{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/12.3","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"12.3","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nUzasadnij, że w państwie, którego dotyczy tekst, nie funkcjonuje system\nparlamentarno-komitetowy.\n12.1.\n0-1\n12.2.\n0-1\n12.3.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia różne formy\nrywalizacji o władzę państwową, jej\nsprawowania […].\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] tekstów\nz zakresu nauk społecznych.\n(ZR) VIII. Modele sprawowania władzy.\n5) Zdający charakteryzuje systemy polityczne\nz zachwianym podziałem władzy -\nparlamentarno-komitetowy […].\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nTyp 1.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym\nparlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, mamy trójpodział władzy.\nTyp 2.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym\nparlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, o kompetencjach czy składzie\nrządu decyduje książę.\nTyp 3.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym\nparlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, zależność rządu od parlamentu\njest znacznie mniejsza.\nTyp 4.: System parlamentarno-komitetowy występuje tylko w republikach, a państwo opisane\nw tekście jest monarchią.\nTyp 5.: W systemie parlamentarno-komitetowym funkcje głowy państwa sprawuje organ\nkolegialny, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, głową państwa jest jednoosobowo\nmonarcha.\nTyp 6.: W systemie parlamentarno-komitetowym naczelną rolę odgrywa parlament,\nnatomiast w państwie, którego dotyczy tekst, pozycja parlamentu jest ograniczona na rzecz\nmonarchy.","solution":"W **systemie parlamentarno-komitetowym** (rządów zgromadzenia) rząd jest jedynie **komitetem wykonawczym parlamentu**: parlament go powołuje, kontroluje i w każdej chwili może zmienić jego skład, a władza jest skupiona w jednym organie przedstawicielskim. W opisanym państwie jest inaczej: - o **powołaniu, kompetencjach i odwołaniu rządu decyduje książę**, a nie parlament; rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania, - książę może **rozwiązać parlament** — w systemie parlamentarno-komitetowym byłoby to niemożliwe, bo to zgromadzenie stoi najwyżej, - obowiązuje **rozdział władz**, a nie ich koncentracja w parlamencie.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-12.3.webp","solution_image":null,"topics":"monarchia konstytucyjna i parlamentarna, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 12.3. (0-1)<br>Uzasadnij, że w państwie, którego dotyczy tekst, nie funkcjonuje system<br>parlamentarno-komitetowy.<br>12.1.<br>0-1<br>12.2.<br>0-1<br>12.3.<br>0-1<br>MWOP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 12.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>(ZR) I. Wiedza i rozumienie.</p>\n<ol><li>Zdający przedstawia różne formy</li></ol>\n<p>rywalizacji o władzę państwową, jej<br>sprawowania […].<br>(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie<br>informacji.</p>\n<ol><li>Zdający wykazuje się umiejętnością</li></ol>\n<p>czytania ze zrozumieniem […] tekstów<br>z zakresu nauk społecznych.<br>(ZR) VIII. Modele sprawowania władzy.</p>\n<ol><li>Zdający charakteryzuje systemy polityczne</li></ol>\n<p>z zachwianym podziałem władzy -<br>parlamentarno-komitetowy […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - sformułowanie poprawnego uzasadnienia.<br>0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Typ 1.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym<br>parlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, mamy trójpodział władzy.<br>Typ 2.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym<br>parlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, o kompetencjach czy składzie<br>rządu decyduje książę.<br>Typ 3.