{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.\nO systemie politycznym jednego z państw Europy\nMonarcha, którym jest dziedziczny w linii męskiej książę, pełni funkcję głowy państwa oraz\nposiada trzy naczelne uprawnienia:\nprawo inicjatywy ustawodawczej (dzielone z rządem, prawo to […] przysługuje także\nparlamentowi oraz obywatelom w drodze inicjatywy ludowej),\nprawo sankcji wobec ustaw (książę dysponuje wetem absolutnym względem ustaw\nuchwalanych przez parlament w postaci możliwości niepodpisania ustawy - brak\npodpisu księcia w ciągu 6 miesięcy od chwili uchwalenia ustawy oznacza jej\nprawomocne odrzucenie),\nprawo rozwiązywania parlamentu (posiada je również naród w drodze referendum)\noraz odraczania i zamykania jego sesji. […]\n11.1.\n0-1\n11.2.\n0-1\nMWOP-R0_100\nDodatkowo książę [m]ianuje premiera […] i wyposaża go w kompetencje [oraz] może\nw każdej chwili odwołać rząd i powołać na jego miejsce nowy (rola parlamentu ogranicza się\ndo udzielenia wotum zaufania nowemu gabinetowi, co musi nastąpić w ciągu 4 miesięcy od\nchwili jego powołania). […] Wszystkie działania organów jurysdykcji w państwie wykonywane\nsą w imieniu panującego księcia. […]\nWładza ustawodawcza skupiona jest w rękach księcia i jednoizbowego parlamentu […].\nParlament posiada uprawnienia ustawodawcze i kontrolne wobec administracji księstwa.\nMałe państwa Europy. Specyfika systemu politycznego i aktywności międzynarodowej,\nred. D. Popławski, Warszawa 2009, s. 324-325.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **12.1.** **Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** uprawnienia księcia opisane w tekście są **znacznie szersze** niż w monarchii parlamentarnej, gdzie władca pełni funkcje **wyłącznie reprezentacyjne** („panuje, ale nie rządzi\"). Tutaj monarcha: - dysponuje **wetem absolutnym** wobec ustaw, którego parlament nie może przełamać, - **mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje**, a rząd może odwołać **w każdej chwili**, - może **rozwiązać parlament** oraz odraczać i zamykać jego sesje, - **współdzieli władzę ustawodawczą** z parlamentem. To zestaw uprawnień charakterystyczny dla **monarchii konstytucyjnej**, w której władca zachowuje realną władzę ograniczoną jedynie ramami konstytucji. (Opisane państwo to **Księstwo Liechtensteinu**.) **12.2.** Dualizm egzekutywy oznacza, że władza wykonawcza jest **podzielona między dwa odrębne organy**. W opisanym państwie funkcje **głowy państwa** i **szefa rządu są rozdzielone**: głową państwa jest **książę**, a rządem kieruje **premier** (mianowany przez księcia i wyposażony przez niego w kompetencje). Obok siebie istnieją więc dwa człony egzekutywy — monarcha i gabinet — co jest istotą dualizmu. **12.3.** W **systemie parlamentarno-komitetowym** (rządów zgromadzenia) rząd jest jedynie **komitetem wykonawczym parlamentu**: parlament go powołuje, kontroluje i w każdej chwili może zmienić jego skład, a władza jest skupiona w jednym organie przedstawicielskim. W opisanym państwie jest inaczej: - o **powołaniu, kompetencjach i odwołaniu rządu decyduje książę**, a nie parlament; rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania, - książę może **rozwiązać parlament** — w systemie parlamentarno-komitetowym byłoby to niemożliwe, bo to zgromadzenie stoi najwyżej, - obowiązuje **rozdział władz**, a nie ich koncentracja w parlamencie.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy typy monarchii\n\nTyp | Władza monarchy | Ograniczenia | Przykłady\nabsolutna | pełnia władzy | brak lub iluzoryczne | Arabia Saudyjska, Oman, Brunei\nkonstytucyjna | realna, ale ograniczona konstytucją | konstytucja, częściowo parlament | Liechtenstein, Monako, Maroko, Jordania\nparlamentarna | reprezentacyjna — „panuje, ale nie rządzi\" | rządzi gabinet odpowiedzialny przed parlamentem | Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia, Holandia, Dania, Norwegia, Japonia\n\nTest rozstrzygający: czy monarcha może samodzielnie zablokować ustawę albo odwołać rząd? Jeśli tak — monarchia konstytucyjna, nie parlamentarna.