{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.\nTekst 1. O Konwencji UNESCO z 2003 roku\nNiematerialne dziedzictwo kulturowe oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę\ni umiejętności [przekazywane z pokolenia na pokolenie i uznawane za część własnego\ndziedzictwa, jak również] związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń\nkulturową […]. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa\nkulturowego z 2003 r. nakłada na Państwa-Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego\ndziedzictwa […]. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego ma charakter\ninformacyjny i stanowi realizację tego wymogu […].\nTekst 2. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego - wpis z 2017 roku\nJest piękne, barwne, pełne temperamentu, łez wzruszenia, śmiechu, radości i emocji, [które]\nod zawsze towarzyszyły i towarzyszą ceremonii […]. Zaczyna się ono od odśpiewania przed\nzamkniętymi przed weselnikami drzwiami piosenki: „Moja matulinko, otwierejcie drzwi,\nbyndziecie radzi zięciowi…”. Tradycja ta skupia w sobie wszystkie elementy szamotulskiego\nfolkloru: muzykę, słowo w oracjach i pieśniach, regionalny strój i taniec. Mimo zmieniających\nsię warunków i okoliczności przekazywana jest od wielu pokoleń w swych naturalnych\nschematach i kontynuowana w życiu i uroczystościach rodzinnych szamotulan […].\nwww.niematerialne.nid.pl","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **7.1.** 1. **Organizacji Narodów Zjednoczonych** (ONZ) 2. **edukacja** (oświata, szkolnictwo) 3. **trzeciej** Rozwinięcie skrótu: **UNESCO** = *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* — Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw **Oświaty, Nauki i Kultury**. **7.2.** **Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** tekst 2. opisuje **wesele** (mowa o „weselnikach\", „zięciu\", „uroczystościach rodzinnych\") — wesele szamotulskie. Jest to **obrzęd przejścia**, towarzyszący zmianie statusu jednostki: przejściu ze stanu wolnego do małżeństwa. Obrzędowość **doroczna** obejmuje natomiast obrzędy **powtarzające się cyklicznie w rytmie roku** (kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, andrzejki), a wesele takiego charakteru nie ma — odbywa się raz, w związku z konkretnym wydarzeniem w życiu konkretnych osób.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nOrganizacje wyspecjalizowane ONZ — te, które trzeba znać\n\nSkrót | Nazwa | Dziedzina | Siedziba\nUNESCO | ds. Oświaty, Nauki i Kultury | edukacja, nauka, kultura | Paryż\nWHO | Światowa Organizacja Zdrowia | zdrowie | Genewa\nFAO | ds. Wyżywienia i Rolnictwa | żywność, rolnictwo | Rzym\nILO (MOP) | Międzynarodowa Organizacja Pracy | prawo pracy | Genewa\nIMF (MFW) | Międzynarodowy Fundusz Walutowy | finanse | Waszyngton\nUNICEF\\* | Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci | dzieci | Nowy Jork\n\n\\* UNICEF formalnie jest funduszem (programem) ONZ, nie organizacją wyspecjalizowaną.\n\nTrzy generacje praw człowieka — gdzie leży dziedzictwo\n\nGeneracja | Charakter | Przykłady\nI | osobiste i polityczne | życie, wolność, wybory\nII | socjalne, ekonomiczne, kulturalne | praca, nauka, udział w kulturze\nIII | solidarnościowe (zbiorowe) | pokój, rozwój, czyste środowisko, wspólne dziedzictwo ludzkości\n\nKlucz do rozróżnienia II i III generacji: prawa II generacji przysługują jednostce i wymagają świadczeń państwa; prawa III generacji przysługują zbiorowościom i wymagają współpracy międzynarodowej.\n\nTypy obrzędów — powtórka\n\nTyp | Kiedy | Przykłady\nprzejścia | zmiana statusu jednostki | chrzest, wesele, pogrzeb, inicjacja\ndoroczne (kalendarzowe) | cyklicznie, w rytmie roku | kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, sobótki\nokazjonalne | w związku z konkretnym wydarzeniem | poświęcenie domu, pożegnanie\n\nNiematerialne dziedzictwo kulturowe — jak działa system\n\nPoziom | Instrument\nmiędzynarodowy | Konwencja UNESCO z 2003 r.; Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa ludzkości\nkrajowy | Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa) — charakter informacyjny\n\nPolskie wpisy na listę UNESCO to m.in. szopkarstwo krakowskie, kultura bartnicza, tradycje kwietnych dywanów na Boże Ciało, flisackie tradycje, sokolnictwo.