{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.\nO zasadach prawa wyborczego\nZasada 1. Zasada ta oznacza, że wszystkie głosy powinny mieć taką samą siłę, a formalnie\npojmowana oznacza, że wszyscy obywatele dysponują taką samą liczbą głosów.\nZasada 2. Zasada ta oznacza, że decyzja o ostatecznym składzie organu\nprzedstawicielskiego należy do wyborcy, który oddaje swój głos na preferowanego przez\nsiebie kandydata na deputowanego, nie korzystając z żadnych ciał pośredniczących.\nZasada 3. Zasada ta oznacza, że liczba mandatów, jaką uzyskują partie w organie\nprzedstawicielskim, jest adekwatna do poparcia uzyskanego przez nie w wyborach.\nNa podstawie: Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski,\nWarszawa 2018, t. I, cz. II, s. 373-374.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **10.1.** 1. **równość** (zasada równości) 2. **bezpośredniość** (zasada bezpośredniości) 3. **proporcjonalność** (zasada proporcjonalności) **10.2.** Konstytucja RP (art. 97 ust. 2) stanowi, że wybory do Senatu są **powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym**. Brakuje w tym katalogu równości i proporcjonalności. **Rozstrzygnięcie: zasada 1. (równość)** *Uzasadnienie:* okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP **nie obejmują jednakowej liczby wyborców**, a z każdego wybierany jest **jeden senator**. W okręgu o mniejszej liczbie mieszkańców głos pojedynczego wyborcy ma zatem **większą siłę** niż w okręgu większym — nie jest więc spełniona równość w znaczeniu materialnym. **Rozstrzygnięcie: zasada 3. (proporcjonalność)** *Uzasadnienie:* wybory do Senatu RP są **większościowe** — w każdym ze **100 jednomandatowych okręgów** mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów. Liczba mandatów uzyskanych przez komitety nie odzwierciedla więc proporcji poparcia w skali kraju. Zasada 2. (bezpośredniość) **jest** konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu RP — wyborcy głosują wprost na kandydatów, bez elektorów.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPrzymiotniki wyborcze w Konstytucji RP — kto ma które\n\nOrgan | Powszechne | Równe | Bezpośrednie | Tajne | Proporcjonalne | Artykuł\nSejm RP | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | art. 96 ust. 2\nSenat RP | ✔ | ✘ | ✔ | ✔ | ✘ | art. 97 ust. 2\nPrezydent RP | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | — | art. 127 ust. 1\norgany samorządu | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | zależnie od szczebla | art. 169 ust. 2\n\nSenat jest jedynym organem, przy którym Konstytucja pomija równość i proporcjonalność — i właśnie o to pyta zadanie.\n\nZnaczenie poszczególnych zasad\n\nZasada | Co gwarantuje\npowszechność | prawo wyborcze dla wszystkich obywateli spełniających warunki wieku i zdolności\nrówność formalna | każdy wyborca ma tyle samo głosów\nrówność materialna | każdy głos ma tę samą siłę (porównywalne okręgi)\nbezpośredniość | głosujemy na kandydata, bez elektorów\ntajność | nikt nie może poznać treści oddanego głosu\nproporcjonalność | podział mandatów odzwierciedla poparcie\n\nSystem większościowy a proporcjonalny\n\nCecha | Większościowy (Senat RP) | Proporcjonalny (Sejm RP)\nokręgi | jednomandatowe (100) | wielomandatowe (41)\nkto wygrywa | kandydat z największą liczbą głosów | listy dzielą mandaty według poparcia\nmetoda podziału | — | d'Hondta\nprogi | brak | 5% partia, 8% koalicja\nskutek dla systemu partyjnego | sprzyja dwupartyjności | sprzyja wielopartyjności\nreprezentatywność | niższa — głosy przegranych „przepadają\" | wyższa\nstabilność rządu | wyższa | niższa\n\nPrawidłowość opisana przez Maurice'a Duvergera: system większościowy w okręgach jednomandatowych prowadzi do systemu dwupartyjnego, a proporcjonalny — do wielopartyjnego.