\n\nCztery klasyczne systemy rządów\n\nSystem | Egzekutywa | Odpowiedzialność rządu | Przykład\nprezydencki | monistyczna | przed prezydentem | USA\nparlamentarno-gabinetowy | dualistyczna | przed parlamentem | Niemcy, Wielka Brytania, Polska\npółprezydencki | dualistyczna | podwójna | Francja\nparlamentarno-komitetowy | podporządkowana parlamentowi | rząd = komitet parlamentu | Szwajcaria\n\nSystem parlamentarno-komitetowy (rządów zgromadzenia)\n\nCecha | Opis\npozycja parlamentu | organ najwyższy — koncentruje władzę\nrząd | komitet wykonawczy parlamentu, wykonuje jego decyzje\ngłowa państwa | słaba lub kolegialna (w Szwajcarii — Rada Związkowa rotacyjnie)\nrozwiązanie parlamentu | niemożliwe przez egzekutywę\nodpowiedzialność | rząd całkowicie podległy parlamentowi\n\nOpisane w zadaniu państwo łamie wszystkie te cechy: parlament może zostać rozwiązany, rząd zależy od księcia, a władza jest podzielona.\n\nWeto ustawodawcze — typy\n\nTyp | Kto może przełamać | Przykład\nabsolutne | nikt | książę Liechtensteinu\nzawieszające | parlament kwalifikowaną większością | Prezydent RP (Sejm — 3/5), Prezydent USA (Kongres — 2/3 w obu izbach)\nkieszonkowe (pocket veto) | — (ustawa upada z braku podpisu przy końcu sesji) | USA\n\nPunktacja CKE\n\n- 12.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: uprawnienia księcia są szersze niż w monarchii parlamentarnej / charakterystyczne dla monarchii konstytucyjnej.\n- 12.2. 1 pkt — wskazanie, że funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone.\n- 12.3. 1 pkt — uzasadnienie zestawiające definicję systemu parlamentarno-komitetowego z realiami opisanego państwa.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 12.1 kusi odpowiedź „Tak\", bo w państwie działa parlament.** Sama obecność parlamentu nie czyni monarchii parlamentarną. Rozstrzyga **zakres władzy monarchy**: w monarchii parlamentarnej jest on figurą reprezentacyjną, a tu ma weto absolutne, mianuje i odwołuje rząd oraz rozwiązuje parlament. **Nie myl trzech typów monarchii.** **Absolutna** — brak konstytucji ograniczającej władcę (Arabia Saudyjska, Oman). **Konstytucyjna** — konstytucja ogranicza monarchę, ale zachowuje on realną władzę (**Liechtenstein**, Monako, Maroko). **Parlamentarna** — monarcha panuje, ale nie rządzi (Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia). **W 12.2 uzasadnienie może być bardzo krótkie i to wystarczy.** Klucz CKE uznaje zdanie: „Funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone\". Rozbudowywanie odpowiedzi nie szkodzi, ale nie jest wymagane. **Nie myl dualizmu egzekutywy z trójpodziałem władzy.** Dualizm dotyczy **wewnętrznego podziału władzy wykonawczej** (głowa państwa + rząd). Trójpodział to podział na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Egzekutywa monistyczna występuje np. w USA, gdzie prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem administracji. **W 12.3 trzeba najpierw zdefiniować system parlamentarno-komitetowy, a potem pokazać różnicę.** Samo „bo tam rządzi książę\" nie punktuje — brakuje punktu odniesienia. Konstrukcja odpowiedzi: „W systemie parlamentarno-komitetowym… natomiast w opisanym państwie…\". **Weto absolutne kontra zawieszające.** Absolutne (Liechtenstein) — parlament **nie może** go przełamać. Zawieszające (Polska) — Sejm odrzuca weto Prezydenta większością **3/5** głosów. To rozróżnienie warto mieć w zapasie.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":"monarchia konstytucyjna i parlamentarna, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne","page_from":14,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 12.