\n\nUwaga na rozróżnienie: dziedzictwo materialne (zabytki, obiekty — lista światowego dziedzictwa) to inna konwencja, z 1972 r.\n\nPunktacja CKE\n\n- 7.1. 2 pkt — trzy poprawnie uzupełnione luki; 1 pkt — dwie luki.\n- 7.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: opis dotyczy wesela, czyli obrzędu przejścia, niepowtarzającego się cyklicznie.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 7.1 luka 2. najczęściej wypełniana jest słowem „sztuka\" albo „dziedzictwo\".** Trzeci człon nazwy UNESCO to **edukacja (oświata)** — pierwsza litera skrótu, *Educational*. Warto rozwinąć skrót w pamięci, zamiast zgadywać. **Luka 1. wymaga „pełnej polskiej nazwy\".** „ONZ\" bywa uznawane, ale bezpieczniej napisać **Organizacja Narodów Zjednoczonych**. Odpowiedź „Unia Europejska\" albo „Rada Europy\" to typowy błąd — UNESCO jest agendą **ONZ**, systemu globalnego, nie europejskiego. **Luka 3.: prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości to III generacja.** Prawa solidarnościowe (zbiorowe): do pokoju, rozwoju, czystego środowiska, wspólnego dziedzictwa ludzkości. Kuszące „druga generacja\" dotyczy praw socjalnych i kulturalnych **jednostki** (np. prawa do udziału w życiu kulturalnym), a nie dziedzictwa jako dobra wspólnego. **W 7.2 tekst celowo nie nazywa obrzędu wprost.** Trzeba go rozpoznać po sygnałach: „weselnicy\", „zięć\", pieśń śpiewana przed drzwiami matki panny młodej. Bez tego rozpoznania nie da się poprawnie uzasadnić odpowiedzi. **Uzasadnienie musi wskazać, dlaczego to nie jest obrzęd doroczny.** Samo „bo to wesele\" nie wystarczy — trzeba dodać, że wesele **nie powtarza się cyklicznie** albo że jest **obrzędem przejścia**. **Progi w 7.1 są ostre:** trzy luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt, jedna = 0 pkt. Nie warto zostawiać pustych miejsc.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"UNESCO, ONZ, niematerialne dziedzictwo kulturowe, trzecia generacja praw czlowieka, obrzedy przejscia","page_from":10,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 7.<br>Tekst 1. O Konwencji UNESCO z 2003 roku<br>Niematerialne dziedzictwo kulturowe oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę<br>i umiejętności [przekazywane z pokolenia na pokolenie i uznawane za część własnego<br>dziedzictwa, jak również] związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń<br>kulturową […]. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa<br>kulturowego z 2003 r. nakłada na Państwa-Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego<br>dziedzictwa […]. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego ma charakter<br>informacyjny i stanowi realizację tego wymogu […].<br>Tekst 2. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego - wpis z 2017 roku<br>Jest piękne, barwne, pełne temperamentu, łez wzruszenia, śmiechu, radości i emocji, [które]<br>od zawsze towarzyszyły i towarzyszą ceremonii […]. Zaczyna się ono od odśpiewania przed<br>zamkniętymi przed weselnikami drzwiami piosenki: „Moja matulinko, otwierejcie drzwi,<br>byndziecie radzi zięciowi…”. Tradycja ta skupia w sobie wszystkie elementy szamotulskiego<br>folkloru: muzykę, słowo w oracjach i pieśniach, regionalny strój i taniec. Mimo zmieniających<br>się warunków i okoliczności przekazywana jest od wielu pokoleń w swych naturalnych<br>schematach i kontynuowana w życiu i uroczystościach rodzinnych szamotulan […].<br>www.niematerialne.nid.pl</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>7.1.</strong> 1. <strong>Organizacji Narodów Zjednoczonych</strong> (ONZ) 2. <strong>edukacja</strong> (oświata, szkolnictwo) 3. <strong>trzeciej</strong> Rozwinięcie skrótu: <strong>UNESCO</strong> = <em>United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization</em> — Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw <strong>Oświaty, Nauki i Kultury</strong>. <strong>7.2.</strong> <strong>Rozstrzygnięcie: Nie.</strong> <strong>Uzasadnienie:</strong> tekst 2. opisuje <strong>wesele</strong> (mowa o „weselnikach&quot;, „zięciu&quot;, „uroczystościach rodzinnych&quot;) — wesele szamotulskie. Jest to <strong>obrzęd przejścia</strong>, towarzyszący zmianie statusu jednostki: przejściu ze stanu wolnego do małżeństwa. Obrzędowość <strong>doroczna</strong> obejmuje natomiast obrzędy <strong>powtarzające się cyklicznie w rytmie roku</strong> (kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, andrzejki), a wesele takiego charakteru nie ma — odbywa się raz, w związku z konkretnym wydarzeniem w życiu konkretnych osób.