\n\nWybory do Senatu RP — fakty\n\nElement | Wartość\nliczba senatorów | 100\nliczba okręgów | 100 jednomandatowych (od 2011 r.)\nsystem | większościowy — zwykła większość (FPTP)\nkadencja | 4 lata, równolegle z Sejmem\nbierne prawo wyborcze | ukończone 30 lat\n\nPunktacja CKE\n\n- 10.1. 1 pkt — wszystkie trzy nazwy (równość, bezpośredniość, proporcjonalność).\n- 10.2. 2 pkt — dwa poprawne rozstrzygnięcia (zasady 1. i 3.) i dwa uzasadnienia;\n1 pkt — dwa rozstrzygnięcia i jedno uzasadnienie albo jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Najczęstszy błąd to przypisanie Senatowi zasady proporcjonalności.** Konstytucja RP wymienia proporcjonalność **wyłącznie przy wyborach do Sejmu** (art. 96 ust. 2). Wybory do Senatu są większościowe — od 2011 r. w 100 jednomandatowych okręgach. **Drugi częsty błąd: uznanie, że wybory do Senatu są równe.** Nie są — i to jest jedyny przypadek w polskim prawie wyborczym, gdzie równość świadomie pominięto. Okręgi senackie różnią się liczbą mieszkańców nawet kilkukrotnie. **Nie myl równości formalnej z materialną.** **Formalna** — każdy ma tyle samo głosów (spełniona także w wyborach do Senatu). **Materialna** — każdy głos ma tę samą siłę, czyli okręgi mają porównywalną liczbę mieszkańców (**niespełniona**). Tekst w zadaniu opisuje oba wymiary. **W 10.2 trzeba wskazać dwie zasady i uzasadnić obie.** Progi: dwa rozstrzygnięcia + dwa uzasadnienia = 2 pkt; dwa rozstrzygnięcia + jedno uzasadnienie **albo** jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem = 1 pkt. **Uzasadnienie musi odwoływać się do rozwiązań prawnych, nie do intuicji.** „Bo Senat jest inny niż Sejm\" nie punktuje. Trzeba napisać: jednomandatowe okręgi, wybory większościowe, nierówna liczba wyborców w okręgach. **Nie myl bezpośredniości z tajnością.** Bezpośredniość — głosujemy wprost na kandydata, bez elektorów. Tajność — nikt nie wie, jak zagłosowaliśmy. Obie obowiązują w wyborach do Senatu.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"zasady prawa wyborczego, wybory do Senatu RP, rownosc wyborow, proporcjonalnosc, system wiekszosciowy","page_from":13,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.<br>O zasadach prawa wyborczego<br>Zasada 1. Zasada ta oznacza, że wszystkie głosy powinny mieć taką samą siłę, a formalnie<br>pojmowana oznacza, że wszyscy obywatele dysponują taką samą liczbą głosów.<br>Zasada 2. Zasada ta oznacza, że decyzja o ostatecznym składzie organu<br>przedstawicielskiego należy do wyborcy, który oddaje swój głos na preferowanego przez<br>siebie kandydata na deputowanego, nie korzystając z żadnych ciał pośredniczących.<br>Zasada 3. Zasada ta oznacza, że liczba mandatów, jaką uzyskują partie w organie<br>przedstawicielskim, jest adekwatna do poparcia uzyskanego przez nie w wyborach.<br>Na podstawie: Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski,<br>Warszawa 2018, t. I, cz. II, s. 373-374.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>10.1.</strong> 1. <strong>równość</strong> (zasada równości) 2. <strong>bezpośredniość</strong> (zasada bezpośredniości) 3. <strong>proporcjonalność</strong> (zasada proporcjonalności) <strong>10.2.