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym<br>parlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, zależność rządu od parlamentu<br>jest znacznie mniejsza.<br>Typ 4.: System parlamentarno-komitetowy występuje tylko w republikach, a państwo opisane<br>w tekście jest monarchią.<br>Typ 5.: W systemie parlamentarno-komitetowym funkcje głowy państwa sprawuje organ<br>kolegialny, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, głową państwa jest jednoosobowo<br>monarcha.<br>Typ 6.: W systemie parlamentarno-komitetowym naczelną rolę odgrywa parlament,<br>natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, pozycja parlamentu jest ograniczona na rzecz<br>monarchy.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>W <strong>systemie parlamentarno-komitetowym</strong> (rządów zgromadzenia) rząd jest jedynie <strong>komitetem wykonawczym parlamentu</strong>: parlament go powołuje, kontroluje i w każdej chwili może zmienić jego skład, a władza jest skupiona w jednym organie przedstawicielskim. W opisanym państwie jest inaczej: - o <strong>powołaniu, kompetencjach i odwołaniu rządu decyduje książę</strong>, a nie parlament; rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania, - książę może <strong>rozwiązać parlament</strong> — w systemie parlamentarno-komitetowym byłoby to niemożliwe, bo to zgromadzenie stoi najwyżej, - obowiązuje <strong>rozdział władz</strong>, a nie ich koncentracja w parlamencie.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>W państwie, którego dotyczy tekst, <strong>nie funkcjonuje system parlamentarno-komitetowy</strong>, ponieważ system parlamentarno-komitetowy charakteryzuje się tym, że <strong>rząd jest komitetem wykonawczym parlamentu</strong> (jest mu w pełni podporządkowany, parlament wybiera rząd i kontroluje wszystkie jego działania), a tymczasem w państwie z tekstu <strong>rząd mianuje i odwołuje książę</strong> (głowa państwa), a nie parlament. Rola parlamentu w wyłanianiu rządu ograniczona jest jedynie do udzielenia wotum zaufania nowemu gabinetowi (w ciągu 4 miesięcy od powołania), co oznacza, że to <strong>monarcha</strong>, a nie parlament, ma decydujący wpływ na egzekutywę. Dodatkowo państwo z tekstu to <strong>monarchia</strong>, a system parlamentarno-komitetowy w swojej klasycznej formie występuje w <strong>republikach</strong> (np. Szwajcaria - Rada Federalna).</p>\n<h4>Sposób 1 - definicja systemu parlamentarno-komitetowego</h4>\n<p><strong>System parlamentarno-komitetowy</strong> (zwany też <strong>konwentowym</strong> lub <strong>kolegialnym/dyrektorialnym</strong>) to model ustrojowy, w którym:</p>\n<ol><li><strong>Rząd jest komitetem wykonawczym parlamentu</strong> - to znaczy, że jest jego organem podporządkowanym, wybierany przez parlament i zawsze mu odpowiada.</li><li><strong>Brak głowy państwa jako oddzielnego organu</strong> - funkcje głowy państwa pełni kolegialnie cały rząd (lub kolejno jego członkowie, np. w Szwajcarii Prezydent Konfederacji = przewodniczący Rady Federalnej zmienia się rocznie).</li><li><strong>Parlament dominujący</strong> - wszystkie inne organy państwa są mu podporządkowane.</li><li><strong>Brak separacji władz</strong> - egzekutywa jest funkcją legislatywy.</li><li><strong>Brak wotum nieufności</strong> w klasycznym rozumieniu (bo rząd istnieje tylko jako komitet parlamentu - parlament w każdej chwili może go zmienić).</li></ol>\n<p><strong>Klasyczny przykład:</strong> <strong>Szwajcaria</strong> od 1848 r. - Rada Federalna (7 członków) jest wybierana przez Zgromadzenie Federalne (parlament) na 4-letnią kadencję, kolektywnie pełni funkcję głowy państwa i rządu jednocześnie. Wybór roczny przewodniczącego (Prezydenta Konfederacji) - bardziej rytualny.</p>\n<p><strong>Historyczne przykłady:</strong> Komisja Edukacji Narodowej (Polska 1773), Komitet Ocalenia Publicznego (Francja 1793-1795), polskie Tymczasowe Rady Stanu (1917, 1918).