{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/10.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"10.2","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.2. (0-2)\nRozstrzygnij, które z opisanych zasad (1.-3.) nie są konstytucyjnymi zasadami\nwyborów do Senatu RP. Odpowiedzi uzasadnij, odwołując się w każdym przypadku do\nobowiązujących rozwiązań prawnych w danym zakresie.\nRozstrzygnięcie - zasada\nUzasadnienie -\nRozstrzygnięcie - zasada\nUzasadnienie -\n9.2.\n0-1\n10.1.\n0-1\n10.2.\n0-1-2\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.2. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wiedza i rozumienie.\n(ZR) 3) Zdający przedstawia różne\nformy rywalizacji o władzę państwową\n[…].\n(ZP) 3) Zdający przedstawia\nfunkcjonowanie systemu politycznego\nRzeczypospolitej Polskiej.\n(ZR) VII. Rywalizacja o władzę.\n9) Zdający […] porównuje systemy wyborcze\nobowiązujące w wyborach w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n(ZP) III. Organy władzy publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający wyjaśnia, jak przeprowadzane są\npowszechne i bezpośrednie wybory organów\nwładzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej\n[…].\n(SP) XI. Demokracja w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n3) Zdający […] przedstawia zasady wyborów\ndo Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Senatu\nRzeczypospolitej Polskiej […].\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie dwóch poprawnych uzasadnień.\n1 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie jednego poprawnego uzasadnienia\nalbo poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie jego poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - (zasada) 1.\nUzasadnienie - Okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP nie obejmują jednakowej liczby\nwyborców, a z każdego z nich wybierany jest jeden senator (- w okręgach z mniejszą liczbą\nwyborców głos jednego wyborcy ma większą siłę niż w okręgach z większą liczbą\nwyborców).\nRozstrzygnięcie - (zasada) 3.\nUzasadnienie - Wybory do Senatu RP są większościowe.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Konstytucja RP (art. 97 ust. 2) stanowi, że wybory do Senatu są **powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym**. Brakuje w tym katalogu równości i proporcjonalności. **Rozstrzygnięcie: zasada 1. (równość)** *Uzasadnienie:* okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP **nie obejmują jednakowej liczby wyborców**, a z każdego wybierany jest **jeden senator**. W okręgu o mniejszej liczbie mieszkańców głos pojedynczego wyborcy ma zatem **większą siłę** niż w okręgu większym — nie jest więc spełniona równość w znaczeniu materialnym. **Rozstrzygnięcie: zasada 3. (proporcjonalność)** *Uzasadnienie:* wybory do Senatu RP są **większościowe** — w każdym ze **100 jednomandatowych okręgów** mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów. Liczba mandatów uzyskanych przez komitety nie odzwierciedla więc proporcji poparcia w skali kraju. Zasada 2. (bezpośredniość) **jest** konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu RP — wyborcy głosują wprost na kandydatów, bez elektorów.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-10.2.webp","solution_image":null,"topics":"zasady prawa wyborczego, wybory do Senatu RP, rownosc wyborow, proporcjonalnosc, system wiekszosciowy","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.2. (0-2)<br>Rozstrzygnij, które z opisanych zasad (1.-3.) nie są konstytucyjnymi zasadami<br>wyborów do Senatu RP. Odpowiedzi uzasadnij, odwołując się w każdym przypadku do<br>obowiązujących rozwiązań prawnych w danym zakresie.<br>Rozstrzygnięcie - zasada<br>Uzasadnienie -<br>Rozstrzygnięcie - zasada<br>Uzasadnienie -<br>9.2.<br>0-1<br>10.1.<br>0-1<br>10.2.<br>0-1-2<br>MWOP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10.2. (0-2)<br>Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Wiedza i rozumienie.<br>(ZR) 3) Zdający przedstawia różne<br>formy rywalizacji o władzę państwową<br>[…].<br>(ZP) 3) Zdający przedstawia<br>funkcjonowanie systemu politycznego<br>Rzeczypospolitej Polskiej.