</strong> Konstytucja RP (art. 97 ust. 2) stanowi, że wybory do Senatu są <strong>powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym</strong>. Brakuje w tym katalogu równości i proporcjonalności. <strong>Rozstrzygnięcie: zasada 1. (równość)</strong> <em>Uzasadnienie:</em> okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP <strong>nie obejmują jednakowej liczby wyborców</strong>, a z każdego wybierany jest <strong>jeden senator</strong>. W okręgu o mniejszej liczbie mieszkańców głos pojedynczego wyborcy ma zatem <strong>większą siłę</strong> niż w okręgu większym — nie jest więc spełniona równość w znaczeniu materialnym. <strong>Rozstrzygnięcie: zasada 3. (proporcjonalność)</strong> <em>Uzasadnienie:</em> wybory do Senatu RP są <strong>większościowe</strong> — w każdym ze <strong>100 jednomandatowych okręgów</strong> mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów. Liczba mandatów uzyskanych przez komitety nie odzwierciedla więc proporcji poparcia w skali kraju. Zasada 2. (bezpośredniość) <strong>jest</strong> konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu RP — wyborcy głosują wprost na kandydatów, bez elektorów.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Przymiotniki wyborcze w Konstytucji RP — kto ma które</p>\n<p>Organ | Powszechne | Równe | Bezpośrednie | Tajne | Proporcjonalne | Artykuł<br>Sejm RP | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | art. 96 ust. 2<br>Senat RP | ✔ | ✘ | ✔ | ✔ | ✘ | art. 97 ust. 2<br>Prezydent RP | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | — | art. 127 ust. 1<br>organy samorządu | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | zależnie od szczebla | art. 169 ust. 2</p>\n<p>Senat jest jedynym organem, przy którym Konstytucja pomija równość i proporcjonalność — i właśnie o to pyta zadanie.</p>\n<p>Znaczenie poszczególnych zasad</p>\n<p>Zasada | Co gwarantuje<br>powszechność | prawo wyborcze dla wszystkich obywateli spełniających warunki wieku i zdolności<br>równość formalna | każdy wyborca ma tyle samo głosów<br>równość materialna | każdy głos ma tę samą siłę (porównywalne okręgi)<br>bezpośredniość | głosujemy na kandydata, bez elektorów<br>tajność | nikt nie może poznać treści oddanego głosu<br>proporcjonalność | podział mandatów odzwierciedla poparcie</p>\n<p>System większościowy a proporcjonalny</p>\n<p>Cecha | Większościowy (Senat RP) | Proporcjonalny (Sejm RP)<br>okręgi | jednomandatowe (100) | wielomandatowe (41)<br>kto wygrywa | kandydat z największą liczbą głosów | listy dzielą mandaty według poparcia<br>metoda podziału | — | d&#x27;Hondta<br>progi | brak | 5% partia, 8% koalicja<br>skutek dla systemu partyjnego | sprzyja dwupartyjności | sprzyja wielopartyjności<br>reprezentatywność | niższa — głosy przegranych „przepadają&quot; | wyższa<br>stabilność rządu | wyższa | niższa</p>\n<p>Prawidłowość opisana przez Maurice&#x27;a Duvergera: system większościowy w okręgach jednomandatowych prowadzi do systemu dwupartyjnego, a proporcjonalny — do wielopartyjnego.</p>\n<p>Wybory do Senatu RP — fakty</p>\n<p>Element | Wartość<br>liczba senatorów | 100<br>liczba okręgów | 100 jednomandatowych (od 2011 r.)<br>system | większościowy — zwykła większość (FPTP)<br>kadencja | 4 lata, równolegle z Sejmem<br>bierne prawo wyborcze | ukończone 30 lat</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>10.1. 1 pkt — wszystkie trzy nazwy (równość, bezpośredniość, proporcjonalność).</li><li>10.2. 2 pkt — dwa poprawne rozstrzygnięcia (zasady 1. i 3.) i dwa uzasadnienia;</li></ul>\n<p>1 pkt — dwa rozstrzygnięcia i jedno uzasadnienie albo jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem.