{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/16.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"16.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy operację wojskową NATO przedstawioną w tekście przeprowadzono\nna podstawie mandatu ONZ. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia […] politycznego […].\n(ZR) XIII. Ład międzynarodowy.\n12) Zdający charakteryzuje na przykładach\nnajczęściej stosowane sposoby rozwiązywania\ndługotrwałych konfliktów między narodami\ni państwami.\n13) Zdający wyjaśnia pojęcia […] interwencji\nhumanitarnej oraz misji pokojowej; podaje ich\nprzykłady z różnych części świata […].\n20) Zdający wymienia najważniejsze operacje\npokojowe i militarne Organizacji Paktu\nPółnocnoatlantyckiego […].\n(ZP) VII. Współczesne stosunki\nmiędzynarodowe.\n7) Zdający charakteryzuje cele i najważniejsze\norgany Organizacji Narodów Zjednoczonych\n(Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa\n[…]); przedstawia jej wybrane działania […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Tak.\nUzasadnienie - Przedstawiona operacja wojskowa była realizowana na podstawie rezolucji\nRady Bezpieczeństwa ONZ.","solution":"**Rozstrzygnięcie: Tak.** **Uzasadnienie:** tekst wprost mówi, że NATO działało, „realizując postanowienia **Rady Bezpieczeństwa (rezolucja S/RES/781)**\". Rada Bezpieczeństwa ONZ jest organem uprawnionym do udzielania mandatu na użycie siły, a operacja wspierała ponadto siły **UNPROFOR** — misję pokojową Organizacji Narodów Zjednoczonych. **16.3. FF** 1. **F** — rezolucja S/RES/781 pochodzi z **października 1992 r.**, operacja „Deny Flight\" ruszyła w **1993 r.**, a pierwsza akcja bojowa NATO (zestrzelenie samolotów nad Bośnią) miała miejsce **28 lutego 1994 r.** Były to więc wydarzenia z **końca XX wieku**, a nie z początku XXI. 2. **F** — **Bośnia i Hercegowina istnieje do dziś** jako niepodległe państwo. Wojnę zakończyło **porozumienie z Dayton (1995)**, które utrzymało jedność państwa, dzieląc je wewnętrznie na dwie części składowe: **Federację Bośni i Hercegowiny** oraz **Republikę Serbską**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-16.2.webp","solution_image":null,"topics":"NATO, obrona kolektywna, operacje out of area, mandat ONZ, wojna w Bosni i Hercegowinie","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.2. (0-1)<br>Rozstrzygnij, czy operację wojskową NATO przedstawioną w tekście przeprowadzono<br>na podstawie mandatu ONZ. Odpowiedź uzasadnij.<br>Rozstrzygnięcie -<br>Uzasadnienie -</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16.2. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>(ZR) I. Wiedza i rozumienie.</p>\n<ol><li>Zdający analizuje współczesny ład</li></ol>\n<p>międzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych<br>podmiotów zaangażowanych w jego<br>stabilność lub zmianę w jego<br>funkcjonowaniu.<br>(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie<br>informacji.</p>\n<ol><li>Zdający […] wykorzystuje informacje</li></ol>\n<p>na temat życia […] politycznego […].<br>(ZR) XIII. Ład międzynarodowy.</p>\n<ol><li>Zdający charakteryzuje na przykładach</li></ol>\n<p>najczęściej stosowane sposoby rozwiązywania<br>długotrwałych konfliktów między narodami<br>i państwami.</p>\n<ol><li>Zdający wyjaśnia pojęcia […] interwencji</li></ol>\n<p>humanitarnej oraz misji pokojowej; podaje ich<br>przykłady z różnych części świata […].