: silny prezydent + premier (&quot;kohabitacja&quot; gdy prezydent z innego obozu niż większość parlamentarna). 3. <strong>Wielka Brytania – klasyczny parlamentaryzm westminsterski:</strong> - <strong>Izba Gmin</strong> (FPTP, 650 mandatów, kadencja do 5 lat) + <strong>Izba Lordów</strong> (mianowana, dziedziczna, lordowie duchowni), - <strong>Monarcha (Król/Królowa)</strong> – głowa państwa o funkcjach ceremonialnych („panuje, ale nie rządzi&quot;), - <strong>Premier i Gabinet</strong> – lider partii większościowej w Izbie Gmin, odpowiedzialny przed parlamentem, - <strong>fuzja władz</strong> (premier i ministrowie są jednocześnie posłami lub lordami), brak konstytucji pisanej w jednym akcie (konstytucja w sensie materialnym). <strong>Porównanie:</strong> - <strong>Głowa państwa</strong>: ceremonialna w RFN i UK; <strong>silna i wykonawcza</strong> we Francji. - <strong>Rząd</strong>: w RFN i UK – wyłonienie przez parlament; we Francji – nominacja przez prezydenta + odpowiedzialność przed parlamentem. - <strong>Stabilność</strong>: największa w RFN (konstruktywne wotum), elastyczna w UK (system dwupartyjny), zmienna we Francji (kohabitacja). --- <strong>TEMAT 3 – Ustawa budżetowa vs ustawa o zmianie Konstytucji vs ustawa zwykła:</strong> | Cecha | Ustawa zwykła | Ustawa budżetowa | Ustawa o zmianie Konstytucji | |---|---|---|---| | <strong>Inicjatywa</strong> | Posłowie (≥15), Senat, Prezydent, RM, 100 tys. obywateli (art. 118) | <strong>Wyłącznie Rada Ministrów</strong> (art. 221) | <strong>≥1/5 ustawowej liczby posłów (92), Senat, Prezydent</strong> (art. 235 ust. 1) | | <strong>Większość uchwalenia w Sejmie</strong> | Zwykła większość | Zwykła większość | <strong>2/3 głosów w obecności ≥1/2 ustawowej liczby posłów</strong> (art. 235 ust. 4) | | <strong>Senat</strong> | Może wnieść poprawki w 30 dni (uchwalić, odrzucić, zmienić); Sejm odrzuca uchwałę Senatu bezwzględną większością | Może wnieść poprawki w 20 dni (art. 223), nie może odrzucić w całości | Uchwala w identycznym brzmieniu w terminie <strong>60 dni</strong>, <strong>bezwzględną większością</strong> w obecności ≥1/2 senatorów (art. 235 ust. 4) | | <strong>Prezydent</strong> | Podpis w 21 dni, weto (3/5 odrzuca), wniosek do TK | Podpis w <strong>7 dni</strong>, <strong>NIE może</strong> zawetować (art. 224 ust. 1), może skierować do TK | Podpis w 21 dni, <strong>NIE może</strong> zawetować (art. 235 ust. 7) | | <strong>Czas pracy w Sejmie</strong> | Bez sztywnego limitu | Sejm musi uchwalić w 4 miesiące pod groźbą rozwiązania (art. 225) | Pierwsze czytanie nie wcześniej niż 30 dni od wniesienia projektu (art. 235 ust. 3) | | <strong>Referendum zatwierdzające</strong> | Brak | Brak | Możliwe, gdy zmienia rozdz. I, II lub XII – na wniosek 1/5 posłów, Senatu lub Prezydenta (art. 235 ust. 6) | <strong>Specyfika ustawy budżetowej:</strong> - <strong>monopol inicjatywy RM</strong> – tylko rząd zna stan finansów państwa, - <strong>prezydent nie może wetować</strong> – budżet jest niezbędny do funkcjonowania państwa, - <strong>deadline 4 miesiące</strong>, inaczej prezydent może rozwiązać Sejm. <strong>Specyfika ustawy o zmianie Konstytucji</strong> (art. 235 Konstytucji RP): - <strong>kwalifikowana większość</strong> 2/3 (Sejm) + bezwzględna (Senat) – zabezpieczenie przed pochopnymi zmianami; - <strong>identyczne brzmienie obu izb</strong> w 60 dni – inaczej niż przy ustawie zwykłej (gdzie Sejm może przegłosować Senat); - <strong>brak weta prezydenta</strong> – w zamian możliwość referendum. <strong>Wniosek:</strong> trzy procedury reprezentują trzy poziomy zabezpieczeń: ustawa zwykła – najsłabsze, ustawa budżetowa – specjalne (czasowe + monopol RM + bez weta), ustawa konstytucyjna – najsilniejsze (większości kwalifikowane + identyczne brzmienie + ewentualne referendum).