{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/7.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"7.1","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.1. (0-2)\nUzupełnij zdania - podaj pełną polską nazwę organizacji międzynarodowej,\nw systemie której funkcjonuje UNESCO (1.), nazwę obszaru działania UNESCO (2.)\noraz numer generacji praw człowieka (3.).\nUNESCO to organizacja wyspecjalizowana (agenda) funkcjonująca w systemie\n(1.) Wymienione\nw nazwie UNESCO trzy obszary działania, to kultura, nauka i (2.)\nPrawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości, które realizowane jest m.in. dzięki działaniom\nUNESCO, należy do praw człowieka (3.) generacji.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n6) Zdający charakteryzuje kwestię praw\nczłowieka […].\n7) Zdający […] wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\n[ładu międzynarodowego] stabilność lub\nzmianę w jego funkcjonowaniu.\n(ZR) XII. Prawa człowieka i ich ochrona\nmiędzynarodowa.\n1) Zdający […] rozróżnia generacje praw\nczłowieka […].\n(ZR) XIII. Ład międzynarodowy\n21) Zdający przedstawia cele działania […]\nOrganizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw\nOświaty, Nauki i Kultury.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie trzech luk.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch luk.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. (Organizacji) Narodów Zjednoczonych\n2. edukacja / oświata / szkolnictwo\n3. trzeciej","solution":"1. **Organizacji Narodów Zjednoczonych** (ONZ) 2. **edukacja** (oświata, szkolnictwo) 3. **trzeciej** Rozwinięcie skrótu: **UNESCO** = *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* — Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw **Oświaty, Nauki i Kultury**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-7.1.webp","solution_image":null,"topics":"UNESCO, ONZ, niematerialne dziedzictwo kulturowe, trzecia generacja praw czlowieka, obrzedy przejscia","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 7.1. (0-2)<br>Uzupełnij zdania - podaj pełną polską nazwę organizacji międzynarodowej,<br>w systemie której funkcjonuje UNESCO (1.), nazwę obszaru działania UNESCO (2.)<br>oraz numer generacji praw człowieka (3.).<br>UNESCO to organizacja wyspecjalizowana (agenda) funkcjonująca w systemie<br>(1.) Wymienione<br>w nazwie UNESCO trzy obszary działania, to kultura, nauka i (2.)<br>Prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości, które realizowane jest m.in. dzięki działaniom<br>UNESCO, należy do praw człowieka (3.) generacji.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 7.1. (0-2)<br>Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>(ZR) I. Wiedza i rozumienie.</p>\n<ol><li>Zdający charakteryzuje kwestię praw</li></ol>\n<p>człowieka […].</p>\n<ol><li>Zdający […] wyjaśnia rolę różnych</li></ol>\n<p>podmiotów zaangażowanych w jego<br>[ładu międzynarodowego] stabilność lub<br>zmianę w jego funkcjonowaniu.<br>(ZR) XII. Prawa człowieka i ich ochrona<br>międzynarodowa.</p>\n<ol><li>Zdający […] rozróżnia generacje praw</li></ol>\n<p>człowieka […].<br>(ZR) XIII. Ład międzynarodowy</p>\n<ol><li>Zdający przedstawia cele działania […]</li></ol>\n<p>Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw<br>Oświaty, Nauki i Kultury.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne uzupełnienie trzech luk.<br>1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch luk.<br>0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br>Poprawna odpowiedź</p>\n<ol><li>(Organizacji) Narodów Zjednoczonych</li><li>edukacja / oświata / szkolnictwo</li><li>trzeciej</li></ol>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<ol><li><strong>Organizacji Narodów Zjednoczonych</strong> (ONZ) 2. <strong>edukacja</strong> (oświata, szkolnictwo) 3. <strong>trzeciej</strong> Rozwinięcie skrótu: <strong>UNESCO</strong> = <em>United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization</em> — Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw <strong>Oświaty, Nauki i Kultury</strong>.