</p>\n<ol><li>Zdający wymienia najważniejsze operacje</li></ol>\n<p>pokojowe i militarne Organizacji Paktu<br>Północnoatlantyckiego […].<br>(ZP) VII. Współczesne stosunki<br>międzynarodowe.</p>\n<ol><li>Zdający charakteryzuje cele i najważniejsze</li></ol>\n<p>organy Organizacji Narodów Zjednoczonych<br>(Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa<br>[…]); przedstawia jej wybrane działania […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.<br>0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Rozstrzygnięcie - Tak.<br>Uzasadnienie - Przedstawiona operacja wojskowa była realizowana na podstawie rezolucji<br>Rady Bezpieczeństwa ONZ.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p><strong>Rozstrzygnięcie: Tak.</strong> <strong>Uzasadnienie:</strong> tekst wprost mówi, że NATO działało, „realizując postanowienia <strong>Rady Bezpieczeństwa (rezolucja S/RES/781)</strong>&quot;. Rada Bezpieczeństwa ONZ jest organem uprawnionym do udzielania mandatu na użycie siły, a operacja wspierała ponadto siły <strong>UNPROFOR</strong> — misję pokojową Organizacji Narodów Zjednoczonych. <strong>16.3. FF</strong> 1. <strong>F</strong> — rezolucja S/RES/781 pochodzi z <strong>października 1992 r.</strong>, operacja „Deny Flight&quot; ruszyła w <strong>1993 r.</strong>, a pierwsza akcja bojowa NATO (zestrzelenie samolotów nad Bośnią) miała miejsce <strong>28 lutego 1994 r.</strong> Były to więc wydarzenia z <strong>końca XX wieku</strong>, a nie z początku XXI. 2. <strong>F</strong> — <strong>Bośnia i Hercegowina istnieje do dziś</strong> jako niepodległe państwo. Wojnę zakończyło <strong>porozumienie z Dayton (1995)</strong>, które utrzymało jedność państwa, dzieląc je wewnętrznie na dwie części składowe: <strong>Federację Bośni i Hercegowiny</strong> oraz <strong>Republikę Serbską</strong>.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie - Tak</strong>, opisana operacja wojskowa NATO została przeprowadzona na podstawie <strong>mandatu ONZ</strong>.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie -</strong> Operacja została zrealizowana na podstawie <strong>rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ S/RES/781</strong> - co wprost wynika z tekstu: <em>&quot;NATO, realizując postanowienia Rady Bezpieczeństwa (rezolucja S/RES/781), rozpoczęło patrolowanie stref objętych zakazem lotów&quot;</em>. Rada Bezpieczeństwa ONZ to organ uprawniony do podejmowania decyzji w sprawach pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego (Karta NZ, rozdział VII), a jej rezolucje są podstawą prawnomiędzynarodową dla operacji wojskowych - w tym dla operacji &quot;Sky Monitor&quot; i &quot;Deny Flight&quot; w Bośni i Hercegowinie. NATO występowało w roli <strong>wykonawcy</strong> mandatu ONZ, a nie jako samodzielny aktor.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu (kluczowe odwołanie)</h4>\n<p>W tekście znajdujemy <strong>wprost</strong> odwołanie do mandatu ONZ:</p>\n<blockquote><em>&quot;NATO, realizując postanowienia <strong>Rady Bezpieczeństwa (rezolucja S/RES/781)</strong>, rozpoczęło patrolowanie stref objętych zakazem lotów dla samolotów wojskowych (no-fly zones) nad terytorium Bośni i Hercegowiny w ramach operacji «Sky Monitor», będącej pierwszą operacją powietrzną NATO.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Identyfikator rezolucji:</strong> <strong>S/RES/781</strong> = Security Council Resolution 781 (Rada Bezpieczeństwa, rezolucja 781).</p>\n<p><strong>S/RES/781 z 9 X 1992 r.