</p>\n<ul><li>Razem: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Najczęstszy błąd to przypisanie Senatowi zasady proporcjonalności.</strong> Konstytucja RP wymienia proporcjonalność <strong>wyłącznie przy wyborach do Sejmu</strong> (art. 96 ust. 2). Wybory do Senatu są większościowe — od 2011 r. w 100 jednomandatowych okręgach. <strong>Drugi częsty błąd: uznanie, że wybory do Senatu są równe.</strong> Nie są — i to jest jedyny przypadek w polskim prawie wyborczym, gdzie równość świadomie pominięto. Okręgi senackie różnią się liczbą mieszkańców nawet kilkukrotnie. <strong>Nie myl równości formalnej z materialną.</strong> <strong>Formalna</strong> — każdy ma tyle samo głosów (spełniona także w wyborach do Senatu). <strong>Materialna</strong> — każdy głos ma tę samą siłę, czyli okręgi mają porównywalną liczbę mieszkańców (<strong>niespełniona</strong>). Tekst w zadaniu opisuje oba wymiary. <strong>W 10.2 trzeba wskazać dwie zasady i uzasadnić obie.</strong> Progi: dwa rozstrzygnięcia + dwa uzasadnienia = 2 pkt; dwa rozstrzygnięcia + jedno uzasadnienie <strong>albo</strong> jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem = 1 pkt. <strong>Uzasadnienie musi odwoływać się do rozwiązań prawnych, nie do intuicji.</strong> „Bo Senat jest inny niż Sejm&quot; nie punktuje. Trzeba napisać: jednomandatowe okręgi, wybory większościowe, nierówna liczba wyborców w okręgach. <strong>Nie myl bezpośredniości z tajnością.</strong> Bezpośredniość — głosujemy wprost na kandydata, bez elektorów. Tajność — nikt nie wie, jak zagłosowaliśmy. Obie obowiązują w wyborach do Senatu.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>1. F</strong> (Fałsz)<br><strong>2. P</strong> (Prawda)</p>\n<h4>Sposób 1 - weryfikacja stwierdzenia 1</h4>\n<p><strong>Stwierdzenie 1:</strong> <em>„Planowany na rok 2019 deficyt budżetowy nie przekraczał 5% dochodów budżetowych.&quot;</em></p>\n<p><strong>Obliczenia:</strong></p>\n<ul><li>Dochody: <strong>387,6 mld zł</strong></li><li>Wydatki: <strong>416,1 mld zł</strong></li><li><strong>Deficyt budżetowy</strong> = wydatki - dochody = 416,1 - 387,6 = <strong>28,5 mld zł</strong></li><li>Deficyt jako % dochodów: 28,5 / 387,6 × 100% ≈ <strong>7,35%</strong></li></ul>\n<p><strong>7,35% &gt; 5%</strong> → deficyt PRZEKRACZAŁ 5% dochodów → stwierdzenie <strong>FAŁSZYWE</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja stwierdzenia 2</h4>\n<p><strong>Stwierdzenie 2:</strong> <em>„Największą kwotę w planowanych dochodach państwa stanowiły wpływy z podatków pośrednich.&quot;</em></p>\n<p><strong>Identyfikacja podatków pośrednich:</strong> Podatki pośrednie to podatki obciążające konsumpcję - VAT i akcyza (a także podatek od gier, opłaty celne). Cechą podatków pośrednich jest, że podatnik faktyczny (konsument) i podatnik formalny (przedsiębiorca) to różne osoby.</p>\n<p><strong>Podatki bezpośrednie:</strong> PIT (od osób fizycznych) i CIT (od osób prawnych) - bezpośrednio od dochodu/zysku.</p>\n<p><strong>Sumy z budżetu 2019:</strong></p>\n<ul><li><strong>Podatki pośrednie:</strong> VAT 179,6 + akcyza 73,0 = <strong>252,6 mld zł</strong></li><li><strong>Podatki bezpośrednie:</strong> PIT 64,3 + CIT 34,8 = <strong>99,1 mld zł</strong></li><li>Inne: 31,8 mld zł</li></ul>\n<p><strong>252,6 mld zł</strong> to NAJWIĘKSZA pozycja w dochodach budżetu - większa niż podatki bezpośrednie (99,1 mld zł) i niż inne (31,8 mld zł). Stwierdzenie <strong>PRAWDZIWE</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - perspektywa udziału w dochodach</h4>\n<p>Udziały