</li></ol>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li><strong>Organizacji Narodów Zjednoczonych</strong> (ONZ).</li><li><strong>edukacja</strong> / oświata / szkolnictwo.</li><li><strong>trzeciej</strong> generacji.</li></ol>\n<p><strong>Pełne uzupełnione zdanie:</strong></p>\n<blockquote><em>UNESCO to organizacja wyspecjalizowana (agenda) funkcjonująca w systemie (1.) <strong>Organizacji Narodów Zjednoczonych</strong>. Wymienione w nazwie UNESCO trzy obszary działania, to kultura, nauka i (2.) <strong>edukacja</strong>. Prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości, które realizowane jest m.in. dzięki działaniom UNESCO, należy do praw człowieka (3.) <strong>trzeciej</strong> generacji.</em></blockquote>\n<h4>Sposób 1 - rozkodowanie nazwy UNESCO</h4>\n<p>Pełna nazwa UNESCO (z ang.):</p>\n<p><strong>U</strong>nited <strong>N</strong>ations - Organizacja Narodów Zjednoczonych → luka 1.<br><strong>E</strong>ducational, <strong>S</strong>cientific and <strong>C</strong>ultural - Edukacyjna, Naukowa i Kulturalna → luki 2.<br><strong>O</strong>rganization - Organizacja</p>\n<p>→ &quot;United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization&quot; = <strong>Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury</strong> (oficjalna polska nazwa).</p>\n<p>Trzy obszary działania UNESCO wynikają wprost z nazwy:</p>\n<ul><li><strong>K</strong>ultura (cultural).</li><li><strong>N</strong>auka (scientific).</li><li><strong>E</strong>dukacja (educational) → odpowiedź dla luki 2.</li></ul>\n<p>→ Luka 1: ONZ. Luka 2: edukacja.</p>\n<h4>Sposób 2 - analiza tekstu i klasyfikacja praw człowieka</h4>\n<p>W tekście tekst 1 mówi: <em>&quot;Niematerialne dziedzictwo kulturowe oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności [przekazywane z pokolenia na pokolenie i uznawane za część własnego dziedzictwa]&quot;</em>.</p>\n<p>Prawo do <strong>korzystania z dziedzictwa ludzkości</strong> (kulturowego, historycznego) to klasyczne <strong>prawo III generacji</strong> w typologii Karela Vasaka (1979).</p>\n<p><strong>Trzy generacje praw człowieka</strong> (typologia Karela Vasaka, francuskiego prawnika, 1979):</p>\n<p>| Generacja | Charakter | Kategoria praw | Dokumenty kanoniczne |<br>| <strong>I</strong> | Osobiste i polityczne (&quot;prawa wolnościowe&quot;) | Prawo do życia, wolność słowa, wolność religii, prawo do uczciwego procesu, prawo wyborcze | Bill of Rights (USA 1791), Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela (Francja 1789), MPPOiP (ONZ 1966) |<br>| <strong>II</strong> | Społeczne, ekonomiczne, kulturalne (&quot;prawa świadczeniowe&quot;) | Prawo do pracy, edukacji, ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego | MPPGSiK (ONZ 1966), Konwencja o Prawach Dziecka (1989) |<br>| <strong>III</strong> | Solidarnościowe / kolektywne (&quot;prawa wspólnotowe&quot;) | <strong>Prawo do pokoju, środowiska, rozwoju, samostanowienia, korzystania ze wspólnego dziedzictwa ludzkości</strong> | Karta NZ (1945), Deklaracja Sztokholmska (1972), Konwencja UNESCO o Niematerialnym Dziedzictwie (2003) |</p>\n<p>→ Prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości = <strong>III generacja</strong> (solidarnościowe, kolektywne).</p>\n<p>→ Luka 3: trzeciej.</p>\n<h4>Sposób 3 - UNESCO w systemie ONZ</h4>\n<p>UNESCO to <strong>agenda wyspecjalizowana</strong> ONZ. System ONZ obejmuje:</p>\n<p><strong>Organy główne ONZ:</strong></p>\n<ul><li>Zgromadzenie Ogólne (193 państw).</li><li>Rada Bezpieczeństwa (5 stałych: USA, UK, Francja, Rosja, Chiny + 10 niestałych).</li><li>Sekretariat (Sekretarz Generalny: Antonio Guterres od 2017).</li><li>Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (Haga).