{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/12.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"12.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nRozstrzygnij, czy państwo, którego dotyczy tekst, jest klasyczną monarchią\nparlamentarną. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia różne formy\nrywalizacji o władzę państwową, jej\nsprawowania […].\n8) Zdający wykorzystuje swą wiedzę do\nrozumienia zjawisk społeczno-\n-politycznych […].\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] tekstów\nz zakresu nauk społecznych.\n(ZR) VIII. Modele sprawowania władzy.\n2) Zdający przedstawia, odwołując się do\nwspółczesnych przykładów, typologie\nwspółczesnych monarchii ze względu na\npozycję głowy państwa (absolutna,\nkonstytucyjna, parlamentarna) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie -\nTyp 1.: Uprawnienia księcia przedstawione w tekście są większe niż uprawnienia władcy\nw monarchii parlamentarnej.\nTyp 2.: Uprawnienia księcia przedstawione w tekście są charakterystyczne dla monarchii\nkonstytucyjnej.","solution":"**Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** uprawnienia księcia opisane w tekście są **znacznie szersze** niż w monarchii parlamentarnej, gdzie władca pełni funkcje **wyłącznie reprezentacyjne** („panuje, ale nie rządzi\"). Tutaj monarcha: - dysponuje **wetem absolutnym** wobec ustaw, którego parlament nie może przełamać, - **mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje**, a rząd może odwołać **w każdej chwili**, - może **rozwiązać parlament** oraz odraczać i zamykać jego sesje, - **współdzieli władzę ustawodawczą** z parlamentem. To zestaw uprawnień charakterystyczny dla **monarchii konstytucyjnej**, w której władca zachowuje realną władzę ograniczoną jedynie ramami konstytucji. (Opisane państwo to **Księstwo Liechtensteinu**.)","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-12.1.webp","solution_image":null,"topics":"monarchia konstytucyjna i parlamentarna, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 12.1. (0-1)
Rozstrzygnij, czy państwo, którego dotyczy tekst, jest klasyczną monarchią
parlamentarną. Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnięcie -
Uzasadnienie -

","answer_text_html":"

Zadanie 12.1. (0-1)
Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024
Wymagania ogólne
Wymaganie szczegółowe
(ZR) I. Wiedza i rozumienie.

\n
  1. Zdający przedstawia różne formy
\n

rywalizacji o władzę państwową, jej
sprawowania […].

\n
  1. Zdający wykorzystuje swą wiedzę do
\n

rozumienia zjawisk społeczno-
-politycznych […].
(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie
informacji.

\n
  1. Zdający wykazuje się umiejętnością
\n

czytania ze zrozumieniem […] tekstów
z zakresu nauk społecznych.
(ZR) VIII. Modele sprawowania władzy.

\n
  1. Zdający przedstawia, odwołując się do
\n

współczesnych przykładów, typologie
współczesnych monarchii ze względu na
pozycję głowy państwa (absolutna,
konstytucyjna, parlamentarna) […].
Zasady oceniania
1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.
0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
Przykładowa odpowiedź
Rozstrzygnięcie - Nie.
Uzasadnienie -
Typ 1.: Uprawnienia księcia przedstawione w tekście są większe niż uprawnienia władcy
w monarchii parlamentarnej.
Typ 2.: Uprawnienia księcia przedstawione w tekście są charakterystyczne dla monarchii
konstytucyjnej.

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Rozstrzygnięcie: Nie. Uzasadnienie: uprawnienia księcia opisane w tekście są znacznie szersze niż w monarchii parlamentarnej, gdzie władca pełni funkcje wyłącznie reprezentacyjne („panuje, ale nie rządzi"). Tutaj monarcha: - dysponuje wetem absolutnym wobec ustaw, którego parlament nie może przełamać, - mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje, a rząd może odwołać w każdej chwili, - może rozwiązać parlament oraz odraczać i zamykać jego sesje, - współdzieli władzę ustawodawczą z parlamentem. To zestaw uprawnień charakterystyczny dla monarchii konstytucyjnej, w której władca zachowuje realną władzę ograniczoną jedynie ramami konstytucji. (Opisane państwo to Księstwo Liechtensteinu.)