poszczególnych źródeł dochodów w łącznych 387,6 mld zł:</p>\n<p>| Źródło dochodów | Kwota (mld zł) | Udział |<br>| VAT (pośredni) | 179,6 | 46,3% |<br>| Akcyza (pośredni) | 73,0 | 18,8% |<br>| <strong>Suma podatków pośrednich</strong> | <strong>252,6</strong> | <strong>65,2%</strong> |<br>| PIT (bezpośredni) | 64,3 | 16,6% |<br>| CIT (bezpośredni) | 34,8 | 9,0% |<br>| <strong>Suma podatków bezpośrednich</strong> | <strong>99,1</strong> | <strong>25,6%</strong> |<br>| Inne | 31,8 | 8,2% |</p>\n<p>Podatki pośrednie (65%) &gt; podatki bezpośrednie (26%) &gt; inne (8%). Polska - jak większość krajów UE - opiera dochody budżetowe głównie na VAT i akcyzie.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 10, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - poprawne ocenienie OBU stwierdzeń (1. F, 2. P).<br>- <strong>0 pkt</strong> - błąd w jednym lub obu.</blockquote>\n<h4>Reference - typologia podatków</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Klasyfikacja podatków:</strong><br><br><strong>1. Bezpośrednie vs pośrednie (kryterium: kto faktycznie ponosi ciężar):</strong><br>- <strong>Bezpośrednie</strong> - płatnik = podatnik (PIT, CIT, podatek od nieruchomości, od spadków i darowizn).<br>- <strong>Pośrednie</strong> - płatnik (przedsiębiorca) ≠ podatnik faktyczny (konsument). Doliczane do ceny: VAT, akcyza, cło, podatek od gier.<br><br><strong>2. Dochodowe vs majątkowe vs konsumpcyjne (kryterium: przedmiot opodatkowania):</strong><br>- <strong>Dochodowe</strong> (PIT, CIT) - opodatkowanie dochodu/przychodu.<br>- <strong>Majątkowe</strong> (od nieruchomości, od spadków) - opodatkowanie posiadania.<br>- <strong>Konsumpcyjne</strong> (VAT, akcyza) - opodatkowanie wydatków.<br><br><strong>3. Państwowe vs samorządowe:</strong><br>- <strong>Państwowe</strong> (VAT, akcyza, CIT, PIT - częściowo) - trafiają do budżetu państwa.<br>- <strong>Samorządowe</strong> (od nieruchomości, transportowy, leśny, rolny) - trafiają do budżetów gmin.<br><br><strong>Struktura dochodów budżetu RP</strong> (typowa): VAT 45-50%, akcyza 15-20%, CIT + PIT 25-30%, inne 5-10%. Dochód NIEPODATKOWY (clo, opłaty, dywidendy ze spółek SP) to ok. 8-10%.</blockquote>\n<h4>Reference - deficyt budżetowy</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Deficyt budżetowy</strong> = wydatki - dochody (gdy wydatki &gt; dochody).<br><strong>Nadwyżka budżetowa</strong> = dochody - wydatki (gdy dochody &gt; wydatki, rzadko w III RP).<br><br><strong>Deficyt 2019</strong> w Polsce: ok. 28,5 mld zł (planowany) - w wykonaniu nawet niższy (ze względu na wyższe niż planowano wpływy).<br><br><strong>Kryteria z Maastricht (TFUE, art. 126):</strong><br>- Deficyt sektora finansów publicznych ≤ <strong>3% PKB</strong>,<br>- Dług publiczny ≤ <strong>60% PKB</strong>.<br><br>Polska Konstytucja (art. 216 ust. 5) zabrania zaciągania pożyczek, gdy państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 (60%) PKB.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd w stwierdzeniu 1 - uczeń liczy deficyt jako % WYDATKÓW (28,5/416,1 ≈ 6,85%) zamiast % dochodów (28,5/387,6 ≈ 7,35%). W obu przypadkach wynik &gt; 5%, więc stwierdzenie i tak FAŁSZYWE, ale warto czytać uważnie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd w stwierdzeniu 2 - uczeń bierze tylko VAT (179,6 mld) jako pojedynczą pozycję i porównuje z PIT+CIT (99,1 mld) → też wygrywa, ale nie uwzględnia, że pośredni to VAT + akcyza. Klucz: PODATKI POŚREDNIE to KATEGORIA łączna (VAT + akcyza = 252,6 mld).</blockquote>"}]}