</p>\n<h4>Sposób 2 - analiza tekstu (różnice państwo z tekstu vs system parlamentarno-komitetowy)</h4>\n<p><strong>Państwo z tekstu vs system parlamentarno-komitetowy:</strong></p>\n<p>| Cecha | System parlamentarno-komitetowy | Państwo z tekstu |<br>| <strong>Głowa państwa</strong> | Brak / kolegialna (Rada wybrana przez parlament) | Dziedziczny książę (monarcha) |<br>| <strong>Mianowanie rządu</strong> | Parlament wybiera Radę | Książę mianuje premiera |<br>| <strong>Odwołanie rządu</strong> | Parlament może w każdej chwili (nowymi wyborami) | Książę &quot;w każdej chwili&quot; |<br>| <strong>Funkcje głowy państwa</strong> | Pełni kolegialnie rząd | Pełni książę osobiście |<br>| <strong>Forma państwa</strong> | Najczęściej republika | Monarchia (księstwo) |<br>| <strong>Władza jurysdykcji</strong> | W imieniu narodu/parlamentu | W imieniu księcia |<br>| <strong>Trójpodział władzy</strong> | Zachwiany (legislatywa dominuje) | Zachowany (z silną rolą monarchy) |</p>\n<p>Kluczowe wskazówki z tekstu wskazujące, że <strong>NIE jest</strong> to parlamentarno-komitetowy:</p>\n<ol><li><strong>Książę = głowa państwa</strong> (osobowa, dziedziczna): <em>&quot;Monarcha, którym jest dziedziczny w linii męskiej książę, pełni funkcję głowy państwa&quot;</em>.</li><li><strong>Książę mianuje premiera</strong>: <em>&quot;Dodatkowo książę mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje&quot;</em>.</li><li><strong>Książę odwołuje rząd</strong>: <em>&quot;może w każdej chwili odwołać rząd i powołać na jego miejsce nowy&quot;</em>.</li><li><strong>Sądy w imieniu księcia</strong>: <em>&quot;Wszystkie działania organów jurysdykcji w państwie wykonywane są w imieniu panującego księcia&quot;</em>.</li><li><strong>Forma</strong>: monarchia (księstwo), nie republika.</li></ol>\n<p>W systemie parlamentarno-komitetowym te punkty wyglądałyby zupełnie inaczej:</p>\n<ol><li>Brak głowy państwa lub kolegialna (np. Rada Federalna w Szwajcarii).</li><li>Parlament wybiera rząd.</li><li>Parlament może odwołać rząd.</li><li>Sądy w imieniu narodu.</li><li>Najczęściej republika.</li></ol>\n<h4>Sposób 3 - argument przez analogię do Szwajcarii</h4>\n<p><strong>Szwajcaria</strong> = klasyczny system parlamentarno-komitetowy. Porównajmy:</p>\n<p>| Cecha | Szwajcaria | Państwo z tekstu |<br>| Forma | Republika federalna | Monarchia (księstwo) |<br>| Głowa państwa | Brak / Rada Federalna kolegialnie | Książę dziedziczny |<br>| Egzekutywa | Rada Federalna (7 członków, wybrana przez Zgromadzenie Federalne) | Książę + premier mianowany przez księcia |<br>| Wybór rządu | Parlament (Zgromadzenie Federalne) | Książę |<br>| Odpowiedzialność rządu | Przed parlamentem (ale konwencjonalnie nieusuwalna) | Przed księciem |<br>| Sądownictwo | Niezależne, w imieniu Konfederacji | W imieniu księcia |</p>\n<p>→ Państwo z tekstu jest <strong>fundamentalnie inne</strong> niż Szwajcaria. Nie spełnia żadnej z definicyjnych cech parlamentarno-komitetowego.</p>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12.3, max 1 pkt)</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - sformułowanie poprawnego uzasadnienia.<br><strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane warianty uzasadnienia (klucz CKE typy):</strong><br>- Typ 1.: &quot;W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym parlamentu, natomiast w państwie z tekstu mamy trójpodział władzy.&quot;<br>- Typ 2.: &quot;W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym parlamentu, natomiast w państwie z tekstu o kompetencjach czy składzie rządu decyduje książę.&quot;<br>- Typ 3.: &quot;W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym parlamentu, natomiast w państwie z tekstu zależność rządu od parlamentu jest znacznie mniejsza.&quot;<br>- Typ 4.: &quot;System parlamentarno-komitetowy występuje tylko w republikach, a państwo z tekstu jest monarchią.