</p>\n<p>Strona arkusza</p>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Wypracowanie WOS PR to summa wiedzy – w 60 min trzeba pokazać znajomość<br>ustaw, artykułów Konstytucji, instytucji państwa i umiejętność porównania.<br>Klasyczne 3 tematy: ustrojowy, porównawczy systemów, samorządowy.</p>\n<p>Typowy błąd: Wypracowanie maturalne (rozprawka WOS) musi mieć <strong>wstęp, rozwinięcie w 3-4 częściach, podsumowanie</strong>, używać <strong>terminologii fachowej</strong> (z aktami prawnymi i artykułami Konstytucji), zachować <strong>strukturę logiczną</strong>. Max 12 pkt, kryteria CKE: treść (8 pkt), kompozycja (2 pkt), język (2 pkt).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Wybrany temat</h4>\n<p><strong>Temat 3.</strong> Wykaż specyfikę ustawy budżetowej i ustawy o zmianie <em>Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej</em> oraz porównaj procesy ich uchwalania ze ścieżką legislacyjną właściwą dla ustawy zwykłej, biorąc pod uwagę podmioty inicjujące oraz kompetencje podmiotów uczestniczących w tych procesach (obu izb parlamentu i Prezydenta RP).</p>\n<p><strong>Dlaczego wybór tematu 3:</strong> Temat oparty jest na <strong>dosłownym fragmencie Konstytucji</strong> (art. 235), co umożliwia precyzyjne cytowanie. Daje też mocno strukturalną oś porównawczą (3 typy ustaw × 3 etapy procedury × 4 organy), co ułatwia uzyskanie poziomu III (12 pkt).</p>\n<h4>Teza</h4>\n<p>Polski porządek prawny zna <strong>trzy odrębne ścieżki ustawodawcze</strong>: ustawę zwykłą, ustawę budżetową i ustawę o zmianie Konstytucji. Każda z nich różni się <strong>kręgiem podmiotów inicjujących</strong>, <strong>rolą obu izb parlamentu</strong> oraz <strong>kompetencjami Prezydenta RP</strong>. Wynika to z hierarchii źródeł prawa (art. 87 Konstytucji): im <strong>wyższa moc prawna</strong> aktu, tym <strong>bardziej restrykcyjna</strong> procedura jego uchwalania, a im <strong>bardziej specyficzny przedmiot regulacji</strong> (budżet roczny), tym szybsza i bardziej zamknięta procedura. Konstytucja, jako akt najwyższej rangi, wymaga procedury najtrudniejszej; budżet, ze względu na okres obowiązywania jednego roku, wymaga procedury najszybszej; ustawa zwykła pozostaje regułą.</p>\n<h4>I. Specyfika trzech rodzajów ustaw</h4>\n<p><strong>Konstytucja RP</strong> uchwalona 2 kwietnia 1997 r., zatwierdzona w referendum 25 maja 1997 r., obowiązująca od 17 października 1997 r., jest aktem o <strong>najwyższej mocy prawnej</strong> w polskim porządku prawnym. Zgodnie z <strong>art. 8 ust. 1</strong>: <em>„Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej&quot;</em>. Wszystkie inne akty (ratyfikowane umowy międzynarodowe, ustawy, rozporządzenia, akty prawa miejscowego - art. 87) muszą być z nią zgodne.</p>\n<p><strong>Ustawa budżetowa</strong> to akt o szczególnym charakterze - uchwalana <strong>corocznie</strong>, określa <strong>dochody i wydatki państwa na jeden rok kalendarzowy</strong> (art. 219). Stanowi finansowy plan państwa, którego adresatem nie są obywatele (jak w ustawach zwykłych), lecz organy administracji rządowej i samorządowej. Bez ustawy budżetowej państwo nie może funkcjonować - stąd wynika presja czasowa.