{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nPodaj nazwy opisanych zasad prawa wyborczego.\nNazwa zasady 1. -\nNazwa zasady 2. -\nNazwa zasady 3. -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n2) Zdający […] charakteryzuje […] formy\ndemokracji […].\n(ZP) III. Organy władzy publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający wyjaśnia, jak przeprowadzane są\npowszechne i bezpośrednie wybory organów\nwładzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej\n[…].\n(SP) XI. Demokracja w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n3) Zdający […] przedstawia zasady wyborów\ndo Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej […].\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie trzech poprawnych nazw.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. równość / zasada równości\n2. bezpośredniość / zasada bezpośredniości\n3. proporcjonalność / zasada proporcjonalności","solution":"1. **równość** (zasada równości) 2. **bezpośredniość** (zasada bezpośredniości) 3. **proporcjonalność** (zasada proporcjonalności)","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":"zasady prawa wyborczego, wybory do Senatu RP, rownosc wyborow, proporcjonalnosc, system wiekszosciowy","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-1)<br>Podaj nazwy opisanych zasad prawa wyborczego.<br>Nazwa zasady 1. -<br>Nazwa zasady 2. -<br>Nazwa zasady 3. -</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>(ZP) I. Wiedza i rozumienie.</p>\n<ol><li>Zdający […] charakteryzuje […] formy</li></ol>\n<p>demokracji […].<br>(ZP) III. Organy władzy publicznej<br>w Rzeczypospolitej Polskiej.</p>\n<ol><li>Zdający wyjaśnia, jak przeprowadzane są</li></ol>\n<p>powszechne i bezpośrednie wybory organów<br>władzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej<br>[…].<br>(SP) XI. Demokracja w Rzeczypospolitej<br>Polskiej.</p>\n<ol><li>Zdający […] przedstawia zasady wyborów</li></ol>\n<p>do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - podanie trzech poprawnych nazw.<br>0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Poprawna odpowiedź</p>\n<ol><li>równość / zasada równości</li><li>bezpośredniość / zasada bezpośredniości</li><li>proporcjonalność / zasada proporcjonalności</li></ol>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<ol><li><strong>równość</strong> (zasada równości) 2. <strong>bezpośredniość</strong> (zasada bezpośredniości) 3. <strong>proporcjonalność</strong> (zasada proporcjonalności)</li></ol>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Nazwa zasady 1. - równość</strong> (zasada równości).<br><strong>Nazwa zasady 2. - bezpośredniość</strong> (zasada bezpośredniości).<br><strong>Nazwa zasady 3. - proporcjonalność</strong> (zasada proporcjonalności).</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza definicji z tekstu</h4>\n<p><strong>Zasada 1.:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Zasada ta oznacza, że wszystkie głosy powinny mieć taką samą siłę, a formalnie pojmowana oznacza, że wszyscy obywatele dysponują taką samą liczbą głosów.&quot;</em></blockquote>\n<p>Kluczowe słowa: <strong>&quot;taka sama siła&quot;</strong>, <strong>&quot;taka sama liczba głosów&quot;</strong> = jednakowość, równa wartość każdego głosu.</p>\n<p>→ <strong>Zasada równości</strong>.</p>\n<p>W polskiej tradycji prawa wyborczego ta zasada ma dwa wymiary:</p>\n<ul><li><strong>Formalny</strong>: każdy wyborca ma 1 głos (w wyborach do Sejmu i Senatu).</li><li><strong>Materialny</strong>: każdy głos ma jednakową wagę przy obliczaniu mandatów (każdy mandat reprezentuje podobną liczbę wyborców).