<br>(ZR) VII. Rywalizacja o władzę.</p>\n<ol><li>Zdający […] porównuje systemy wyborcze</li></ol>\n<p>obowiązujące w wyborach w Rzeczypospolitej<br>Polskiej.<br>(ZP) III. Organy władzy publicznej<br>w Rzeczypospolitej Polskiej.</p>\n<ol><li>Zdający wyjaśnia, jak przeprowadzane są</li></ol>\n<p>powszechne i bezpośrednie wybory organów<br>władzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej<br>[…].<br>(SP) XI. Demokracja w Rzeczypospolitej<br>Polskiej.</p>\n<ol><li>Zdający […] przedstawia zasady wyborów</li></ol>\n<p>do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Senatu<br>Rzeczypospolitej Polskiej […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie dwóch poprawnych uzasadnień.<br>1 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie jednego poprawnego uzasadnienia<br>albo poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie jego poprawnego uzasadnienia.<br>0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Rozstrzygnięcie - (zasada) 1.<br>Uzasadnienie - Okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP nie obejmują jednakowej liczby<br>wyborców, a z każdego z nich wybierany jest jeden senator (- w okręgach z mniejszą liczbą<br>wyborców głos jednego wyborcy ma większą siłę niż w okręgach z większą liczbą<br>wyborców).<br>Rozstrzygnięcie - (zasada) 3.<br>Uzasadnienie - Wybory do Senatu RP są większościowe.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Konstytucja RP (art. 97 ust. 2) stanowi, że wybory do Senatu są <strong>powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym</strong>. Brakuje w tym katalogu równości i proporcjonalności. <strong>Rozstrzygnięcie: zasada 1. (równość)</strong> <em>Uzasadnienie:</em> okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP <strong>nie obejmują jednakowej liczby wyborców</strong>, a z każdego wybierany jest <strong>jeden senator</strong>. W okręgu o mniejszej liczbie mieszkańców głos pojedynczego wyborcy ma zatem <strong>większą siłę</strong> niż w okręgu większym — nie jest więc spełniona równość w znaczeniu materialnym. <strong>Rozstrzygnięcie: zasada 3. (proporcjonalność)</strong> <em>Uzasadnienie:</em> wybory do Senatu RP są <strong>większościowe</strong> — w każdym ze <strong>100 jednomandatowych okręgów</strong> mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów. Liczba mandatów uzyskanych przez komitety nie odzwierciedla więc proporcji poparcia w skali kraju. Zasada 2. (bezpośredniość) <strong>jest</strong> konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu RP — wyborcy głosują wprost na kandydatów, bez elektorów.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie - (zasada) 1. (równości).</strong><br>Uzasadnienie - Okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP <strong>nie obejmują jednakowej liczby wyborców</strong>, a z każdego z nich wybierany jest <strong>jeden senator</strong> (jednomandatowe okręgi wyborcze, JOW, od 2011 r.). W okręgach o mniejszej liczbie mieszkańców (np. niektóre wiejskie) głos jednego wyborcy ma w praktyce większą wagę niż w okręgach miejskich z większą liczbą wyborców. Konstytucja RP w art. 97 nie wymienia zasady równości jako konstytucyjnej zasady wyborów do Senatu (mimo że często de facto jest realizowana w sensie formalnym - jeden wyborca = jeden głos).</p>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie - (zasada) 3. (proporcjonalności).</strong><br>Uzasadnienie - Wybory do Senatu RP są <strong>większościowe</strong>, a nie proporcjonalne. Senat wybierany jest w <strong>100 jednomandatowych okręgach wyborczych</strong> (JOW) - w każdym okręgu wygrywa kandydat z największą liczbą głosów (system relatywnej większości). Liczba mandatów partii NIE jest adekwatna do procentowego poparcia w skali kraju - często partia z 30% głosów może uzyskać 60% mandatów (jeśli wygrywa w większości okręgów). Konstytucja RP w art. 97 nie wymienia zasady proporcjonalności.