{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.\nMateriał 1. Wykres pt. Elektoraty na osiach podziałów politycznych w 2019 roku\nElektoraty 2019 - charakterystyka poglądów, „Komunikat z Badań CBOS” 2019, nr 124, s. 23.\nMateriał 2. Tekst o typie państwa\n[P]aństwo stawiające sobie za cel zabezpieczenie obywateli przed ryzykiem wiążącym się\nz działaniem gospodarki rynkowej, przede wszystkim z ryzykiem utraty pracy, zdrowia […].\nPolityka […] jest realizowana, najogólniej, poprzez redystrybucję dochodów (finansowanie\nświadczeń i usług) za pomocą budżetu państwa […].\nPolitologia. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 2008, s. 143.","answer":"B","answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **9.1.** **Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** w materiale 2. opisano **państwo opiekuńcze (socjalne, *welfare state*)** — model oparty na redystrybucji dochodów przez budżet i zabezpieczaniu obywateli przed ryzykiem rynkowym. Tymczasem z wykresu wynika, że elektorat Konfederacji zajmuje **skrajną pozycję na biegunie liberalizmu ekonomicznego** (+0,84 — najwyższa wartość spośród wszystkich elektoratów). Liberalizm ekonomiczny zakłada **ograniczenie roli państwa w gospodarce**, niskie podatki i minimalną redystrybucję, a więc jest przeciwieństwem modelu z tekstu. **9.2. PP** 1. **P** — na osi światopoglądowej elektorat SLD osiąga wartość **−1,1**, czyli najbardziej ujemną (najdalej w stronę bieguna liberalizmu światopoglądowego) spośród wszystkich pięciu elektoratów. 2. **P** — na osi gospodarczej „lewicowość\" oznacza **etatyzm**, czyli wartości ujemne. Elektorat PiS ma **−0,16** — wartość najniższą spośród wszystkich, niższą nawet niż PSL (−0,12). Jest więc najbardziej etatystyczny, czyli gospodarczo najbardziej lewicowy.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nDwie osie, cztery ćwiartki\n\nLiberalizm ekonomiczny (góra) | Etatyzm (dół)\nliberalizm światopoglądowy (lewo) | liberałowie klasyczni | lewica socjalna (SLD, KO)\nkonserwatyzm (prawo) | prawica wolnorynkowa (Konfederacja) | prawica socjalna (PiS)\n\nKluczowa obserwacja: te dwie osie są niezależne. Dlatego określenia „lewica\" i „prawica\" bez wskazania wymiaru są niejednoznaczne — i dlatego CBOS rysuje ten wykres w dwóch wymiarach zamiast na jednej linii.\n\nModele państwa w polityce gospodarczej\n\nModel | Rola państwa | Podatki | Świadczenia | Nurt\npaństwo opiekuńcze (welfare state) | redystrybucja, ochrona przed ryzykiem | wysokie | rozbudowane | socjaldemokracja, chadecja\npaństwo liberalne (minimum) | „stróż nocny\" — bezpieczeństwo, sądy | niskie | minimalne | liberalizm, libertarianizm\npaństwo interwencjonistyczne | korygowanie cyklu koniunkturalnego | średnie | średnie | keynesizm\ngospodarka centralnie planowana | państwo jest gospodarką | — | pełne, ale niskie | socjalizm realny\n\nPaństwo opiekuńcze nie znosi rynku — działa w jego ramach, przejmując część ryzyka, które rynek przerzuca na jednostkę. To odróżnia je od gospodarki planowej.\n\nFilary państwa opiekuńczego\n\nFilar | Instrumenty\nochrona przed bezrobociem | zasiłki, aktywna polityka rynku pracy\nochrona zdrowia | powszechne ubezpieczenie zdrowotne\nzabezpieczenie na starość | system emerytalny\nwsparcie rodzin | świadczenia rodzinne, żłobki, ulgi\nedukacja | powszechna i bezpłatna\n\nTrzy klasyczne typy państwa opiekuńczego według Gøsty Espinga-Andersena: liberalny (USA, Wielka Brytania), konserwatywno-korporacyjny (Niemcy, Francja) i socjaldemokratyczny (Szwecja, Dania).