{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.\nPrzepisy prawne z kodeksu obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej\nArt. 8. § 1. Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną.\nArt. 9. W razie urodzenia się dziecka domniemywa się, że przyszło ono na świat żywe.\nArt. 10. § 1. Pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście.\n§ 2. Przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletn[i]ość. Nie traci jej w razie\nunieważnienia małżeństwa.\nArt. 11. Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletn[i]ości.\nArt. 12. Nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu,\noraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie.\nDz.U. 1964, nr 16, poz. 93, z późn. zm. (stan prawny na 10 lutego 2024 r.).\nOpis sytuacji: Anna ma 12 lat. Jest jedną z osób, która w testamencie zmarłej cioci została\nwskazana jako spadkobierca.","answer":"D","answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **14.1.** **Stwierdzenie 1. — P (prawda)** *Uzasadnienie:* zgodnie z **art. 8 § 1** każdy człowiek ma **zdolność prawną od chwili urodzenia**, niezależnie od wieku. Anna może więc **być podmiotem praw** — w tym prawa do dziedziczenia i prawa własności. Dwunastolatka bez przeszkód staje się właścicielką odziedziczonego domu. **Stwierdzenie 2. — F (fałsz)** *Uzasadnienie:* samodzielne rozporządzanie majątkiem — a zwłaszcza dokonanie tak poważnej czynności jak zakup mieszkania — wymaga **pełnej zdolności do czynności prawnych**. Zgodnie z **art. 11** nabywa się ją dopiero z chwilą **pełnoletniości**, czyli po ukończeniu 18 lat (wyjątkowo wcześniej przez zawarcie małżeństwa — art. 10 § 2). Co więcej, **art. 12** stanowi, że osoby poniżej **13. roku życia w ogóle nie mają zdolności do czynności prawnych**. Anna, mając 12 lat, może działać wyłącznie przez **przedstawiciela ustawowego** (rodzica lub opiekuna), a czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka wymaga dodatkowo zgody **sądu opiekuńczego**. **14.2.** **Kodeks cywilny** (ustawa z 23 kwietnia 1964 r.).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nDwie zdolności, które trzeba rozróżniać\n\nCecha | Zdolność prawna | Zdolność do czynności prawnych\nco oznacza | możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków | możliwość samodzielnego działania w prawie\nod kiedy | od urodzenia (art. 8 § 1) | stopniowo: od 13., pełna od 18. roku życia\nkto ma | każdy człowiek | tylko osoby o dostatecznym rozeznaniu\nAnna (12 lat) | ma — może odziedziczyć dom | nie ma — nie kupi mieszkania sama\n\nTrzy stopnie zdolności do czynności prawnych\n\nStopień | Kto | Co może samodzielnie\nbrak | poniżej 13 lat, ubezwłasnowolnieni całkowicie | tylko drobne umowy życia codziennego (zakupy w sklepie)\nograniczona | 13–18 lat, ubezwłasnowolnieni częściowo | czynności za zgodą przedstawiciela; samodzielnie — rozporządzanie własnym zarobkiem i przedmiotami oddanymi do swobodnego użytku\npełna | od 18 lat; także małoletnia, która za zgodą sądu zawarła małżeństwo po 16. r.ż. | wszystko\n\nJak działa majątek małoletniego\n\nSytuacja | Kto działa | Uwagi\nprzyjęcie spadku | przedstawiciel ustawowy | wymaga zgody sądu opiekuńczego\nbieżący zarząd majątkiem | rodzice | czynności zwykłego zarządu\nsprzedaż lub zakup nieruchomości | rodzice | konieczna zgoda sądu opiekuńczego — czynność przekraczająca zwykły zarząd\ndochody z majątku dziecka | rodzice | mogą przeznaczyć na utrzymanie rodziny w granicach ustawy\n\nPo ukończeniu 18 lat młody właściciel przejmuje pełen zarząd swoim majątkiem.