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Organizacje wyspecjalizowane ONZ — te, które trzeba znać</p>\n<p>Skrót | Nazwa | Dziedzina | Siedziba<br>UNESCO | ds. Oświaty, Nauki i Kultury | edukacja, nauka, kultura | Paryż<br>WHO | Światowa Organizacja Zdrowia | zdrowie | Genewa<br>FAO | ds. Wyżywienia i Rolnictwa | żywność, rolnictwo | Rzym<br>ILO (MOP) | Międzynarodowa Organizacja Pracy | prawo pracy | Genewa<br>IMF (MFW) | Międzynarodowy Fundusz Walutowy | finanse | Waszyngton<br>UNICEF\\* | Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci | dzieci | Nowy Jork</p>\n<p>\\* UNICEF formalnie jest funduszem (programem) ONZ, nie organizacją wyspecjalizowaną.</p>\n<p>Trzy generacje praw człowieka — gdzie leży dziedzictwo</p>\n<p>Generacja | Charakter | Przykłady<br>I | osobiste i polityczne | życie, wolność, wybory<br>II | socjalne, ekonomiczne, kulturalne | praca, nauka, udział w kulturze<br>III | solidarnościowe (zbiorowe) | pokój, rozwój, czyste środowisko, wspólne dziedzictwo ludzkości</p>\n<p>Klucz do rozróżnienia II i III generacji: prawa II generacji przysługują jednostce i wymagają świadczeń państwa; prawa III generacji przysługują zbiorowościom i wymagają współpracy międzynarodowej.</p>\n<p>Typy obrzędów — powtórka</p>\n<p>Typ | Kiedy | Przykłady<br>przejścia | zmiana statusu jednostki | chrzest, wesele, pogrzeb, inicjacja<br>doroczne (kalendarzowe) | cyklicznie, w rytmie roku | kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, sobótki<br>okazjonalne | w związku z konkretnym wydarzeniem | poświęcenie domu, pożegnanie</p>\n<p>Niematerialne dziedzictwo kulturowe — jak działa system</p>\n<p>Poziom | Instrument<br>międzynarodowy | Konwencja UNESCO z 2003 r.; Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa ludzkości<br>krajowy | Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa) — charakter informacyjny</p>\n<p>Polskie wpisy na listę UNESCO to m.in. szopkarstwo krakowskie, kultura bartnicza, tradycje kwietnych dywanów na Boże Ciało, flisackie tradycje, sokolnictwo.</p>\n<p>Uwaga na rozróżnienie: dziedzictwo materialne (zabytki, obiekty — lista światowego dziedzictwa) to inna konwencja, z 1972 r.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>7.1. 2 pkt — trzy poprawnie uzupełnione luki; 1 pkt — dwie luki.</li><li>7.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: opis dotyczy wesela, czyli obrzędu przejścia, niepowtarzającego się cyklicznie.</li><li>Razem: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>W 7.1 luka 2. najczęściej wypełniana jest słowem „sztuka&quot; albo „dziedzictwo&quot;.</strong> Trzeci człon nazwy UNESCO to <strong>edukacja (oświata)</strong> — pierwsza litera skrótu, <em>Educational</em>. Warto rozwinąć skrót w pamięci, zamiast zgadywać. <strong>Luka 1. wymaga „pełnej polskiej nazwy&quot;.</strong> „ONZ&quot; bywa uznawane, ale bezpieczniej napisać <strong>Organizacja Narodów Zjednoczonych</strong>. Odpowiedź „Unia Europejska&quot; albo „Rada Europy&quot; to typowy błąd — UNESCO jest agendą <strong>ONZ</strong>, systemu globalnego, nie europejskiego. <strong>Luka 3.: prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości to III generacja.</strong> Prawa solidarnościowe (zbiorowe): do pokoju, rozwoju, czystego środowiska, wspólnego dziedzictwa ludzkości. Kuszące „druga generacja&quot; dotyczy praw socjalnych i kulturalnych <strong>jednostki</strong> (np. prawa do udziału w życiu kulturalnym), a nie dziedzictwa jako dobra wspólnego. <strong>W 7.2 tekst celowo nie nazywa obrzędu wprost.</strong> Trzeba go rozpoznać po sygnałach: „weselnicy&quot;, „zięć&quot;, pieśń śpiewana przed drzwiami matki panny młodej. Bez tego rozpoznania nie da się poprawnie uzasadnić odpowiedzi. <strong>Uzasadnienie musi wskazać, dlaczego to nie jest obrzęd doroczny.</strong> Samo „bo to wesele&quot; nie wystarczy — trzeba dodać, że wesele <strong>nie powtarza się cyklicznie</strong> albo że jest <strong>obrzędem przejścia</strong>. <strong>Progi w 7.1 są ostre:</strong> trzy luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt, jedna = 0 pkt. Nie warto zostawiać pustych miejsc.</p>"}]}