</p>\n<p><strong>Ustawa zwykła</strong> to standardowa forma stanowienia prawa powszechnie obowiązującego. Reguluje materię nieobjętą Konstytucją i niewymagającą szczególnej procedury (np. ustawa o samorządzie gminnym, ustawa o szkolnictwie wyższym).</p>\n<h4>II. Podmioty inicjujące - kto może złożyć projekt</h4>\n<p><strong>Ustawa zwykła</strong> - art. 118 Konstytucji wymienia <strong>pięć podmiotów inicjatywy ustawodawczej</strong>: (1) <strong>grupa co najmniej 15 posłów</strong> lub komisja sejmowa, (2) <strong>Senat</strong> (jako izba, w trybie uchwały), (3) <strong>Prezydent RP</strong>, (4) <strong>Rada Ministrów</strong>, (5) <strong>grupa co najmniej 100 000 obywateli</strong> (inicjatywa ludowa).</p>\n<p><strong>Ustawa budżetowa</strong> - krąg jest <strong>drastycznie zawężony</strong>. Zgodnie z <strong>art. 221 Konstytucji</strong>: <em>„Inicjatywa ustawodawcza w zakresie ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, ustawy o zaciąganiu długu publicznego oraz ustawy o udzielaniu gwarancji finansowych przez państwo przysługuje wyłącznie Radzie Ministrów&quot;</em>. RM ma obowiązek przedłożyć projekt <strong>najpóźniej na 3 miesiące przed rozpoczęciem roku budżetowego</strong> (art. 222) - czyli do 30 września.</p>\n<p><strong>Ustawa o zmianie Konstytucji</strong> - wskazany w arkuszu <strong>art. 235 ust. 1</strong> stanowi: <em>„Projekt ustawy o zmianie Konstytucji może przedłożyć co najmniej 1/5 ustawowej liczby posłów, Senat lub Prezydent Rzeczypospolitej&quot;</em>. Wykluczone są zatem: Rada Ministrów (która jest podmiotem inicjatywy ustawodawczej zwykłej!), pojedyncze grupy posłów mniejsze niż 92 osoby (1/5 z 460 = 92) oraz obywatele (brak inicjatywy ludowej w sprawach konstytucyjnych).</p>\n<h4>III. Rola Sejmu i Senatu</h4>\n<p>W przypadku <strong>ustawy zwykłej</strong> Sejm rozpoznaje projekt w trzech czytaniach i uchwala <strong>zwykłą większością głosów</strong> w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (art. 120). Senat ma <strong>30 dni</strong> na przyjęcie ustawy bez zmian, uchwalenie poprawek lub odrzucenie ustawy w całości (art. 121). Sejm może odrzucić stanowisko Senatu <strong>bezwzględną większością</strong> głosów.</p>\n<p>W przypadku <strong>ustawy budżetowej</strong> procedura jest <strong>przyspieszona</strong>: Senat ma tylko <strong>20 dni</strong> na uchwalenie poprawek (art. 223). Senat <strong>nie może odrzucić ustawy budżetowej w całości</strong> - może wyłącznie zaproponować poprawki. Jeśli budżet nie zostanie uchwalony w ciągu <strong>4 miesięcy</strong> od przedłożenia projektu, Prezydent <strong>może</strong> zarządzić skrócenie kadencji Sejmu (art. 225).</p>\n<p>W przypadku <strong>ustawy o zmianie Konstytucji</strong> - art. 235 ust. 2-4 wprowadza <strong>najsurowsze wymogi</strong>: pierwsze czytanie projektu może odbyć się nie wcześniej niż <strong>30 dni</strong> od jego przedłożenia (ust. 3 - czas na refleksję); Sejm uchwala ustawę <strong>większością co najmniej 2/3 głosów</strong> w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów; Senat - <strong>bezwzględną większością</strong> głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów (ust. 4). Senat ma <strong>60 dni</strong> (ust. 2) - czas znacznie dłuższy niż przy ustawie zwykłej. Co istotne: <strong>ustawa musi być uchwalona w jednakowym brzmieniu przez obie izby</strong> - Sejm nie ma możliwości odrzucenia stanowiska Senatu (jak w ustawach zwykłych), więc faktycznie Senat ma <strong>prawo weta</strong>.