\n\nDziedziczenie — dwa tytuły powołania do spadku\n\nTytuł | Podstawa | Pierwszeństwo\ntestamentowe | wola spadkodawcy | ma pierwszeństwo\nustawowe | przepisy k.c. (kolejność: dzieci i małżonek → rodzice → rodzeństwo…) | gdy brak ważnego testamentu\n\nSpadkobierca może spadek przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza (odpowiedzialność za długi tylko do wysokości aktywów — od 2015 r. domyślnie) albo odrzucić. Termin: 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o powołaniu.\n\nPunktacja CKE\n\n- 14.1. 2 pkt — obie oceny (P, F) i oba uzasadnienia;\n1 pkt — dwie oceny i jedno uzasadnienie albo jedna ocena z uzasadnieniem.\n- 14.2. 1 pkt — Kodeks cywilny.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Najczęstszy błąd: uznanie, że dziecko nie może niczego odziedziczyć.** Może — zdolność prawna przysługuje **od urodzenia**. Dziecko bywa właścicielem nieruchomości, akcji czy rachunku bankowego; nie może tylko samo nimi rozporządzać. **W 14.1 punkt zależy od uzasadnień, nie od samych liter P/F.** Progi: dwie oceny + dwa uzasadnienia = 2 pkt; dwie oceny + jedno uzasadnienie **albo** jedna ocena z uzasadnieniem = 1 pkt. Same P i F bez uzasadnień to **zero**. **Uzasadnienie musi wskazywać konkretny przepis.** Polecenie mówi „odwołując się do unormowania z przytoczonych przepisów prawnych\" — warto podać numer artykułu (art. 8 § 1 dla stwierdzenia 1., art. 11 i 12 dla stwierdzenia 2.). **Nie pomyl progu 13 lat z progiem 18 lat.** Poniżej **13 lat** — całkowity brak zdolności do czynności prawnych. Między **13 a 18** — zdolność **ograniczona** (czynności ważne za zgodą przedstawiciela ustawowego, samodzielnie tylko drobne sprawy życia codziennego i rozporządzanie własnym zarobkiem). Anna ma 12 lat, więc mieści się w pierwszej kategorii. **Art. 9 to nie ozdobnik.** Domniemanie żywego urodzenia ma znaczenie właśnie w prawie spadkowym: rozstrzyga, czy dziecko zdążyło nabyć zdolność prawną, a więc czy mogło dziedziczyć. **W 14.2 kusi „Kodeks rodzinny i opiekuńczy\", bo w sprawie występuje dziecko.** Rozstrzyga jednak treść przepisów — zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych to instytucje **prawa cywilnego**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"kodeks cywilny, zdolnosc prawna, zdolnosc do czynnosci prawnych, dziedziczenie, maloletni","page_from":17,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.<br>Przepisy prawne z kodeksu obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej<br>Art. 8. § 1. Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną.<br>Art. 9. W razie urodzenia się dziecka domniemywa się, że przyszło ono na świat żywe.<br>Art. 10. § 1. Pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście.<br>§ 2. Przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletn[i]ość. Nie traci jej w razie<br>unieważnienia małżeństwa.<br>Art. 11. Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletn[i]ości.<br>Art. 12. Nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu,<br>oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie.<br>Dz.U. 1964, nr 16, poz. 93, z późn. zm. (stan prawny na 10 lutego 2024 r.).<br>Opis sytuacji: Anna ma 12 lat. Jest jedną z osób, która w testamencie zmarłej cioci została<br>wskazana jako spadkobierca.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>14.1.