\n\nJak czytać wykres dwuosiowy — trzy kroki\n\n1. Sprawdź, co rośnie w którą stronę. Tu obie osie mają na jednym końcu nazwę bieguna, na drugim — bieguna przeciwnego.\n2. Przetłumacz pytanie na kierunek. „Najbardziej liberalny światopoglądowo\" = wartość najmniejsza na osi poziomej.\n3. Porównuj wartości, nie skojarzenia. Stereotyp o partii nie zastąpi odczytu współrzędnej.\n\nPunktacja CKE\n\n- 9.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do obu materiałów: tekst opisuje państwo opiekuńcze, a elektorat Konfederacji jest skrajnie liberalny ekonomicznie.\n- 9.2. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (PP).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Największa pułapka całego zadania: dwie osie mierzą dwie niezależne rzeczy.** „Prawica\" i „lewica\" znaczą co innego w wymiarze światopoglądowym i gospodarczym. PiS jest konserwatywny światopoglądowo (**prawica**), ale etatystyczny gospodarczo (**lewica**). Konfederacja jest odwrotnie: konserwatywna światopoglądowo i skrajnie liberalna gospodarczo. **W 9.2 stwierdzenie 2. wydaje się absurdalne — i właśnie dlatego jest prawdziwe.** Odruchowe „PiS to prawica, więc nie może być lewicowy\" prowadzi do błędnej odpowiedzi F. Trzeba czytać wykres, nie stereotyp. **Uwaga na kierunki osi.** Oś pozioma rośnie w stronę **konserwatyzmu**, więc „najbardziej liberalny światopoglądowo\" to wartość **najmniejsza** (najbardziej ujemna). Oś pionowa rośnie w stronę **liberalizmu ekonomicznego**, więc „najbardziej etatystyczny\" to również wartość najmniejsza. **W 9.1 nie wystarczy napisać, że Konfederacja jest liberalna.** Polecenie wymaga odwołania do **obu** materiałów: trzeba nazwać typ państwa z tekstu (**opiekuńcze**) i zestawić go z pozycją elektoratu na wykresie. **Nie myl państwa opiekuńczego z socjalistycznym.** Państwo opiekuńcze działa **w ramach gospodarki rynkowej** — nie znosi własności prywatnej ani rynku, tylko koryguje ich skutki przez redystrybucję. Tekst mówi wprost o „ryzyku wiążącym się z działaniem gospodarki rynkowej\".","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"panstwo opiekuncze, podzialy socjopolityczne, liberalizm ekonomiczny i etatyzm, elektoraty partyjne, wykres dwuosiowy","page_from":12,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.<br>Materiał 1. Wykres pt. Elektoraty na osiach podziałów politycznych w 2019 roku<br>Elektoraty 2019 - charakterystyka poglądów, „Komunikat z Badań CBOS” 2019, nr 124, s. 23.<br>Materiał 2. Tekst o typie państwa<br>[P]aństwo stawiające sobie za cel zabezpieczenie obywateli przed ryzykiem wiążącym się<br>z działaniem gospodarki rynkowej, przede wszystkim z ryzykiem utraty pracy, zdrowia […].<br>Polityka […] jest realizowana, najogólniej, poprzez redystrybucję dochodów (finansowanie<br>świadczeń i usług) za pomocą budżetu państwa […].<br>Politologia. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 2008, s. 143.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>9.1.</strong> <strong>Rozstrzygnięcie: Nie.