</p>\n<p>Dla zmiany przepisów <strong>rozdziałów I, II i XII</strong> Konstytucji (zasady ustroju, prawa i wolności, tryb zmiany Konstytucji) przewidziano dodatkowo możliwość <strong>referendum zatwierdzającego</strong> (art. 235 ust. 6) zarządzanego przez Marszałka Sejmu na wniosek 1/5 posłów, Senatu lub Prezydenta.</p>\n<h4>IV. Kompetencje Prezydenta RP</h4>\n<p>W odniesieniu do <strong>ustawy zwykłej</strong> Prezydent ma <strong>21 dni</strong> na podpisanie (art. 122 ust. 2). Dysponuje trzema możliwościami: (1) <strong>podpisanie ustawy</strong> i zarządzenie ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, (2) <strong>weto ustawodawcze</strong> - odesłanie do Sejmu z umotywowanym wnioskiem o ponowne rozpatrzenie (Sejm może je odrzucić <strong>większością 3/5</strong> głosów), (3) <strong>wniosek do Trybunału Konstytucyjnego</strong> o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją (przed podpisaniem).</p>\n<p>W przypadku <strong>ustawy budżetowej</strong> kompetencje Prezydenta są <strong>ograniczone</strong>: termin to <strong>7 dni</strong> (art. 224), Prezydent <strong>nie ma prawa weta</strong> wobec ustawy budżetowej (kluczowa różnica!), może jednak skierować ją do TK - wówczas TK musi orzec w ciągu <strong>2 miesięcy</strong> (art. 224 ust. 2).</p>\n<p>W przypadku <strong>ustawy o zmianie Konstytucji</strong> termin wynosi <strong>21 dni</strong>, a Prezydent <strong>nie ma prawa weta</strong> ani prawa skierowania do TK (TK nie bada konstytucyjności samej Konstytucji). Może jedynie podpisać ustawę i zarządzić jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw.</p>\n<h4>Podsumowanie</h4>\n<p>Polski system stanowienia prawa różnicuje procedury w zależności od <strong>rangi aktu</strong> i <strong>przedmiotu regulacji</strong>. Ustawa o zmianie Konstytucji wymaga <strong>najbardziej restrykcyjnej</strong> procedury (kwalifikowane większości 2/3 w Sejmie, brak weta Prezydenta, brak inicjatywy obywatelskiej i RM, możliwe referendum), co odpowiada <strong>najwyższej mocy</strong> aktu. Ustawa budżetowa, mimo wysokiej wagi politycznej, ma procedurę <strong>najbardziej przyspieszoną</strong> (monopol RM, 20 dni dla Senatu, 7 dni dla Prezydenta, brak weta) - wymusza to <strong>okresowy</strong> charakter aktu (jeden rok). Ustawa zwykła jest standardem, oferując najszerszy krąg inicjatorów (w tym 100 000 obywateli) i pełen wachlarz kompetencji Prezydenta (weto + TK). Te trzy ścieżki stanowią klarowny wyraz zasady, że <strong>forma proceduralna musi być adekwatna do treści normatywnej</strong> - co jest fundamentem demokracji konstytucyjnej (art. 2 Konstytucji RP).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p>Oficjalny schemat oceniania wg dokumentu CKE &quot;Zasady oceniania rozwiazan zadan&quot; (zad. 30, max 12 pkt).</p>\n<p><strong>Zasady oceniania:</strong></p>\n<ul><li>Praca oceniana wg czterech kryteriów: poprawność merytoryczna, selekcja informacji, język-styl-kompozycja oraz wartość merytoryczna na trzech poziomach.</li><li>Poziom III - 12 pkt (pełna charakterystyka 4 aspektów, brak błędów merytorycznych, poprawna selekcja, wywód spójny i logiczny).</li><li>Poziom II - 8 pkt (pełna charakterystyka 3 aspektów lub 2 pełne + 2 częściowe; 1-2 błędy merytoryczne; niekonsekwentna selekcja; wywód nie w pełni uporządkowany).