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Rozstrzygnięcie - Nie, państwo, którego dotyczy tekst, nie jest klasyczną monarchią parlamentarną.

\n

Uzasadnienie - Uprawnienia księcia opisane w tekście są znacznie większe niż uprawnienia monarchy w klasycznej monarchii parlamentarnej. Klasyczna monarchia parlamentarna (np. UK, Szwecja, Norwegia, Hiszpania, Belgia, Holandia, Dania) opiera się na zasadzie "król panuje, ale nie rządzi" - monarcha pełni głównie funkcję ceremonialną i symboliczną, a realną władzę sprawuje rząd odpowiedzialny przed parlamentem. Tymczasem w państwie opisanym w tekście książę: (a) ma weto absolutne wobec ustaw, (b) mianuje i może w każdej chwili odwołać premiera i rząd bez wymogu odpowiedzialności rządu przed parlamentem, (c) ma prawo rozwiązywania parlamentu oraz (d) wszystkie działania organów jurysdykcji są wykonywane w jego imieniu. To zestaw uprawnień charakterystyczny dla monarchii konstytucyjnej (a nie parlamentarnej), gdzie monarcha zachowuje rzeczywistą władzę polityczną.

\n

Sposób 1 - typologia współczesnych monarchii

\n

W politologii rozróżnia się trzy główne typy współczesnych monarchii (typologia Karola Wojtaszczyka, Marka Bankowicza):

\n

| Typ monarchii | Pozycja głowy państwa | Władza monarchy | Przykłady współczesne |
| Absolutna | Pełna władza monarchy, brak konstytucji ograniczającej | Władza nieograniczona, monarcha = źródło prawa | Arabia Saudyjska, Brunei, Eswatini (Suazi), Watykan |
| Konstytucyjna | Konstytucja ogranicza monarchę, ale zachowuje realne uprawnienia | Wpływowa rola w polityce, weto, mianowanie rządu | Liechtenstein, Monako, Maroko, Jordania, Kuwejt, Bahrajn |
| Parlamentarna | "Panuje, ale nie rządzi" - funkcja ceremonialna | Symboliczna, akty wymagają kontrasygnaty | UK, Szwecja, Norwegia, Hiszpania, Belgia, Holandia, Dania, Luksemburg, Japonia |

\n

Państwo z tekstu = monarchia konstytucyjna, ponieważ:

\n\n

Sposób 2 - analiza konkretnych uprawnień księcia z tekstu (porównanie z UK)

\n

Porównajmy uprawnienia opisane w tekście z uprawnieniami monarchy w klasycznej monarchii parlamentarnej (np. UK):

\n

| Uprawnienie | Książę z tekstu | Monarcha UK (parlamentarna) |
| Inicjatywa ustawodawcza | TAK (dzielona) | NIE (tylko parlament) |
| Weto wobec ustaw | TAK (absolutne, brak podpisu = odrzucenie) | TYLKO formalne (Royal Assent - od 1707 r. nigdy nie odmówiono) |
| Mianowanie premiera | TAK (samodzielnie) | TYLKO formalne (zgodnie z układem partyjnym w parlamencie) |
| Odwołanie rządu | TAK (w każdej chwili) | NIE (rząd ustępuje sam lub po wotum nieufności) |
| Rozwiązanie parlamentu | TAK (osobiście) | TYLKO formalne (na wniosek premiera) |
| Sądy | W imieniu księcia | Formalnie w imieniu Korony, ale niezależne |

\n

→ Książę z tekstu ma REALNĄ władzę polityczną, a monarcha UK ma władzę CEREMONIALNĄ. To kluczowa różnica między monarchią konstytucyjną a parlamentarną.