</strong> <strong>Uzasadnienie:</strong> w materiale 2. opisano <strong>państwo opiekuńcze (socjalne, <em>welfare state</em>)</strong> — model oparty na redystrybucji dochodów przez budżet i zabezpieczaniu obywateli przed ryzykiem rynkowym. Tymczasem z wykresu wynika, że elektorat Konfederacji zajmuje <strong>skrajną pozycję na biegunie liberalizmu ekonomicznego</strong> (+0,84 — najwyższa wartość spośród wszystkich elektoratów). Liberalizm ekonomiczny zakłada <strong>ograniczenie roli państwa w gospodarce</strong>, niskie podatki i minimalną redystrybucję, a więc jest przeciwieństwem modelu z tekstu. <strong>9.2. PP</strong> 1. <strong>P</strong> — na osi światopoglądowej elektorat SLD osiąga wartość <strong>−1,1</strong>, czyli najbardziej ujemną (najdalej w stronę bieguna liberalizmu światopoglądowego) spośród wszystkich pięciu elektoratów. 2. <strong>P</strong> — na osi gospodarczej „lewicowość&quot; oznacza <strong>etatyzm</strong>, czyli wartości ujemne. Elektorat PiS ma <strong>−0,16</strong> — wartość najniższą spośród wszystkich, niższą nawet niż PSL (−0,12). Jest więc najbardziej etatystyczny, czyli gospodarczo najbardziej lewicowy.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Dwie osie, cztery ćwiartki</p>\n<p>Liberalizm ekonomiczny (góra) | Etatyzm (dół)<br>liberalizm światopoglądowy (lewo) | liberałowie klasyczni | lewica socjalna (SLD, KO)<br>konserwatyzm (prawo) | prawica wolnorynkowa (Konfederacja) | prawica socjalna (PiS)</p>\n<p>Kluczowa obserwacja: te dwie osie są niezależne. Dlatego określenia „lewica&quot; i „prawica&quot; bez wskazania wymiaru są niejednoznaczne — i dlatego CBOS rysuje ten wykres w dwóch wymiarach zamiast na jednej linii.</p>\n<p>Modele państwa w polityce gospodarczej</p>\n<p>Model | Rola państwa | Podatki | Świadczenia | Nurt<br>państwo opiekuńcze (welfare state) | redystrybucja, ochrona przed ryzykiem | wysokie | rozbudowane | socjaldemokracja, chadecja<br>państwo liberalne (minimum) | „stróż nocny&quot; — bezpieczeństwo, sądy | niskie | minimalne | liberalizm, libertarianizm<br>państwo interwencjonistyczne | korygowanie cyklu koniunkturalnego | średnie | średnie | keynesizm<br>gospodarka centralnie planowana | państwo jest gospodarką | — | pełne, ale niskie | socjalizm realny</p>\n<p>Państwo opiekuńcze nie znosi rynku — działa w jego ramach, przejmując część ryzyka, które rynek przerzuca na jednostkę. To odróżnia je od gospodarki planowej.</p>\n<p>Filary państwa opiekuńczego</p>\n<p>Filar | Instrumenty<br>ochrona przed bezrobociem | zasiłki, aktywna polityka rynku pracy<br>ochrona zdrowia | powszechne ubezpieczenie zdrowotne<br>zabezpieczenie na starość | system emerytalny<br>wsparcie rodzin | świadczenia rodzinne, żłobki, ulgi<br>edukacja | powszechna i bezpłatna</p>\n<p>Trzy klasyczne typy państwa opiekuńczego według Gøsty Espinga-Andersena: liberalny (USA, Wielka Brytania), konserwatywno-korporacyjny (Niemcy, Francja) i socjaldemokratyczny (Szwecja, Dania).</p>\n<p>Jak czytać wykres dwuosiowy — trzy kroki</p>\n<ol><li>Sprawdź, co rośnie w którą stronę. Tu obie osie mają na jednym końcu nazwę bieguna, na drugim — bieguna przeciwnego.</li><li>Przetłumacz pytanie na kierunek. „Najbardziej liberalny światopoglądowo&quot; = wartość najmniejsza na osi poziomej.</li><li>Porównuj wartości, nie skojarzenia. Stereotyp o partii nie zastąpi odczytu współrzędnej.</li></ol>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>9.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do obu materiałów: tekst opisuje państwo opiekuńcze, a elektorat Konfederacji jest skrajnie liberalny ekonomicznie.</li><li>9.2. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (PP).</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Największa pułapka całego zadania: dwie osie mierzą dwie niezależne rzeczy.