</li><li>ECOSOC (Rada Społeczno-Gospodarcza).</li></ul>\n<p><strong>Agendy wyspecjalizowane (selektywne):</strong></p>\n<ul><li><strong>UNESCO</strong> (Paryż, 1945) - edukacja, nauka, kultura.</li><li><strong>UNICEF</strong> (Nowy Jork, 1946) - dzieci.</li><li><strong>WHO</strong> (Genewa, 1948) - zdrowie.</li><li><strong>FAO</strong> (Rzym, 1945) - żywność i rolnictwo.</li><li><strong>ILO</strong> (Genewa, 1919) - praca.</li><li><strong>UNHCR</strong> (Genewa, 1950) - uchodźcy.</li><li><strong>UNDP</strong> - rozwój.</li></ul>\n<p>→ UNESCO <strong>NIE jest</strong> częścią Rady Europy, Unii Europejskiej, NATO. Funkcjonuje w systemie <strong>ONZ</strong>.</p>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 7.1, max 2 pkt)</h4>\n<blockquote><strong>2 pkt</strong> - poprawne uzupełnienie <strong>trzech</strong> luk.<br><strong>1 pkt</strong> - poprawne uzupełnienie <strong>dwóch</strong> luk.<br><strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>- Luka 1.: &quot;Organizacji Narodów Zjednoczonych&quot; / &quot;ONZ&quot; / &quot;Narodów Zjednoczonych&quot;.<br>- Luka 2.: &quot;edukacja&quot; / &quot;oświata&quot; / &quot;szkolnictwo&quot;.<br>- Luka 3.: &quot;trzeciej&quot; / &quot;III&quot;.<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- Luka 1.: &quot;Unia Europejska&quot;, &quot;Rada Europy&quot; (UNESCO nie jest ich częścią).<br>- Luka 2.: &quot;polityka&quot; (nie ma w nazwie UNESCO), &quot;sport&quot; (nie obszar UNESCO).<br>- Luka 3.: &quot;pierwszej&quot;, &quot;drugiej&quot; (prawo do dziedzictwa nie jest w I ani II generacji).</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<p>Kluczowe pojęcia z reference (sekcje 6, 8):</p>\n<p><strong>ONZ (Organizacja Narodów Zjednoczonych) - 1945, Karta NZ:</strong></p>\n<ul><li>193 państwa członkowskie (stan 2024).</li><li>Polska członek od 1945 (założyciel).</li><li>6 organów głównych + agendy wyspecjalizowane.</li></ul>\n<p><strong>UNESCO:</strong></p>\n<ul><li>Pełna nazwa: Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization).</li><li>Założenie: 16 XI 1945 r. (po II wojnie światowej).</li><li>Siedziba: Paryż.</li><li>Polska członek od 6 XI 1946.</li><li>Lista światowego dziedzictwa UNESCO (UNESCO World Heritage List) - od 1972 (Konwencja o ochronie światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego).</li><li>Lista niematerialnego dziedzictwa UNESCO - od 2003 (Konwencja UNESCO).</li></ul>\n<p><strong>Trzecia generacja praw (Vasak 1979):</strong></p>\n<ul><li>Prawo do pokoju.</li><li>Prawo do środowiska.</li><li>Prawo do rozwoju.</li><li>Prawo do samostanowienia narodów.</li><li>Prawo do korzystania ze wspólnego dziedzictwa ludzkości.</li><li>Prawo do pomocy humanitarnej.</li><li>Prawo do komunikowania się.</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd w luce 1.: &quot;Unia Europejska&quot; zamiast &quot;ONZ&quot;. UNESCO <strong>NIE jest</strong> agendą UE - jest agendą ONZ. UE ma swoje agendy edukacyjne (np. Erasmus+), ale to coś innego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Druga pułapka w luce 2.: &quot;polityka&quot; lub &quot;sport&quot;. Nazwa UNESCO obejmuje TYLKO trzy obszary: kultura, nauka, <strong>edukacja</strong> (educational). Nic więcej.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Trzecia pułapka w luce 3.: pomylenie generacji. Prawo do korzystania z <strong>dziedzictwa ludzkości</strong> = solidarnościowe → <strong>III generacja</strong>. Prawo do <strong>edukacji</strong> (z drugiej strony) = II generacja (świadczeniowe). Tu pytanie pyta o dziedzictwo, nie o edukację - więc III, nie II.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Klucz CKE akceptuje synonim &quot;oświata&quot; / &quot;szkolnictwo&quot; / &quot;edukacja&quot;. Ale <strong>NIE akceptuje</strong> &quot;wychowanie&quot; - to inny obszar.</blockquote>"}]}