</li><li>Poziom I - 4 pkt (1 pełny + 1 częściowy aspekt lub 3 częściowe; 3-4 błędy merytoryczne; nieliczne pojęcia; chaotyczny wywód).</li><li>0 pkt - brak zrozumienia tematu lub brak znajomości pojęć.</li><li>Egzaminator może podnieść lub obniżyć ocenę o 1 punkt za realizację pozostałych kryteriów. Końcowy wynik to 0-12 pkt.</li></ul>\n<h4>Reference politologiczny - kluczowe artykuły Konstytucji RP do zapamiętania</h4>\n<h5>Inicjatywa ustawodawcza (art. 118)</h5>\n<blockquote><em>„Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, Prezydentowi Rzeczypospolitej i Radzie Ministrów. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje również grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu.&quot;</em></blockquote>\n<h5>Ustawa budżetowa (art. 219-225)</h5>\n<ul><li>Art. 221: monopol RM</li><li>Art. 222: termin 3 miesiące przed rokiem budżetowym</li><li>Art. 223: 20 dni dla Senatu, brak prawa odrzucenia w całości</li><li>Art. 224: 7 dni dla Prezydenta, brak weta, TK 2 miesiące</li><li>Art. 225: 4 miesiące → możliwe skrócenie kadencji Sejmu przez Prezydenta</li></ul>\n<h5>Ustawa o zmianie Konstytucji (art. 235)</h5>\n<ul><li>Ust. 1: 1/5 posłów / Senat / Prezydent</li><li>Ust. 2: 60 dni dla Senatu, jednakowe brzmienie</li><li>Ust. 3: 30 dni od przedłożenia do pierwszego czytania</li><li>Ust. 4: 2/3 Sejm + bezwzględna większość Senat</li><li>Ust. 6: referendum dla rozdz. I, II, XII</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki w wypracowaniu</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd uczniów - <strong>mylenie kompetencji Prezydenta</strong> wobec różnych ustaw. Klucz: <strong>WETO</strong> Prezydent ma <strong>TYLKO</strong> wobec <strong>ustawy zwykłej</strong> (art. 122). Wobec ustawy budżetowej i konstytucyjnej <strong>NIE MA prawa weta</strong>.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Inny błąd - pomijanie, że <strong>inicjatywa ludowa</strong> (100 000 obywateli) działa <strong>TYLKO</strong> dla ustaw zwykłych. Nie ma jej w ustawach budżetowych (monopol RM) ani w ustawach o zmianie Konstytucji (art. 235 ust. 1 jej nie wymienia).</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Trzecia pułapka - niewłaściwe liczenie 1/5 posłów. Sejm liczy <strong>460 posłów</strong> - czyli 1/5 = <strong>92 posłów</strong>. Często uczniowie piszą „około 90&quot; - trzeba podać <strong>precyzyjnie 92</strong>.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Czwarta pułapka - zapomnienie, że <strong>Senat NIE może odrzucić ustawy budżetowej w całości</strong> (art. 223 - tylko poprawki). Przy ustawie zwykłej <strong>może</strong> odrzucić całość (art. 121). Przy ustawie konstytucyjnej <strong>ma prawo weta</strong> (musi być jednakowe brzmienie, Sejm nie może go odrzucić).</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Piąta pułapka - pomylenie <strong>terminów dla Senatu</strong>: 20 dni budżet / 30 dni zwykła / 60 dni Konstytucja. Logika: im wyższa ranga, tym dłuższy czas namysłu (z wyjątkiem budżetu, który ma własną logikę pilności).</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> W ocenie wypracowań CKE liczy się <strong>wymienienie konkretnych liczb i artykułów</strong>. Wypowiedź typu „Sejm uchwala ustawę większością głosów&quot; jest oceniana niżej niż „Sejm uchwala ustawę o zmianie Konstytucji większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (art. 235 ust. 4 Konstytucji RP)&quot;. Precyzja = punkty.</blockquote>"}]}