</strong> <strong>Stwierdzenie 1. — P (prawda)</strong> <em>Uzasadnienie:</em> zgodnie z <strong>art. 8 § 1</strong> każdy człowiek ma <strong>zdolność prawną od chwili urodzenia</strong>, niezależnie od wieku. Anna może więc <strong>być podmiotem praw</strong> — w tym prawa do dziedziczenia i prawa własności. Dwunastolatka bez przeszkód staje się właścicielką odziedziczonego domu. <strong>Stwierdzenie 2. — F (fałsz)</strong> <em>Uzasadnienie:</em> samodzielne rozporządzanie majątkiem — a zwłaszcza dokonanie tak poważnej czynności jak zakup mieszkania — wymaga <strong>pełnej zdolności do czynności prawnych</strong>. Zgodnie z <strong>art. 11</strong> nabywa się ją dopiero z chwilą <strong>pełnoletniości</strong>, czyli po ukończeniu 18 lat (wyjątkowo wcześniej przez zawarcie małżeństwa — art. 10 § 2). Co więcej, <strong>art. 12</strong> stanowi, że osoby poniżej <strong>13. roku życia w ogóle nie mają zdolności do czynności prawnych</strong>. Anna, mając 12 lat, może działać wyłącznie przez <strong>przedstawiciela ustawowego</strong> (rodzica lub opiekuna), a czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka wymaga dodatkowo zgody <strong>sądu opiekuńczego</strong>. <strong>14.2.</strong> <strong>Kodeks cywilny</strong> (ustawa z 23 kwietnia 1964 r.).</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Dwie zdolności, które trzeba rozróżniać</p>\n<p>Cecha | Zdolność prawna | Zdolność do czynności prawnych<br>co oznacza | możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków | możliwość samodzielnego działania w prawie<br>od kiedy | od urodzenia (art. 8 § 1) | stopniowo: od 13., pełna od 18. roku życia<br>kto ma | każdy człowiek | tylko osoby o dostatecznym rozeznaniu<br>Anna (12 lat) | ma — może odziedziczyć dom | nie ma — nie kupi mieszkania sama</p>\n<p>Trzy stopnie zdolności do czynności prawnych</p>\n<p>Stopień | Kto | Co może samodzielnie<br>brak | poniżej 13 lat, ubezwłasnowolnieni całkowicie | tylko drobne umowy życia codziennego (zakupy w sklepie)<br>ograniczona | 13–18 lat, ubezwłasnowolnieni częściowo | czynności za zgodą przedstawiciela; samodzielnie — rozporządzanie własnym zarobkiem i przedmiotami oddanymi do swobodnego użytku<br>pełna | od 18 lat; także małoletnia, która za zgodą sądu zawarła małżeństwo po 16. r.ż. | wszystko</p>\n<p>Jak działa majątek małoletniego</p>\n<p>Sytuacja | Kto działa | Uwagi<br>przyjęcie spadku | przedstawiciel ustawowy | wymaga zgody sądu opiekuńczego<br>bieżący zarząd majątkiem | rodzice | czynności zwykłego zarządu<br>sprzedaż lub zakup nieruchomości | rodzice | konieczna zgoda sądu opiekuńczego — czynność przekraczająca zwykły zarząd<br>dochody z majątku dziecka | rodzice | mogą przeznaczyć na utrzymanie rodziny w granicach ustawy</p>\n<p>Po ukończeniu 18 lat młody właściciel przejmuje pełen zarząd swoim majątkiem.</p>\n<p>Dziedziczenie — dwa tytuły powołania do spadku</p>\n<p>Tytuł | Podstawa | Pierwszeństwo<br>testamentowe | wola spadkodawcy | ma pierwszeństwo<br>ustawowe | przepisy k.c. (kolejność: dzieci i małżonek → rodzice → rodzeństwo…) | gdy brak ważnego testamentu</p>\n<p>Spadkobierca może spadek przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza (odpowiedzialność za długi tylko do wysokości aktywów — od 2015 r. domyślnie) albo odrzucić. Termin: 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o powołaniu.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>14.1. 2 pkt — obie oceny (P, F) i oba uzasadnienia;</li></ul>\n<p>1 pkt — dwie oceny i jedno uzasadnienie albo jedna ocena z uzasadnieniem.</p>\n<ul><li>14.2. 1 pkt — Kodeks cywilny.</li><li>Razem: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Najczęstszy błąd: uznanie, że dziecko nie może niczego odziedziczyć.</strong> Może — zdolność prawna przysługuje <strong>od urodzenia</strong>. Dziecko bywa właścicielem nieruchomości, akcji czy rachunku bankowego; nie może tylko samo nimi rozporządzać. <strong>W 14.1 punkt zależy od uzasadnień, nie od samych liter P/F.