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza art. 96 i 97 Konstytucji RP (porównanie Sejm vs Senat)</h4>\n<p><strong>Art. 96 ust. 2 Konstytucji RP - Sejm:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Wybory do Sejmu są <strong>powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne</strong> oraz odbywają się w głosowaniu <strong>tajnym</strong>.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Art. 97 ust. 2 Konstytucji RP - Senat:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Wybory do Senatu są <strong>powszechne, bezpośrednie</strong> i odbywają się w głosowaniu <strong>tajnym</strong>.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Porównanie 5 zasad wyborczych:</strong></p>\n<p>| Zasada | Sejm | Senat |<br>| 1. Powszechność | ✅ | ✅ |<br>| 2. <strong>Równość</strong> | ✅ | <strong>❌ NIE WYMIENIONA</strong> |<br>| 3. Bezpośredniość | ✅ | ✅ |<br>| 4. <strong>Proporcjonalność</strong> | ✅ | <strong>❌ NIE WYMIENIONA</strong> |<br>| 5. Tajność | ✅ | ✅ |</p>\n<p>→ Konstytucja RP wymienia dla Senatu <strong>tylko 3 zasady</strong>: powszechność, bezpośredniość, tajność. <strong>Pomija</strong> równość i proporcjonalność.</p>\n<p>Z trzech zasad opisanych w zadaniu 10.1:</p>\n<ul><li><strong>Zasada 1. (równość)</strong> → NIE jest konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu.</li><li><strong>Zasada 2. (bezpośredniość)</strong> → JEST konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu.</li><li><strong>Zasada 3. (proporcjonalność)</strong> → NIE jest konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu.</li></ul>\n<p>Polecenie pyta o <strong>NIE-konstytucyjne</strong> zasady → odpowiedzi: <strong>1. i 3.</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - analiza systemu wyborczego do Senatu (uzasadnienia)</h4>\n<p><strong>Uzasadnienie dla zasady 1 (równość):</strong></p>\n<p>W Polsce istnieje 100 jednomandatowych okręgów wyborczych do Senatu (od 2011 r., wcześniej 40 okręgów wielomandatowych z 2-4 mandatami). Granice tych okręgów oparte są na <strong>liczbie mieszkańców</strong> (a nie wyborców), ale tolerancja jest spora (PKW może odchylać od średniej do ±25%).</p>\n<p>Przykład:</p>\n<ul><li>Okręg miejski (Warszawa) ~500 000 wyborców → 1 senator.</li><li>Okręg wiejski (Bieszczady) ~200 000 wyborców → 1 senator.</li></ul>\n<p>W okręgu wiejskim siła głosu jednego wyborcy = 1/200 000.<br>W okręgu miejskim siła głosu jednego wyborcy = 1/500 000.</p>\n<p>→ <strong>Brak materialnej równości</strong> - głos wiejski waży 2,5x więcej niż miejski.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie dla zasady 3 (proporcjonalność):</strong></p>\n<p>Senat = system <strong>First Past The Post (FPTP)</strong> - w okręgu wygrywa kandydat z <strong>największą</strong> liczbą głosów (nawet jeśli to tylko 30%, jeśli inni mają jeszcze mniej).</p>\n<p>Przykład wyborów do Senatu z 2019 r.:</p>\n<ul><li>PiS: ~45% głosów w skali kraju → 48 mandatów (48%).</li><li>KO: ~36% głosów → 43 mandaty (43%).</li><li>Pakt Senacki (KO+PSL+SLD): ~52% głosów → 51 mandatów (51%).</li></ul>\n<p>System JOW jest <strong>dysproporcjonalny</strong> - partia z 36% może zdobyć 43% mandatów, jeśli ma wsparcie w wielu okręgach.</p>\n<p>Porównaj z Sejmem: jeśli partia ma 30% głosów, to po metodzie D&#x27;Hondta dostaje ~30-33% mandatów (z preferencją dla większych partii). System proporcjonalny → mandaty adekwatne do poparcia.</p>\n<h4>Sposób 3 - historia zmian ordynacji do Senatu</h4>\n<p>Do Senatu obecnie obowiązuje system <strong>JOW (jednomandatowe okręgi wyborcze)</strong> - od 2011 r. Wcześniej:</p>\n<p>| Lata | System | Liczba okręgów | Mandaty na okręg |<br>| 1989-1990 | Wybory częściowo wolne | 49 (na województwa) | 2 |<br>| 1991-2010 | Większościowy w okręgach wielomandatowych | 40 | 2-4 |<br>| <strong>2011-obecnie</strong> | <strong>Większościowy JOW</strong> | <strong>100</strong> | <strong>1</strong> |</p>\n<p>Reforma 2011 r. (przy okazji uchwalenia Kodeksu Wyborczego) przekształciła Senat w klasyczny system FPTP - analogiczny do brytyjskiego House of Commons czy amerykańskiego Senate (państwa federalne).</p>\n<p>Konsekwencje:</p>\n<ul><li>Zachęta do <strong>lokalnych liderów</strong> (popularnych w okręgu).