&quot;<br>- Typ 5.: &quot;W systemie parlamentarno-komitetowym funkcje głowy państwa sprawuje organ kolegialny, natomiast w państwie z tekstu głową państwa jest jednoosobowo monarcha.&quot;<br>- Typ 6.: &quot;W systemie parlamentarno-komitetowym naczelną rolę odgrywa parlament, natomiast w państwie z tekstu pozycja parlamentu jest ograniczona na rzecz monarchy.&quot;<br><br><strong>KRYTYCZNE:</strong> uzasadnienie musi <strong>kontrastować</strong> definicję systemu parlamentarno-komitetowego z tym, co opisuje tekst. Nie wystarczy powiedzieć &quot;to nie jest parlamentarno-komitetowy&quot; bez wyjaśnienia różnicy.</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<p>Kluczowe pojęcia z reference (sekcja 3):</p>\n<p><strong>System parlamentarno-komitetowy (konwentowy, dyrektorialny):</strong></p>\n<ul><li><strong>Definicja:</strong> Rząd = komitet wykonawczy parlamentu, brak głowy państwa odrębnej od rządu.</li><li><strong>Klasyczny przykład:</strong> Szwajcaria (Rada Federalna, od 1848).</li><li><strong>Historyczne:</strong> Komitet Ocalenia Publicznego (Francja 1793), Polska Rada Stanu (1917, 1918).</li><li><strong>Cechy:</strong> zachwiany podział władz, dominująca legislatywa, brak prezydenta jako odrębnej głowy państwa.</li></ul>\n<p><strong>Inne systemy ustrojowe:</strong></p>\n<ul><li><strong>Parlamentarno-gabinetowy</strong> - UK, Niemcy, Włochy, Polska (dualizm egzekutywy, wotum nieufności).</li><li><strong>Prezydencki</strong> - USA, Brazylia, Meksyk (monizm egzekutywy, sztywny podział władz).</li><li><strong>Semiprezydencki</strong> - Francja V Republika, Portugalia (dualizm z silnym prezydentem).</li><li><strong>Kanclerski</strong> - Niemcy, Austria (parlamentarno-gabinetowy z silną pozycją kanclerza, konstruktywne wotum).</li><li><strong>Monarchia konstytucyjna</strong> - Liechtenstein, Monako (silny monarcha + premier).</li><li><strong>Monarchia parlamentarna</strong> - UK, Hiszpania, Szwecja, Belgia, Holandia (monarcha ceremonialny + premier).</li></ul>\n<p><strong>Szwajcarska Rada Federalna (kanon parlamentarno-komitetowego):</strong></p>\n<ul><li>7 członków wybieranych co 4 lata przez Zgromadzenie Federalne (Rada Narodowa + Rada Kantonów).</li><li>Każdy członek odpowiada za jedną dziedzinę (resort).</li><li>Roczna rotacja Prezydenta Konfederacji (głowa państwa ad hoc).</li><li>Brak wotum nieufności - w praktyce ta sama Rada zazwyczaj rządzi przez całą kadencję.</li><li><strong>Magic formula</strong> (formuła magiczna): od 1959 r. 2+2+2+1 z czterech głównych partii.</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - uczeń pisze &quot;to monarchia, więc nie parlamentarno-komitetowy&quot; bez wyjaśnienia. Klucz wymaga <strong>definicji</strong> systemu parlamentarno-komitetowego (rząd = komitet parlamentu) i pokazania, <strong>jak</strong> państwo z tekstu się od niej różni.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Druga pułapka - pomyl parlamentarno-komitetowy z <strong>parlamentarno-gabinetowym</strong>. To DWA RÓŻNE systemy:<br>- <strong>Parlamentarno-gabinetowy</strong> = UK, Polska, Niemcy - dualizm egzekutywy (głowa państwa + premier), wotum nieufności wobec rządu, oddzielny prezydent/król.<br>- <strong>Parlamentarno-komitetowy</strong> = Szwajcaria - rząd = komitet parlamentu, brak głowy państwa odrębnej.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Trzecia pułapka - argument tylko o formie państwa (&quot;to monarchia&quot;). Choć argument o monarchii jest akceptowany (typ 4. w kluczu), klucz preferuje <strong>funkcjonalne</strong> różnice (kto wybiera rząd, jakie są relacje legislatywa-egzekutywa).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj, że <strong>monarchie konstytucyjne</strong> (Liechtenstein, Monako) mają <strong>silną pozycję monarchy</strong> - to nie są parlamentarno-komitetowe ani parlamentarno-gabinetowe w klasycznym sensie. To <strong>trzecia kategoria</strong> - własna ścieżka mikroPaństw.</blockquote>"}]}