<br>O systemie politycznym jednego z państw Europy<br>Monarcha, którym jest dziedziczny w linii męskiej książę, pełni funkcję głowy państwa oraz<br>posiada trzy naczelne uprawnienia:<br>prawo inicjatywy ustawodawczej (dzielone z rządem, prawo to […] przysługuje także<br>parlamentowi oraz obywatelom w drodze inicjatywy ludowej),<br>prawo sankcji wobec ustaw (książę dysponuje wetem absolutnym względem ustaw<br>uchwalanych przez parlament w postaci możliwości niepodpisania ustawy - brak<br>podpisu księcia w ciągu 6 miesięcy od chwili uchwalenia ustawy oznacza jej<br>prawomocne odrzucenie),<br>prawo rozwiązywania parlamentu (posiada je również naród w drodze referendum)<br>oraz odraczania i zamykania jego sesji. […]<br>11.1.<br>0-1<br>11.2.<br>0-1<br>MWOP-R0_100<br>Dodatkowo książę [m]ianuje premiera […] i wyposaża go w kompetencje [oraz] może<br>w każdej chwili odwołać rząd i powołać na jego miejsce nowy (rola parlamentu ogranicza się<br>do udzielenia wotum zaufania nowemu gabinetowi, co musi nastąpić w ciągu 4 miesięcy od<br>chwili jego powołania). […] Wszystkie działania organów jurysdykcji w państwie wykonywane<br>są w imieniu panującego księcia. […]<br>Władza ustawodawcza skupiona jest w rękach księcia i jednoizbowego parlamentu […].<br>Parlament posiada uprawnienia ustawodawcze i kontrolne wobec administracji księstwa.<br>Małe państwa Europy. Specyfika systemu politycznego i aktywności międzynarodowej,<br>red. D. Popławski, Warszawa 2009, s. 324-325.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>12.1.</strong> <strong>Rozstrzygnięcie: Nie.</strong> <strong>Uzasadnienie:</strong> uprawnienia księcia opisane w tekście są <strong>znacznie szersze</strong> niż w monarchii parlamentarnej, gdzie władca pełni funkcje <strong>wyłącznie reprezentacyjne</strong> („panuje, ale nie rządzi&quot;). Tutaj monarcha: - dysponuje <strong>wetem absolutnym</strong> wobec ustaw, którego parlament nie może przełamać, - <strong>mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje</strong>, a rząd może odwołać <strong>w każdej chwili</strong>, - może <strong>rozwiązać parlament</strong> oraz odraczać i zamykać jego sesje, - <strong>współdzieli władzę ustawodawczą</strong> z parlamentem. To zestaw uprawnień charakterystyczny dla <strong>monarchii konstytucyjnej</strong>, w której władca zachowuje realną władzę ograniczoną jedynie ramami konstytucji. (Opisane państwo to <strong>Księstwo Liechtensteinu</strong>.) <strong>12.2.</strong> Dualizm egzekutywy oznacza, że władza wykonawcza jest <strong>podzielona między dwa odrębne organy</strong>. W opisanym państwie funkcje <strong>głowy państwa</strong> i <strong>szefa rządu są rozdzielone</strong>: głową państwa jest <strong>książę</strong>, a rządem kieruje <strong>premier</strong> (mianowany przez księcia i wyposażony przez niego w kompetencje). Obok siebie istnieją więc dwa człony egzekutywy — monarcha i gabinet — co jest istotą dualizmu. <strong>12.3.</strong> W <strong>systemie parlamentarno-komitetowym</strong> (rządów zgromadzenia) rząd jest jedynie <strong>komitetem wykonawczym parlamentu</strong>: parlament go powołuje, kontroluje i w każdej chwili może zmienić jego skład, a władza jest skupiona w jednym organie przedstawicielskim. W opisanym państwie jest inaczej: - o <strong>powołaniu, kompetencjach i odwołaniu rządu decyduje książę</strong>, a nie parlament; rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania, - książę może <strong>rozwiązać parlament</strong> — w systemie parlamentarno-komitetowym byłoby to niemożliwe, bo to zgromadzenie stoi najwyżej, - obowiązuje <strong>rozdział władz</strong>, a nie ich koncentracja w parlamencie.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Trzy typy monarchii</p>\n<p>Typ | Władza monarchy | Ograniczenia | Przykłady<br>absolutna | pełnia władzy | brak lub iluzoryczne | Arabia Saudyjska, Oman, Brunei<br>konstytucyjna | realna, ale ograniczona konstytucją | konstytucja, częściowo parlament | Liechtenstein, Monako, Maroko, Jordania<br>parlamentarna | reprezentacyjna — „panuje, ale nie rządzi&quot; | rządzi gabinet odpowiedzialny przed parlamentem | Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia, Holandia, Dania, Norwegia, Japonia</p>\n<p>Test rozstrzygający: czy monarcha może samodzielnie zablokować ustawę albo odwołać rząd? Jeśli tak — monarchia konstytucyjna, nie parlamentarna.