</strong> - ustanowiła <strong>strefę zakazu lotów</strong> (no-fly zone) nad Bośnią i Hercegowiną. Następnie:</p>\n<ul><li><strong>S/RES/816 z 31 III 1993 r.</strong> - upoważniła państwa członkowskie ONZ (w praktyce NATO) do <strong>egzekwowania</strong> zakazu lotów siłą.</li><li><strong>S/RES/836 z 4 VI 1993 r.</strong> - upoważniła do <strong>wsparcia powietrznego</strong> sił UNPROFOR (CAS - close air support).</li></ul>\n<p>Wszystkie trzy rezolucje stanowią <strong>podstawę prawnomiędzynarodową</strong> operacji &quot;Deny Flight&quot; (1993-1995).</p>\n<p>→ <strong>Wniosek:</strong> NATO działało <strong>z mandatu ONZ</strong>, jako wykonawca decyzji Rady Bezpieczeństwa.</p>\n<h4>Sposób 2 - kontekst Karty NZ (rozdział VII)</h4>\n<p><strong>Karta Narodów Zjednoczonych (1945) - rozdział VII</strong> reguluje działania w przypadku zagrożenia pokoju, naruszenia pokoju i aktów agresji.</p>\n<p><strong>Art. 39 Karty NZ:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Rada Bezpieczeństwa stwierdza istnienie zagrożenia pokoju, naruszenia pokoju lub aktu agresji [ ] i decyduje, jakie środki należy podjąć [ ] dla utrzymania lub przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Art. 42 Karty NZ:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Jeżeli Rada Bezpieczeństwa uzna, że środki [pokojowe, art. 41] [ ] są niewystarczające, może podjąć takie działania siłami powietrznymi, morskimi lub lądowymi, jakie uzna za niezbędne dla utrzymania lub przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Takie działania mogą obejmować demonstrację, blokadę i inne operacje siłowe [ ].&quot;</em></blockquote>\n<p>→ Rezolucje S/RES/781 i następne <strong>opierały się na art. 39-42 Karty NZ</strong> - Rada Bezpieczeństwa stwierdziła zagrożenie pokoju (wojna w Bośni) i upoważniła do interwencji powietrznej.</p>\n<p><strong>Rola NATO:</strong> od czasu zimnej wojny NATO występuje często jako <strong>regional arrangement</strong> w rozumieniu <strong>rozdziału VIII Karty NZ</strong> (regionalne organizacje bezpieczeństwa). NATO wykonuje rezolucje Rady Bezpieczeństwa w ramach europejskich.</p>\n<h4>Sposób 3 - porównanie z innymi operacjami NATO</h4>\n<p><strong>Operacje NATO z mandatem ONZ:</strong></p>\n<ul><li><strong>Sky Monitor / Deny Flight (1992-1995)</strong> w Bośni - mandat ONZ (S/RES/781, 816, 836).</li><li><strong>IFOR (1995-1996)</strong> w Bośni - mandat ONZ (S/RES/1031) po Dayton.</li><li><strong>SFOR (1996-2004)</strong> w Bośni - mandat ONZ.</li><li><strong>KFOR (1999-obecnie)</strong> w Kosowie - mandat ONZ (S/RES/1244).</li><li><strong>ISAF (2003-2014)</strong> w Afganistanie - mandat ONZ (S/RES/1386, na podstawie art. 5 NATO + Karta NZ).</li></ul>\n<p><strong>Operacje NATO BEZ mandatu ONZ (kontrowersyjne):</strong></p>\n<ul><li><strong>Allied Force (1999)</strong> w Serbii/Kosowie - <strong>bez</strong> mandatu ONZ (Rosja zablokowałaby weto). NATO uznało to za interwencję humanitarną. Wciąż kontrowersyjne pod kątem prawa międzynarodowego.</li><li><strong>Iraqi Freedom (2003)</strong> w Iraku - koalicja USA-UK, bez mandatu ONZ, kontrowersyjna.</li></ul>\n<p>Operacja z tekstu (Sky Monitor / Deny Flight) = <strong>klasyczny przykład operacji z mandatem ONZ</strong>.</p>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16.2, max 1 pkt)</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - poprawne rozstrzygnięcie (Tak) <strong>+</strong> sformułowanie poprawnego uzasadnienia.