</strong> „Prawica&quot; i „lewica&quot; znaczą co innego w wymiarze światopoglądowym i gospodarczym. PiS jest konserwatywny światopoglądowo (<strong>prawica</strong>), ale etatystyczny gospodarczo (<strong>lewica</strong>). Konfederacja jest odwrotnie: konserwatywna światopoglądowo i skrajnie liberalna gospodarczo. <strong>W 9.2 stwierdzenie 2. wydaje się absurdalne — i właśnie dlatego jest prawdziwe.</strong> Odruchowe „PiS to prawica, więc nie może być lewicowy&quot; prowadzi do błędnej odpowiedzi F. Trzeba czytać wykres, nie stereotyp. <strong>Uwaga na kierunki osi.</strong> Oś pozioma rośnie w stronę <strong>konserwatyzmu</strong>, więc „najbardziej liberalny światopoglądowo&quot; to wartość <strong>najmniejsza</strong> (najbardziej ujemna). Oś pionowa rośnie w stronę <strong>liberalizmu ekonomicznego</strong>, więc „najbardziej etatystyczny&quot; to również wartość najmniejsza. <strong>W 9.1 nie wystarczy napisać, że Konfederacja jest liberalna.</strong> Polecenie wymaga odwołania do <strong>obu</strong> materiałów: trzeba nazwać typ państwa z tekstu (<strong>opiekuńcze</strong>) i zestawić go z pozycją elektoratu na wykresie. <strong>Nie myl państwa opiekuńczego z socjalistycznym.</strong> Państwo opiekuńcze działa <strong>w ramach gospodarki rynkowej</strong> — nie znosi własności prywatnej ani rynku, tylko koryguje ich skutki przez redystrybucję. Tekst mówi wprost o „ryzyku wiążącym się z działaniem gospodarki rynkowej&quot;.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B. 2003.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - identyfikacja referendum z art. 90</h4>\n<p>Art. 90 Konstytucji RP dotyczy <strong>przekazania kompetencji organów władzy państwowej organizacji międzynarodowej</strong>. W historii III RP odbyło się TYLKO JEDNO referendum w tym trybie - <strong>referendum akcesyjne do Unii Europejskiej</strong>, które odbyło się w dniach <strong>7-8 czerwca 2003 r.</strong></p>\n<p>Referendum dotyczyło wyrażenia zgody na ratyfikację <strong>Traktatu Akcesyjnego z Aten</strong> (podpisany 16 kwietnia 2003 r.), na mocy którego Polska przekazywała część kompetencji ustawodawczych, wykonawczych i sądowniczych Unii Europejskiej. Bez ratyfikacji tego traktatu Polska nie mogłaby wejść do UE 1 maja 2004 r.</p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji</h4>\n<p>| Opcja | Rok | Co się wydarzyło? | Czy art. 90? |<br>| A | 1997 | Referendum konstytucyjne (zatwierdzenie Konstytucji RP) | ❌ NIE - to art. 235 ust. 6 (zmiana Konstytucji), nie art. 90 |<br>| <strong>B</strong> | <strong>2003</strong> | <strong>Referendum akcesyjne do UE (7-8 VI)</strong> | ✅ <strong>TAK - art. 90</strong> (przekazanie kompetencji) |<br>| C | 2015 | Referendum 6.09.2015 (JOWY, finansowanie partii, podatki) | ❌ NIE - art. 125 (sprawy o znaczeniu dla państwa) |<br>| D | 2023 | Referendum 15.10.2023 (migracje, granica, prywatyzacja, wiek emerytalny) | ❌ NIE - art. 125 |</p>\n<p>Tylko <strong>referendum z 2003 r.</strong> miało podstawę w art. 90 Konstytucji RP.</p>\n<h4>Sposób 3 - kontekst polityczny referendum 2003</h4>\n<p><strong>Referendum akcesyjne 2003:</strong></p>\n<ul><li><strong>Pytanie:</strong> <em>„Czy wyraża Pan/Pani zgodę na przystąpienie Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej?&quot;</em></li><li><strong>Frekwencja:</strong> 58,85% uprawnionych (przekroczono próg 50% - wynik wiążący).