</strong> Progi: dwie oceny + dwa uzasadnienia = 2 pkt; dwie oceny + jedno uzasadnienie <strong>albo</strong> jedna ocena z uzasadnieniem = 1 pkt. Same P i F bez uzasadnień to <strong>zero</strong>. <strong>Uzasadnienie musi wskazywać konkretny przepis.</strong> Polecenie mówi „odwołując się do unormowania z przytoczonych przepisów prawnych&quot; — warto podać numer artykułu (art. 8 § 1 dla stwierdzenia 1., art. 11 i 12 dla stwierdzenia 2.). <strong>Nie pomyl progu 13 lat z progiem 18 lat.</strong> Poniżej <strong>13 lat</strong> — całkowity brak zdolności do czynności prawnych. Między <strong>13 a 18</strong> — zdolność <strong>ograniczona</strong> (czynności ważne za zgodą przedstawiciela ustawowego, samodzielnie tylko drobne sprawy życia codziennego i rozporządzanie własnym zarobkiem). Anna ma 12 lat, więc mieści się w pierwszej kategorii. <strong>Art. 9 to nie ozdobnik.</strong> Domniemanie żywego urodzenia ma znaczenie właśnie w prawie spadkowym: rozstrzyga, czy dziecko zdążyło nabyć zdolność prawną, a więc czy mogło dziedziczyć. <strong>W 14.2 kusi „Kodeks rodzinny i opiekuńczy&quot;, bo w sprawie występuje dziecko.</strong> Rozstrzyga jednak treść przepisów — zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych to instytucje <strong>prawa cywilnego</strong>.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>D. wójta.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza przepisów ustawy o samorządzie gminnym</h4>\n<p>Przytoczone przepisy z <strong>art. 60 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym</strong> wymieniają cztery wyłączne uprawnienia, które mówią o <strong>wykonywaniu budżetu i dysponowaniu nim</strong> (nie o uchwalaniu). Wszystkie cztery uprawnienia to akty wykonawcze:</p>\n<ul><li><em>„dokonywanie wydatków budżetowych&quot;</em>,</li><li><em>„zgłaszanie propozycji zmian w budżecie gminy&quot;</em>,</li><li><em>„dysponowanie rezerwami budżetu&quot;</em>,</li><li><em>„blokowanie środków budżetowych&quot;</em>.</li></ul>\n<p>W ustawie o samorządzie gminnym (art. 60) organem, któremu przysługują te wyłączne uprawnienia, jest <strong>organ wykonawczy gminy</strong> - czyli <strong>wójt</strong> (w gminie wiejskiej), <strong>burmistrz</strong> (w gminie miejskiej do 100 tys. mieszkańców) lub <strong>prezydent miasta</strong> (w gminie miejskiej powyżej 100 tys. mieszkańców).</p>\n<p>W <strong>gminie wiejskiej</strong> organ wykonawczy to <strong>WÓJT</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji</h4>\n<p>| Opcja | Organ | Funkcja w gminie | Czy ma kompetencje z art. 60.2? |<br>| A | skarbnik gminy | główny księgowy budżetu | ❌ NIE - kontrasygnuje zobowiązania, ale nie decyduje o wydatkach |<br>| B | rada gminy | organ STANOWIĄCY (uchwałodawczy) | ❌ NIE - uchwala budżet, ale nie wykonuje |<br>| C | sołtys | organ wykonawczy SOŁECTWA, nie gminy | ❌ NIE - sołectwo to jednostka pomocnicza gminy, sołtys nie dysponuje budżetem gminy |<br>| <strong>D</strong> | <strong>wójt</strong> | <strong>organ WYKONAWCZY gminy wiejskiej</strong> | ✅ <strong>TAK - wyłączne kompetencje budżetowe</strong> |</p>\n<h4>Sposób 3 - podział funkcji w gminie</h4>\n<p>W polskim samorządzie gminnym obowiązuje <strong>dualizm organów</strong>:</p>\n<p><strong>1. ORGAN STANOWIĄCY I KONTROLNY:</strong></p>\n<ul><li><strong>Rada gminy</strong> (w miastach: Rada Miasta/Miejska): od 15 do 45 radnych zależnie od liczby mieszkańców.</li><li><strong>Uchwala</strong> budżet, statut gminy, miejscowy plan zagospodarowania, podatki lokalne.</li><li><strong>Kontroluje</strong> wójta (komisja rewizyjna, absolutorium).