</li></ul>\n<p>To zasada konstytucyjna - wynika z <strong>art. 96 ust. 2</strong> Konstytucji RP: <em>&quot;Wybory do Sejmu są powszechne, <strong>równe</strong>, bezpośrednie i proporcjonalne oraz odbywają się w głosowaniu tajnym.&quot;</em></p>\n<h4>Sposób 2 - analiza zasady 2 (bezpośredniość)</h4>\n<p><strong>Zasada 2.:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Zasada ta oznacza, że decyzja o ostatecznym składzie organu przedstawicielskiego należy do wyborcy, który oddaje swój głos na preferowanego przez siebie kandydata na deputowanego, nie korzystając z żadnych ciał pośredniczących.&quot;</em></blockquote>\n<p>Kluczowe słowa: <strong>&quot;bez ciał pośredniczących&quot;</strong>, <strong>&quot;bezpośrednio&quot;</strong>, <strong>&quot;oddaje głos na kandydata na deputowanego&quot;</strong> = wyborca głosuje wprost na osobę, nie na elektorów.</p>\n<p>→ <strong>Zasada bezpośredniości</strong>.</p>\n<p>Przeciwieństwo: <strong>wybory pośrednie</strong> - wyborcy wybierają <strong>elektorów</strong>, którzy następnie wybierają deputowanych. Klasyczne przykłady:</p>\n<ul><li>USA: wybory prezydenckie (Electoral College - 538 elektorów).</li><li>Sejm PRL przed 1989 (wybory do rad narodowych).</li><li>Wybory papieża (kardynałowie wybierają papieża).</li></ul>\n<p>Wybory bezpośrednie w RP:</p>\n<ul><li>Sejm, Senat (art. 96 i 97 Konstytucji RP).</li><li>Prezydent (art. 127 - wybór bezpośredni od 1990 r.).</li><li>Wójt, burmistrz, prezydent miasta (od 2002 r. - wcześniej wybierany przez radę).</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - analiza zasady 3 (proporcjonalność)</h4>\n<p><strong>Zasada 3.:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Zasada ta oznacza, że liczba mandatów, jaką uzyskają partie w organie przedstawicielskim, jest adekwatna do poparcia uzyskanego przez nie w wyborach.&quot;</em></blockquote>\n<p>Kluczowe słowa: <strong>&quot;liczba mandatów adekwatna do poparcia&quot;</strong> = system, w którym partia z X% głosów uzyskuje X% mandatów.</p>\n<p>→ <strong>Zasada proporcjonalności</strong>.</p>\n<p>Przeciwieństwo: <strong>system większościowy</strong> - w okręgu jednomandatowym wygrywa kandydat z największą liczbą głosów (winner takes all). Może prowadzić do dysproporcji między procentem głosów a procentem mandatów.</p>\n<p>Metody przeliczania głosów na mandaty w systemie proporcjonalnym:</p>\n<ul><li><strong>D&#x27;Hondt</strong> - w Polsce do Sejmu, sejmików, RM. Promuje większe partie.</li><li><strong>Sainte-Laguë</strong> - bardziej proporcjonalna, w niektórych krajach skandynawskich.</li><li><strong>Hare-Niemeyer</strong> - zerowy próg, najbardziej proporcjonalna.</li></ul>\n<p>W Polsce do <strong>Sejmu</strong> stosuje się metodę D&#x27;Hondta (z 5% progiem dla partii, 8% dla koalicji, 0% dla mniejszości narodowych).</p>\n<p>Do <strong>Senatu</strong> NIE stosuje się systemu proporcjonalnego - Senat jest wybierany w <strong>systemie większościowym</strong> w okręgach jednomandatowych (od 2011 r.).</p>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10.1, max 1 pkt)</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - podanie <strong>trzech</strong> poprawnych nazw.<br><strong>0 pkt</strong> - wystarczy jedna błędna nazwa.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>1. &quot;równość&quot; / &quot;zasada równości&quot;.<br>2. &quot;bezpośredniość&quot; / &quot;zasada bezpośredniości&quot;.<br>3. &quot;proporcjonalność&quot; / &quot;zasada proporcjonalności&quot;.<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- 1: &quot;powszechność&quot; (powszechność = każdy ma prawo głosu, niezależnie od pochodzenia, majątku - to inna zasada).