</li><li><strong>Wynik:</strong> TAK - 77,45%, NIE - 22,55%.</li><li><strong>Skutek:</strong> ratyfikacja Traktatu Akcesyjnego przez Prezydenta RP A. Kwaśniewskiego (23 lipca 2003 r.).</li><li><strong>1 V 2004</strong>: Polska wstępuje do UE wraz z 9 innymi państwami (rozszerzenie wschodnie).</li></ul>\n<p>Referendum przeprowadzono w trybie art. 90 ust. 3 Konstytucji, ponieważ wstąpienie do UE oznaczało przekazanie kompetencji UE (organom unijnym): rozporządzenia bezpośrednio stosowane, jurysdykcja TSUE, wspólna polityka rolna, wspólna polityka handlowa, pieniężna (docelowo).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 9.3, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - zaznaczenie B (2003).<br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź.</blockquote>\n<h4>Reference - referenda w III RP</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Wszystkie referenda ogólnokrajowe III RP:</strong><br><br><strong>1996</strong> (29.09.1996 i 18.02.1996 - dwa referenda):<br>- Uwłaszczeniowe (Komitet Inicjatywy Ludowej) - 32% frekwencja, niewiążące.<br>- O kierunku reform gospodarczych (Lech Wałęsa) - 32% frekwencja, niewiążące.<br>- Podstawa: ustawa konstytucyjna z 1992 r.<br><br><strong>1997</strong> (25 maja):<br>- <strong>Referendum konstytucyjne</strong> - zatwierdzenie Konstytucji RP uchwalonej przez ZN.<br>- Frekwencja 42,86%, ZA 53,45%. Konstytucja weszła 17 X 1997.<br>- Podstawa: ustawa o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji.<br><br><strong>2003</strong> (7-8 czerwca):<br>- <strong>Referendum akcesyjne do UE</strong> - art. 90 ust. 3 Konstytucji.<br>- Frekwencja 58,85%, ZA 77,45%. Polska 1 V 2004 w UE.<br><br><strong>2015</strong> (6 września):<br>- 3 pytania (JOWy do Sejmu, finansowanie partii, interpretacja podatków na korzyść obywatela).<br>- Frekwencja 7,8% - NIEWIĄŻĄCE.<br>- Podstawa: art. 125 (sprawy o znaczeniu dla państwa).<br><br><strong>2023</strong> (15 października, łącznie z wyborami parlamentarnymi):<br>- 4 pytania (migranci pakt UE, mur na granicy, prywatyzacja, wiek emerytalny).<br>- Frekwencja 40,9% - NIEWIĄŻĄCE.<br>- Podstawa: art. 125.<br><br>Wniosek: tylko referendum 2003 było oparte na art. 90.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Rok | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |<br>| A | 1997 | Dotyczyło uchwalenia Konstytucji RP, nie art. 90 | Mylenie z referendum konstytucyjnym |<br>| <strong>B</strong> | <strong>2003</strong> | <strong>POPRAWNA - akcesja do UE = przekazanie kompetencji art. 90</strong> | - |<br>| C | 2015 | Art. 125, dotyczyło spraw wewnętrznych | Mylenie z innymi referendami art. 125 |<br>| D | 2023 | Art. 125, nie dotyczyło organizacji międzynarodowej | Niezauważenie, że to art. 90 wymaga UE/NATO |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - wybór A (1997). Uczeń kojarzy referendum z 1997 r. jako „kluczowe&quot;, ale to było zatwierdzenie Konstytucji (procedura z ustawy konstytucyjnej, nie art. 90). Referendum akcesyjne UE = jedyne w trybie art. 90.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - wybór D (2023). Ostatnie referendum dotyczyło SPRAW WEWNĘTRZNYCH (migracje, prywatyzacja), nie przekazywania kompetencji organizacji międzynarodowej. Z art. 90 może być referendum tylko w sprawie WSTĄPIENIA do organizacji międzynarodowej (UE) lub ratyfikacji traktatu przekazującego kompetencje (np. Traktat Lizboński - choć ten ratyfikowano bez referendum).</blockquote>"}]}