</li></ul>\n<p><strong>2. ORGAN WYKONAWCZY:</strong></p>\n<ul><li><strong>Wójt</strong> (gmina wiejska) / <strong>Burmistrz</strong> (gmina miejska/miejsko-wiejska do 100 tys.) / <strong>Prezydent miasta</strong> (powyżej 100 tys.).</li><li><strong>Wybierany BEZPOŚREDNIO przez mieszkańców</strong> w wyborach większościowych (od 2002 r.).</li><li><strong>Wykonuje</strong> uchwały rady, <strong>dysponuje</strong> budżetem, kieruje urzędem gminy.</li><li><strong>Reprezentuje</strong> gminę na zewnątrz.</li></ul>\n<p>Kluczowa zasada: rada UCHWALA budżet, wójt WYKONUJE i DYSPONUJE budżetem. To rozdzielenie kompetencji to zasada <strong>rozdziału funkcji stanowiących i wykonawczych</strong> w samorządzie.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 14, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - zaznaczenie D (wójta).<br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź.</blockquote>\n<h4>Reference - samorząd gminny w Polsce</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Samorząd gminny</strong> - pierwszy poziom samorządu terytorialnego (od reformy 1990 r.). Konstytucja RP, art. 164: gmina to PODSTAWOWA jednostka samorządu terytorialnego.<br><br><strong>Liczba gmin w Polsce (2024):</strong> ok. 2477, w tym:<br>- <strong>gminy wiejskie</strong> (1523) - bez statusu miasta, organ wykonawczy = WÓJT,<br>- <strong>gminy miejsko-wiejskie</strong> (652) - z siedzibą w mieście + tereny wiejskie, organ wykonawczy = BURMISTRZ,<br>- <strong>gminy miejskie</strong> (302) - w tym 107 z prawami powiatu (miasta na prawach powiatu), organ wykonawczy = BURMISTRZ lub PREZYDENT MIASTA.<br><br><strong>Organy gminy</strong> (ustawa o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 r., Dz.U. 1990 nr 16 poz. 95):<br><br><strong>Rada gminy</strong> (organ stanowiący):<br>- art. 18 - kompetencje wyłączne rady: uchwalanie budżetu, podatków, planu zagospodarowania, statutu gminy, regulaminów płacowych.<br>- Liczba radnych: 15 (do 20 000 mieszkańców) - 45 (powyżej 200 000).<br>- Wybierani w okręgach jednomandatowych (gminy do 20 000) lub proporcjonalnie (powyżej 20 000).<br><br><strong>Wójt/Burmistrz/Prezydent miasta</strong> (organ wykonawczy):<br>- art. 26 - wybierany przez mieszkańców w wyborach bezpośrednich (większościowych, max 50%+1 lub II tura).<br>- art. 60 - WYŁĄCZNE kompetencje budżetowe (dyskutowane w tym zadaniu).<br>- Kieruje <strong>Urzędem Gminy</strong> (sekretarz gminy, skarbnik - wybierani przez radę na wniosek wójta).<br><br><strong>Sołectwa</strong> (jednostki pomocnicze) - sołtys + rada sołecka, BEZ osobowości prawnej. Sołectwo nie dysponuje budżetem gminy.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |<br>| A | skarbnik gminy | Wykonawczy pomocniczy; nie dysponuje samodzielnie budżetem | Mylenie kompetencji księgowej z decyzyjną |<br>| B | rada gminy | UCHWALA budżet, ale NIE WYKONUJE; organ stanowiący | Mylenie roli rady (stanowienie) z wójta (wykonanie) |<br>| C | sołtys | Funkcja w sołectwie, nie w gminie; nie dysponuje budżetem gminy | Mylenie gminy z sołectwem (jednostką pomocniczą) |<br>| <strong>D</strong> | <strong>wójt</strong> | <strong>POPRAWNA - organ wykonawczy gminy wiejskiej</strong> | - |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - wybór B (rada gminy). Uczeń wie, że budżet to „sprawa rady&quot;, ale art. 60.2 mówi o WYKONYWANIU budżetu, nie jego uchwalaniu. Klucz: UCHWALA = rada, WYKONUJE = wójt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W gminie MIEJSKIEJ organ wykonawczy nazywa się BURMISTRZ lub PREZYDENT MIASTA. Tylko w <strong>gminie wiejskiej</strong> mówimy o WÓJCIE. Pytanie pyta o gminę WIEJSKĄ, dlatego odpowiedź to wójt (nie burmistrz).</blockquote>"}]}