</p>\n<p>Cztery klasyczne systemy rządów</p>\n<p>System | Egzekutywa | Odpowiedzialność rządu | Przykład<br>prezydencki | monistyczna | przed prezydentem | USA<br>parlamentarno-gabinetowy | dualistyczna | przed parlamentem | Niemcy, Wielka Brytania, Polska<br>półprezydencki | dualistyczna | podwójna | Francja<br>parlamentarno-komitetowy | podporządkowana parlamentowi | rząd = komitet parlamentu | Szwajcaria</p>\n<p>System parlamentarno-komitetowy (rządów zgromadzenia)</p>\n<p>Cecha | Opis<br>pozycja parlamentu | organ najwyższy — koncentruje władzę<br>rząd | komitet wykonawczy parlamentu, wykonuje jego decyzje<br>głowa państwa | słaba lub kolegialna (w Szwajcarii — Rada Związkowa rotacyjnie)<br>rozwiązanie parlamentu | niemożliwe przez egzekutywę<br>odpowiedzialność | rząd całkowicie podległy parlamentowi</p>\n<p>Opisane w zadaniu państwo łamie wszystkie te cechy: parlament może zostać rozwiązany, rząd zależy od księcia, a władza jest podzielona.</p>\n<p>Weto ustawodawcze — typy</p>\n<p>Typ | Kto może przełamać | Przykład<br>absolutne | nikt | książę Liechtensteinu<br>zawieszające | parlament kwalifikowaną większością | Prezydent RP (Sejm — 3/5), Prezydent USA (Kongres — 2/3 w obu izbach)<br>kieszonkowe (pocket veto) | — (ustawa upada z braku podpisu przy końcu sesji) | USA</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>12.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: uprawnienia księcia są szersze niż w monarchii parlamentarnej / charakterystyczne dla monarchii konstytucyjnej.</li><li>12.2. 1 pkt — wskazanie, że funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone.</li><li>12.3. 1 pkt — uzasadnienie zestawiające definicję systemu parlamentarno-komitetowego z realiami opisanego państwa.</li><li>Razem: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>W 12.1 kusi odpowiedź „Tak&quot;, bo w państwie działa parlament.</strong> Sama obecność parlamentu nie czyni monarchii parlamentarną. Rozstrzyga <strong>zakres władzy monarchy</strong>: w monarchii parlamentarnej jest on figurą reprezentacyjną, a tu ma weto absolutne, mianuje i odwołuje rząd oraz rozwiązuje parlament. <strong>Nie myl trzech typów monarchii.</strong> <strong>Absolutna</strong> — brak konstytucji ograniczającej władcę (Arabia Saudyjska, Oman). <strong>Konstytucyjna</strong> — konstytucja ogranicza monarchę, ale zachowuje on realną władzę (<strong>Liechtenstein</strong>, Monako, Maroko). <strong>Parlamentarna</strong> — monarcha panuje, ale nie rządzi (Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia). <strong>W 12.2 uzasadnienie może być bardzo krótkie i to wystarczy.</strong> Klucz CKE uznaje zdanie: „Funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone&quot;. Rozbudowywanie odpowiedzi nie szkodzi, ale nie jest wymagane. <strong>Nie myl dualizmu egzekutywy z trójpodziałem władzy.</strong> Dualizm dotyczy <strong>wewnętrznego podziału władzy wykonawczej</strong> (głowa państwa + rząd). Trójpodział to podział na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Egzekutywa monistyczna występuje np. w USA, gdzie prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem administracji. <strong>W 12.3 trzeba najpierw zdefiniować system parlamentarno-komitetowy, a potem pokazać różnicę.</strong> Samo „bo tam rządzi książę&quot; nie punktuje — brakuje punktu odniesienia. Konstrukcja odpowiedzi: „W systemie parlamentarno-komitetowym… natomiast w opisanym państwie…&quot;. <strong>Weto absolutne kontra zawieszające.</strong> Absolutne (Liechtenstein) — parlament <strong>nie może</strong> go przełamać. Zawieszające (Polska) — Sejm odrzuca weto Prezydenta większością <strong>3/5</strong> głosów. To rozróżnienie warto mieć w zapasie.</p>"}]}