\n

Identyfikacja państwa: opis pasuje najprawdopodobniej do Księstwa Liechtensteinu (mała alpejska monarchia konstytucyjna, dziedziczność w linii męskiej, książę z weto absolutnym po reformie 2003 r.) lub do Księstwa Monako (monarchia konstytucyjna, książę z silną pozycją po Konstytucji 1962 r.).

\n

Sposób 3 - argument przez "klasyczną" interpretację

\n

Słowo "klasyczna" w pytaniu wskazuje na modelową, podręcznikową monarchię parlamentarną - taką jak UK, Szwecja, Norwegia.

\n

Klasyczna monarchia parlamentarna ma trzy cechy:

\n
  1. Monarcha ceremonialny - tylko reprezentacja, brak realnej władzy.
  2. Rząd odpowiada przed parlamentem - wotum zaufania/nieufności.
  3. Akty monarchy wymagają kontrasygnaty premiera (zasada Royal Prerogative).
\n

Państwo z tekstu nie spełnia żadnej z trzech cech:

\n
  1. Monarcha ma władzę (weto, dymisja rządu).
  2. Rząd odpowiada przed monarchą, nie parlamentem ("może w każdej chwili odwołać rząd").
  3. Brak wzmianki o kontrasygnacie - monarcha działa samodzielnie.
\n

→ Wniosek: NIE jest klasyczną monarchią parlamentarną.

\n

Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12.1, max 1 pkt)

\n
1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie (Nie) + sformułowanie poprawnego uzasadnienia.
0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.

Akceptowane warianty uzasadnienia (klucz CKE typy):
- Typ 1.: "Uprawnienia księcia przedstawione w tekście są większe niż uprawnienia władcy w monarchii parlamentarnej."
- Typ 2.: "Uprawnienia księcia przedstawione w tekście są charakterystyczne dla monarchii konstytucyjnej (a nie parlamentarnej)."

KRYTYCZNE: uzasadnienie musi wskazywać, że uprawnienia opisane przekraczają zakres ceremonialnej roli monarchy w monarchii parlamentarnej. Można wymienić konkretne uprawnienia (weto, dymisja rządu, rozwiązanie parlamentu).
\n

Reference politologiczny

\n

Kluczowe pojęcia z reference (sekcje 3, 4):

\n

Trzy typy monarchii (typologia ze względu na pozycję głowy państwa):

\n\n

Współczesne monarchie europejskie (parlamentarne):

\n\n

Monarchie konstytucyjne w Europie:

\n\n

Państwa karłowate i mikroPaństwa europejskie:

\n\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - uczeń odpowiada "Tak, to monarchia parlamentarna, bo jest parlament". To FAŁSZ. Istnienie parlamentu to konieczna, ale nie wystarczająca cecha monarchii parlamentarnej. Trzeba sprawdzić rolę monarchy i rolę parlamentu w relacji z rządem.
\n
⚠️ Uwaga: Druga pułapka - pomyl monarchię parlamentarną z monarchią konstytucyjną. Każda monarchia parlamentarna jest też konstytucyjna (ma konstytucję), ale NIE każda monarchia konstytucyjna jest parlamentarna. Liechtenstein i Monako mają konstytucję, ale monarcha ma realną władzę → konstytucyjna, NIE parlamentarna.
\n
⚠️ Uwaga: Trzecia pułapka - uzasadnienie tylko cytatem z tekstu bez interpretacji. Klucz wymaga wyjaśnienia, dlaczego dane uprawnienie wykracza poza zakres monarchii parlamentarnej. Najlepiej powołać się na definicję klasycznej monarchii parlamentarnej ("król panuje, ale nie rządzi").
\n
⚠️ Uwaga: Pamiętaj o Royal Prerogative w UK - formalnie król/królowa ma wiele uprawnień (royal assent, mianowanie premiera, rozwiązanie parlamentu), ale są one wykonywane automatycznie zgodnie z konwencjami konstytucyjnymi. To jest klasyczna monarchia parlamentarna - monarcha formalnie ma władzę, ale nigdy jej nie używa wbrew rządowi/parlamentowi.
"}]}