<br>- 2: &quot;większościowość&quot; (to system, nie zasada wyborów do Sejmu).<br>- 3: &quot;większościowość&quot; (to system gospodarczy, nie ekonomiczny).</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<p>Kluczowe pojęcia (sekcje 1, 4):</p>\n<p><strong>Pięć podstawowych zasad prawa wyborczego (przymiotniki wyborcze) - art. 96 ust. 2 Konstytucji RP:</strong></p>\n<p>| # | Zasada | Definicja |<br>| 1 | <strong>Powszechność</strong> | Każdy obywatel z prawem wyborczym może głosować (czynne 18 lat, bierne 21 do Sejmu, 30 do Senatu, 35 do prezydenta) |<br>| 2 | <strong>Równość</strong> | Każdy głos ma jednakową wagę (formalna i materialna) |<br>| 3 | <strong>Bezpośredniość</strong> | Wyborca głosuje wprost na kandydata, bez elektorów |<br>| 4 | <strong>Proporcjonalność</strong> | Liczba mandatów adekwatna do poparcia (tylko Sejm; Senat = większościowe) |<br>| 5 | <strong>Tajność głosowania</strong> | Wyborca nie ujawnia swojego wyboru (urna, kotara) |</p>\n<p><strong>Ordynacje wyborcze w RP:</strong></p>\n<p>| Organ | System | Próg | Liczba miejsc | Czynne | Bierne | Kadencja |<br>| <strong>Sejm</strong> | Proporcjonalny (D&#x27;Hondt) | 5% (8% koalicje, 0% mniejszości) | 460 | 18 | 21 | 4 lata |<br>| <strong>Senat</strong> | Większościowy (JOW) | brak | 100 | 18 | 30 | 4 lata |<br>| <strong>Prezydent</strong> | Większościowy bezwzględny (II tura) | 50%+ | 1 | 18 | 35 | 5 lat (max 2) |<br>| <strong>Sejmiki</strong> | Proporcjonalny | 5% | różnie | 18 | 18 | 5 lat |<br>| <strong>Wójt/burmistrz</strong> | Większościowy | 50%+ | 1 | 18 | 25 | 5 lat |<br>| <strong>Eurodeputowani (PE)</strong> | Proporcjonalny | 5% | 52 (Polska) | 18 | 21 | 5 lat |</p>\n<p><strong>Historyczne zmiany ordynacji w RP:</strong></p>\n<ul><li>1989 (Czerwcowe): wybory częściowo wolne (35% miejsc dla opozycji).</li><li>1991: pierwsze wolne wybory (system proporcjonalny, brak progu).</li><li>1993: wprowadzenie 5% progu.</li><li>2011: wprowadzenie JOW dla Senatu (wcześniej okręgi wielomandatowe większościowe).</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga (zasada 1):</strong> Najczęstszy błąd - wpisanie &quot;powszechność&quot; zamiast &quot;równość&quot;. Powszechność = <strong>kto</strong> ma prawo głosu (każdy obywatel z odpowiednim wiekiem). Równość = <strong>jaką wagę</strong> ma głos (jednakową). Tekst mówi o &quot;sile głosu&quot; → równość.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga (zasada 2):</strong> Druga pułapka - wpisanie &quot;tajność&quot; zamiast &quot;bezpośredniość&quot;. Tajność = wyborca nie ujawnia swojego wyboru. Bezpośredniość = wyborca głosuje na kandydata, nie na elektora. Tekst mówi o &quot;braku ciał pośredniczących&quot; → bezpośredniość.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga (zasada 3):</strong> Trzecia pułapka - wpisanie &quot;większościowość&quot; zamiast &quot;proporcjonalność&quot;. Większościowy = wygrywa najwięcej głosów. Proporcjonalny = mandaty adekwatne do poparcia. Tekst mówi o &quot;adekwatności&quot; → proporcjonalność.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W RP Sejm i Senat mają różne systemy:<br>- <strong>Sejm = proporcjonalny</strong> (D&#x27;Hondt, 5% próg, 460 mandatów).<br>- <strong>Senat = większościowy</strong> (JOW, brak progu, 100 mandatów).<br><br>To kluczowe dla zadania 10.2!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj o pełnej liście <strong>5 przymiotników wyborczych</strong> z art. 96 Konstytucji RP: <strong>powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne, tajne</strong>. Senat ma 4 z 5 (brak proporcjonalności - wybory większościowe).</blockquote>"}]}