<br><strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowany wariant kluczowy:</strong><br><em>&quot;Przedstawiona operacja wojskowa była realizowana na podstawie rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ.&quot;</em><br><br><strong>KRYTYCZNE:</strong> wystarczy odwołać się do <strong>rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ</strong> wymienionej w tekście (S/RES/781). Można dodać, że to Rada Bezpieczeństwa wydaje takie mandaty.</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<p>Kluczowe pojęcia z reference (sekcja 6):</p>\n<p><strong>ONZ - Rada Bezpieczeństwa:</strong></p>\n<ul><li><strong>15 członków</strong>: 5 stałych (USA, UK, Francja, Rosja, Chiny - z prawem weta) + 10 niestałych (kadencja 2 lata).</li><li><strong>Decyzje</strong> dotyczące pokoju i bezpieczeństwa zapadają większością 9/15, ale bez weta stałych członków.</li><li><strong>Rezolucje pod rozdziałem VII</strong> Karty NZ - <strong>wiążące</strong> dla wszystkich państw, mogą upoważniać do użycia siły.</li><li><strong>Rezolucje pod rozdziałem VI</strong> - zalecenia w sprawie pokojowego rozwiązywania sporów, niewiążące.</li></ul>\n<p><strong>Format rezolucji RB ONZ:</strong> S/RES/[numer] (np. S/RES/781 = Resolution 781 of the Security Council).</p>\n<p><strong>Karta Narodów Zjednoczonych - rozdziały:</strong></p>\n<ul><li><strong>Rozdz. I</strong> - cele i zasady ONZ.</li><li><strong>Rozdz. V</strong> - Rada Bezpieczeństwa.</li><li><strong>Rozdz. VI</strong> - pokojowe rozwiązywanie sporów.</li><li><strong>Rozdz. VII</strong> - działania w przypadku zagrożenia pokoju, naruszenia pokoju, aktów agresji (art. 39-51).</li><li><strong>Rozdz. VIII</strong> - regionalne porozumienia (NATO, OBWE, OAS, Liga Arabska).</li></ul>\n<p><strong>Operacje pokojowe ONZ:</strong></p>\n<ul><li><strong>Peacekeeping</strong> (utrzymywanie pokoju, błękitne hełmy ONZ) - np. UNFICYP na Cyprze.</li><li><strong>Peace enforcement</strong> (wymuszanie pokoju) - np. ISAF, KFOR.</li><li><strong>Humanitarian intervention</strong> (interwencja humanitarna) - kontrowersyjne, czasem bez mandatu.</li></ul>\n<p><strong>UNPROFOR (United Nations Protection Force):</strong></p>\n<ul><li>Misja ONZ w byłej Jugosławii (1992-1995).</li><li>38 000 żołnierzy z różnych krajów.</li><li>Polska wystawiła kontyngent w UNPROFOR.</li><li>Misja kontrowersyjna (krytykowana za bezsilność po masakrze w Srebrenicy 1995).</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - odpowiedź &quot;Nie&quot;, bo &quot;NATO to nie ONZ&quot;. To FAŁSZ. NATO <strong>wykonuje</strong> mandaty ONZ jako organizacja regionalna (rozdział VIII Karty NZ). Tekst wprost mówi o <strong>rezolucji Rady Bezpieczeństwa</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Druga pułapka - pomyl operację z tekstu (Sky Monitor / Deny Flight z mandatem ONZ) z <strong>Allied Force 1999</strong> (bombardowanie Serbii BEZ mandatu ONZ - Rosja by zablokowała weto). To dwie różne operacje NATO na Bałkanach.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj o <strong>formacie rezolucji RB ONZ</strong>: S/RES/[numer]. &quot;S&quot; = Security Council. To podpowiedź w tekście arkusza.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Operacje pokojowe ONZ to <strong>klucz w polityce zagranicznej Polski</strong>. Polska brała udział w UNPROFOR, IFOR, SFOR, KFOR, ISAF, EUFOR. Polacy w błękitnych hełmach od 1973 r. (Synaj).</blockquote>"}]}