</li><li>Możliwość budowy <strong>paktów wyborczych</strong> (np. Pakt Senacki 2019: KO+PSL+SLD wystawiają wspólnego kandydata w okręgu).</li><li><strong>Niereprezentatywność</strong> mniejszych partii (Konfederacja w 2019 r. ~7% głosów = 0 mandatów w Senacie).</li></ul>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10.2, max 2 pkt)</h4>\n<blockquote><strong>2 pkt</strong> - DWA poprawne rozstrzygnięcia (zasady 1. i 3.) <strong>+</strong> sformułowanie DWÓCH poprawnych uzasadnień.<br><strong>1 pkt</strong> - dwa rozstrzygnięcia + jedno uzasadnienie ALBO jedno rozstrzygnięcie + jego uzasadnienie.<br><strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane warianty uzasadnienia:</strong><br>- Zasada 1.: &quot;okręgi wyborcze do Senatu nie obejmują jednakowej liczby wyborców → głos w mniejszym okręgu ma większą siłę&quot;.<br>- Zasada 3.: &quot;wybory do Senatu są większościowe (JOW), nie proporcjonalne&quot;.<br><br><strong>KRYTYCZNE:</strong> uzasadnienie musi pokazywać <strong>DOKŁADNIE</strong>, dlaczego zasada nie obowiązuje. Samo &quot;to nie jest konstytucyjne&quot; nie wystarczy - trzeba opisać <strong>konkretne rozwiązanie prawne</strong> (jednomandatowe okręgi, większościowy system).</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<p>Kluczowe pojęcia (sekcje 1, 4):</p>\n<p><strong>Konstytucja RP, art. 97:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;1. Senat składa się ze 100 senatorów.&quot;</em><br><em>&quot;2. Wybory do Senatu są powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Konstytucja RP, art. 96 ust. 2 (Sejm):</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne oraz odbywają się w głosowaniu tajnym.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Kodeks Wyborczy z 2011 r.</strong> (Dz.U. 2011, nr 21, poz. 112) - reguluje szczegóły wyborów do wszystkich organów w RP.</p>\n<p><strong>Systemy wyborcze - typologia:</strong></p>\n<p>| System | Charakterystyka | Państwa |<br>| <strong>Większościowy FPTP (JOW)</strong> | Wygrywa kandydat z najwięcej głosami w okręgu jednomandatowym | UK, USA (House), Polski Senat |<br>| <strong>Większościowy bezwzględny</strong> | Wymaga 50%+, II tura jeśli pierwsza nie da | Francja, Polski Prezydent |<br>| <strong>Proporcjonalny D&#x27;Hondt</strong> | Mandaty adekwatne do %, lekko premiuje większe partie | Polski Sejm, Hiszpania |<br>| <strong>Proporcjonalny Sainte-Laguë</strong> | Bardziej fair-share | Niemcy, kraje skandynawskie |<br>| <strong>Mieszany (MMP)</strong> | Część JOW, część proporcjonalna | Niemcy, Nowa Zelandia |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - uczeń pisze, że <strong>bezpośredniość</strong> (zasada 2.) NIE jest konstytucyjna dla Senatu. To FAŁSZ. Senat wybierany jest <strong>bezpośrednio</strong> (wyborcy głosują na kandydata, nie na elektorów). Bezpośredniość JEST wymieniona w art. 97 ust. 2.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Druga pułapka - uzasadnienie tylko jednej zasady. Klucz wymaga <strong>DWÓCH</strong> rozstrzygnięć z uzasadnieniami. Pisz oba: &quot;Zasada 1: , bo Zasada 3: , bo &quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pułapka pojęciowa - &quot;równość&quot; w sensie <strong>formalnym</strong> (każdy ma 1 głos) vs <strong>materialnym</strong> (każdy głos waży tyle samo). W Senacie formalna równość jest zachowana (1 wyborca = 1 głos), ale <strong>materialna NIE</strong> - bo okręgi mają różną liczbę wyborców. Konstytucja wymaga obu wymiarów, więc pomijając równość w art. 97 dopuszcza ten brak materialny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj o <strong>uchwale TK z 2011 r.</strong> (sygn. K 38/07) - TK rozpatrywał konstytucyjność JOW dla Senatu i orzekł, że jest zgodny z Konstytucją RP, ponieważ art. 97 ust. 2 nie wymienia ani równości, ani proporcjonalności. To ważna podstawa konstytucyjna obecnego systemu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Sejm pełen 5 zasad (powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne, tajne) → &quot;PRBPT&quot; mnemonik (Powszechne, Równe, Bezpośrednie, Proporcjonalne, Tajne). Senat 3 zasady → &quot;PBT&quot; (brak R i P).</blockquote>"}]}